Кіріспе

1990 жылғы АҚШ-тың түпкі американдықтардың қалдықтары мен артефакттерін қорғау туралы заңы. L. 101 601, 25 U.S.C. 3001 және одан кейінгі, 104 Stat. 3048, 1990 жылдың 16 қарашасында қабылданған АҚШ-тың федералды заңы. Бұл Заң федералды қаржылай қолдау алатын федералды агенттіктер мен мекемелерді түпкі американдықтардың "мәдени заттарын" тікелей ұрпақтарына, мәдени жағынан байланысты американдық үнді тайпаларына, Алясканың түпкі ауылдарына және Гавайидің түпкі ұйымдарына қайтаруға міндеттейді. Мәдени заттарға адам дене қалдықтары, жерлеу рәсімдеріне арналған заттар, қасиетті нысандар және мәдени мұраның заттары жатады. Федералды гранттар бағдарламасы репатриация процесіне көмектеседі және Ішкі істер министрі Заң талаптарын орындамаған мұражайларға азаматтық айыппұлдар салмауы мүмкін. NAGPRA сонымен қатар федералды немесе тайпалық жерлердегі түпкі американдықтардың мәдени заттарының кездейсоқ табылған жағдайында немесе жоспарлы қазба жұмыстары үшін рәсімдерді белгілейді. Бұл ережелер жеке немесе мемлекеттік жерлердегі жаңадан табылған заттарға немесе қазба жұмыстарына қолданылмаса да, Заңның жинақтау ережелері түпкі американдықтардың мәдени заттарына қатысты болуы мүмкін, егер олар федералды қаржыландыру алатын мекеменің бақылауына өткен жағдайда. NAGPRA түпкі американдықтардың адам дене қалдықтарын заңды иелену құқығысыз сатуды немесе осы Заңды бұза отырып алынған түпкі американдықтардың мәдени заттарын сатуды қылмыстық құқық бұзушылық деп санайды. Бірінші рет құқық бұзушылық жасаған жағдайда 12 айға бас бостандығынан айыру және 100 000 АҚШ доллары көлемінде айыппұл салынуы мүмкін. Ішкі істер департаменті NAGPRA-ны 2023 жылы оны іске асыру қадамдарын нақтылау мақсатында өзгертті. 2024 жылдың 12 қаңтарында күшіне енген түзетуде "мұражайлар мен федералды агенттіктер түпкі американдықтардың дәстүрлі біліміне, олардың тікелей ұрпақтарына, үнді тайпаларына және жергілікті гавайиліктердің ұйымдарына бағынуға тиіс" делінген.

Өмірбаян

NAGPRA заңнамасының мақсаты – федералды түрде мойындалған тайпалардың, байланысқа дейінгі, байланыс кезеңіндегі, бұрынғы және қазіргі Американың жергілікті халықтарының отанынан заңсыз алынған адам дене қалдықтары мен мәдени заттарды қайтару жөніндегі ұзақ жылдар бойына талап етуін реттеу. Адам және жергілікті халықтардың құқықтарын түсіндіру, тарихқа дейінгі болғандық, ескіліктермен мәдени байланыс, қалдықтар мен заттарды қайтару мәселелері пікір-дау тудыруы және күреске себеп болуы мүмкін. Бұл заңға мұражайлар мен федералдық агенттіктердің белгілі бір Американың жергілікті мәдени заттарын – адам дене қалдықтарын, қабір материалдарын және басқа да мәдени мұра нысандарын – нақты тікелей ұрпақтарына, мәдени жағынан байланысты Америка тайпаларына және Гавайи жергілікті топтарына қайтару бойынша заңдық процедураларды анықтайтын ережелер кіреді. NAGPRA репатриациялау шараларының нәтижелері баяу және ауыр жүреді, көптеген тайпаларды өз өтініштерін құжаттауға көп күш жұмсауға мәжбүр етеді; коллекциялардың иелері өздерінің материалдары бар тайпаларды хабардар етуге және олармен байланыс орнатуға міндетті. NAGPRA негізінен Американың жергілікті халықтарының талаптарымен және басшылығымен қабылданды.

Өркениеттілік

Рулардың қабірлерді қорғау және қайтару қажеттігіне негіз болатын заңдық себептер көп болды. Мемлекеттік заң: Тарихи тұрғыдан алғанда, штаттар тек белгіленген қабірлерді ғана реттеген және қорғаған. Американың түпкілікті халықтарының қабірлері көбінесе белгіленбеген және осы заңдармен қамтамасыз етілген қорғауға ие болмады. Ортақ құқық: Америка Құрама Штаттарында қоныстанған кезде құқықтық жүйенің көп бөлігін колониялық халық құрады. Бұл заң көбінесе қабірлерге және басқа жерлеу рәсімдеріне қатысты Американың түпкілікті халықтарының ерекше әдет-ғұрыптарын ескермеді. Ол Американың түпкілікті халықтарына қарсы үкіметтік әрекеттерді, мысалы, көшіруді, Американың түпкілікті халықтарының әртүрлі халықтар ретінде өлгендерімен қарым-қатынасын және қабірлерді иеленуге байланысты қасиетті идеялар мен мифтерді ескермеді. Тең қорғау: Американың түпкілікті халықтары, сондай-ақ басқалар, Американың түпкілікті халықтарының қабірлерінің қалдықтары басқа нәсілдердің өлгендерінен өзгеше қарастырылатынын жиі байқады. Бірінші түзету: Көптеген нәсілдік және әлеуметтік топтардағыдай, Американың түпкілікті халықтарының жерлеу рәсімдері олардың діни сенімдерімен және әдет-ғұрыптарымен тығыз байланысты. Олардың пікірінше, рулардың өлгендері қорланғанда, мазаланғанда немесе жерлеуден алынғанда, олардың діни сенімдері мен әдет-ғұрыптары бұзылады. Діни сенімдер мен діни рәсімдер Бірінші түзетумен қорғалады. Егемендік құқықтары: Американың түпкілікті халықтары егеменді органдар ретінде ерекше құқықтарға ие, бұл олардың қарым-қатынастарын өздерінің заңдары мен әдет-ғұрыптарымен басқаруға мүмкіндік береді. Халық пен олардың өлгендері арасындағы қарым-қатынас ішкі қарым-қатынас болып табылады және рудың егемендік юрисдикциясы бойынша түсінілуі керек. Келісімшарт: АҚШ үкіметі мен рулар арасындағы қарым-қатынастың басынан бастап, рулар келісімшарт бойынша АҚШ үкіметіне арнайы берілмесе, құқықтарын сақтап келді. АҚШ үкіметінің Американың түпкілікті халықтарының қабірлерін немесе олардың өлгендерін бұзуға құқығы жоқ, өйткені мұндай құқық ешқандай келісімшартпен берілмеген.

Сипаттама

Түпкі американдықтардың қабірлерін қорғау және қайтару туралы заң – 1990 жылдың 16 қарашасынан кейін федералдық немесе тайпалық жерлерде қазылған немесе табылған мәдени заттардың меншік құқығын белгілейтін заң. Бұл заң су ресурстары департаменті туралы заңға сәйкес федералдық үкімет мемлекеттерге берген жерлерге де қолданылады. Дегенмен, заңның ережелері жеке меншік жерлерге қолданылмайды. Заңда түпкі американдықтардың қалдықтары мен олармен байланысты жерлеу заттары тікелей туысқандарына тиесілі екені айтылған. Егер тікелей туысқандарды анықтау мүмкін болмаса, онда бұл қалдықтар мен заттар, сондай-ақ олармен байланысты жерлеу және қасиетті заттар, мәдени мұра нысандары, қалдықтар табылған жердегі тайпаға немесе олармен ең жақын қарым-қатынасы бар тайпаға жатады. Заң сондай-ақ әрбір федералдық агенттікке, мұражайға немесе федералдық қаржы алатын мекемеге қалдықтар мен жерлеу заттарының тізімін, қасиетті заттардың, мәдени мұралардың және байланыссыз жерлеу заттарының шолуын дайындауды талап етеді. Заң бойынша, тиісті тайпаның өкілі сұраған жағдайда, бұл заттар қайтарылуы мүмкін. Бұл кез келген уақытта табылған қалдықтар мен заттарға қатысты, тіпті 1990 жылдың 16 қарашасына дейін табылғандарға да. Заң қабылданғаннан бері шамамен 32 000 адамның қалдықтары тиісті тайпаларына қайтарылды. 670 000-ға жуық жерлеу заттары, 120 000-ға жуық байланыссыз жерлеу заттары және 3 500 қасиетті зат қайтарылды.

Тұрғын үй және коммерциялық құрылыс

Тұрғын үй және коммерциялық даму көптеген американдық үндістердің жерлеу орындарын ұстамаушылыққа ұшыратудың басты себебі болды, әсіресе 20-шы ғасырда қала маңындағы елді мекендердің және қалалардың кеңеюімен байланысты. Мысалы, "Вана аюға қарсы Қоғамдық құрылыс" (1982) ісінде екі жүз Мивок тайпасының ата-бабаларының қалдықтары Калифорния штатының Стоктон қаласында тұрғын үйлер салу кезінде бульдозермен қиратылды. Халықтың ұрпағы Вана аю осы орынды зират ретінде сақтап, одан әрі ұстамаушылыққа жол бермеуге тырысты. Калифорния апелляциялық соты құрылыс компаниясының жағын алды, ол тұрғын үй салу үшін жерлеу орнын толығымен жойды.

Мария Пирсон

Мария Пирсон көбінесе NAGPRA заңнамасын қабылдауға түрткі болған алғашқы адам деп есептеледі; оны "заманауи үндістерді өз елдеріне қайтару қозғалысының негізін қалаушы анасы" және "NAGPRA-ның Роза Паркс-ы" деп атаған. Пирсон және басқа да белсенділер 1995 жылы BBC түсірген "Даулы сүйектер" атты деректі фильмде көрсетілді.

Слак фермасы мен Диксон төбелері

1987 жылы Кентуккидегі Слак фермасындағы 500 жылдық қабірдің тоналуы, адам қаңқалары жанына лақтырылып, жәдігерлер ұрланған оқиғасы ұлттық жаңалықтарға енді және американдық индейлердің қабірлерін қорғау үшін халықтың қолдауын күшейтуге септігін тигізді. Сол сияқты, Иллинойс штатындағы Диксон үйінділерінде көптеген үнді қаңқалары көрнекті орынға қойылғандығына қарсы өткен бірнеше наразылықтар да бұл мәселеге қатысты ұлттық сананы арттырды.

Қиындықтар

Бірқатар археологтар, ешқандай тарихи тайпаға жатпайтын ежелгі қалдықтарды зерттеуге кедергі келтіріліп жатқанына алаңдаушылық білдіріп отыр. Бұл мәселе археологиялық зерттеулерді көп рет тоқтатты, мысалы, Рух үңгіріндегі мумияның жағдайында болғандай; ғылымға қарсы көзқарас саясатқа терең бойлап, ғалымдардың жұмысына туыс тектілердің құқықтарын қорғайтын белсенділер тарапынан үнемі тыйым салынуы мүмкін деген қауіп тудырып отыр.

Кенневик адамы

Заңнамаға сәйкес келу күрделі болуы мүмкін, мысалы, 1996 жылдың 28 шілдесінде Вашингтон штатының Кенневик қаласынан табылған Кенневик адамының қаңқасы. Бұл қаңқа шамамен 9000 жылға жуық ескілікке ие. Солтүстік Америкадан табылған ежелгі қалдықтар сирек кездесетін болғандықтан, бұл ғылыми жағынан құнды жаңалық болды. Федералды деңгейде мойындалған Уматилла, Колвилл, Якима және Нез Персе тайпалары Кенневик адамын өз ата-бабалары деп санай отырып, оны қайта жерлеуге рұқсат беруді сұрады. Кенневик, Вашингтон, Уматилла тайпасының атамекендік жерлерінің бір бөлігі болып есептеледі. Археологтар Кенневик адамының өте ескі болғандықтан, оны қазіргі тайпалармен байланыстыруға жеткілікті дәлелдер жоқ екенін айтты. Қалдықтардың ұзақ мерзімді болуы осы жаңалықты ғылыми тұрғыдан маңызды етеді. Археологтар, сот-медициналық сарапшылар және тіл білімі мамандары ересек ер адамның түпкілікті американдықтарға жататыны туралы әртүрлі пікір білдірді. Егер дәлелдердің көп бөлігі оның түпкілікті американдық екенін көрсетсе, онда ол табылған аймақтың тайпасы оның қалдықтарына құқық иеленеді. Антропологтар қалдықтарды сақтап, зерттеуге ниет білдірді, бірақ ол федералды жерлерде табылғандықтан Кенневик адамын қайтару үшін қадамдар жасалды. Даглас Оусли және Робсон Боннихсен, сондай-ақ басқа да танымал антропологтар, қаңқаны елге қайтаруға қарсы болу мақсатымен сотқа шағым түсірді. 2004 жылы сот талапкерлердің қаңқаның жасына байланысты Кенневик адамының қазіргі түпкілікті американдық тайпаларымен мәдени немесе генетикалық байланысы бар-жоғын анықтау үшін жеткілікті мәліметтер болмағанын растады және қалдықтарды одан әрі зерттеу туралы талапкерлердің өтінішін қабылдады.

Жерге оралу жобасы

Жерге қайтару – дінаралық жоба, мақсаты аймақтық жерлеу орындарында белгісіз қалдықтарды жерлеу. 2006 жылғы мәлімет бойынша, АҚШ-тың әртүрлі мекемелерінде нақты тайпаға жатқызылмаған 110 000-нан астам қалдық сақтаулы тұр. Жобаның мақсаты – үнді және үнді емес халықтар арасындағы келісім процесін ілгерілету, арпаға жасалған жерлеу лақаттарын дайындау, жерлеу киімдарын тігу және қалдықтарды өз Отанына қайтаруға қаржы жұмсау. Алғашқы жерлеу орны Оклахома штатының Клинтон қаласындағы Шайен мәдени орталығының жанында құрылған.

Қатынасты мемлекеттік заңдар

Cal NAGPRA (Assembly Bill (978) – 2001 жылы заңға қол қойылған Калифорния штатының қабылдаған заңы. Бұл заң федералдық NAGPRA арқылы қолдау көрсетілетін мемлекеттік қаржыландырылатын мекемелерге, мұражайларға, сақтау орындарына немесе жинақтарға қатысты репатриациялау талаптарын іске асыру мақсатында жасалды. Cal NAGPRA сондай-ақ федералдық NAGPRA заңы бойынша елге қайтару құқығынан шеттетілген Калифорниядағы федералдық деңгейде мойындалмаған тайпаларды қолдайды.

Халықаралық саясат

Мұндай ресурстар мәселесі жергілікті халықтардың құқықтарын қорғаумен айналысатын халықаралық ұйымдар тарапынан қарастырылуда. Мысалы, 1995 жылы АҚШ Сальвадормен Колумбтан бұрынғы барлық артефактілердің аймақтан шығуына жол бермеу үшін келісімге келді. Одан кейін Канада, Перу, Гватемала және Малимен ұқсас келісімдерге қол қойып, 1970 жылғы ЮНЕСКО конвенциясын іске асыруда көшбасшылық танытты. 1997 жылға қарай ЮНЕСКО конвенциясының қатысушылары 86 елге жетті, ал 2007 жылға қарай 193 елге дейін өсті. ЮНЕСКО заңсыз көне заттар саудасын азайтуға көмектесуде. Байқау қиын болғанымен, ғалым Филис Мессенджер кейбір көне заттар саудагерлерінің келісімдерді сынап жазған мақалаларын атап өтті, бұл оларға сатылатын заттардың азайғанын көрсетеді. ЮНЕСКО конвенциясы мен NAGPRA-ның халықаралық тұрғыдағы алдағысы – 1954 жылғы қарулы қақтығыс кезінде мәдени мүлікті қорғау жөніндегі Гаага конвенциясы. Гаага конвенциясы – соғыстың салдарынан мәдени мұраны сақтауға бағытталған алғашқы халықаралық конвенция. Басқа өркениеттерді тонау мен жою – барлық мәдениеттердің тарихындағы соғыстың мінездік белгісі болып келген. 1897 жылдың 30 қыркүйегінде лейтенант Роберт Пири антрополог Франц Боас өтініші бойынша Гренландиядан алты инуитті Нью-Йорктегі Америка табиғи тарих мұражайына "инуит мәдениеті туралы ең маңызды ғылыми ақпаратты алу үшін" әкелді. Мұражайға келгеннен кейін шамамен екі аптадан соң, алты инуиттің барлығы суық тиіп, қызбаға шалдықты. Олар өздерінің тайпалық емдеу рәсімдерін бастады және олардың ерекше мінез-құлқы үшін қысым көрді. Осы адамдарды тамашалау американдықтар үшін ойын-сауыққа айналды. 1897 жылдың 1 қарашасында олар туберкулезбен Белвью ауруханасына жатқызылды, олар сапарға шыққанға дейін жұқтырған болуы мүмкін. Ақпан айында бірінші инуит қайтыс болды, одан кейін тағы екеуі қайтыс болды. Ауру толыққан соң, тек екі адам ғана тірі қалды. Миник мұражай директорының күтіміне алынды, ал Уиссакасак Гренландияға, өз Отанына оралды. Кейіннен, оған өтірік айтылып, әкесі Кисук дұрыс инуит жерлеу рәсімімен жерленгені айтылды, Миник музейде әкесінің қаңқасын көргенде қатты таң қалды. 1993 жылы мұражай төрт инуит қаңқасын Гренландияға қайтарып, дұрыс жерлеуге келісті. Сол жылы Мұражай өкілдері Гренландияға барып, қатысты. Басқа аймақтардағы халықтардан өзгеше, кейбір жергілікті инуиттер мұражайдың христиан өкілдері жерлеуді көбірек қалаған және қаңқалар Нью-Йоркте де жақсы сақталуы мүмкін деп ойлады. Дэвид Хёрст Томас жасаған зерттеу қайта жерлеу және репатриациялау мәселелерінің күрделілігін және барлық тараптардың әрбір жағдайға жеке қарау қажеттігін көрсетеді.