Антон Томаж Линхарт: Словения тарихы мен театрының негізін салушысы
Anton Tomaž Linhart
Антон Томаж Лихарт – словен драматург, тарихшы. «Жупанова Мицка» комедиясының авторы, словен тарихының негізін қалаушы, этнографияға үлес қосқан тұлға.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карниол драматургі және тарихшысы Антон Томаш Линхарт (11 желтоқсан 1756 – 14 шілде 1795) – Карниол драматургы және тарихшысы, ең алдымен словен тіліндегі алғашқы комедия және жалпы театрлық пьесаның авторы ретінде белгілі, «Жупанова Мичка» («Мичка, қала әкімінің қызы»). Ол сонымен қатар словен тарихының негізін қалаушы деп есептеледі, себебі ол алғаш рет барлық словендердің тарихын біртұтас халық ретінде жазып, бұрынғы, жеке тарихи провинцияларға назар аударушы көзқарасты қабылдамады. Ол словендерді жеке этникалық топ ретінде тұңғыш рет анықтады және словен этнографиясының негізін салды.
Carniolan playwright and historian
Anton Tomaž Linhart (December 11, 1756 – July 14, 1795) was a Carniolan playwright and historian, best known as the author of the first comedy and theatrical play in general in Slovene, Županova Micka (Micka, the Mayor's Daughter). He is also considered the father of Slovene historiography, since he was the first historian to write a history of all Slovenes as a unit, rejecting the previous concept which focused on single historical provinces. He was the first one to define the Slovenes as a separate ethnic group and set the foundations of Slovene ethnography.
Өмірбаян
Линхарт сол кезде Габсбург монархиясының бөлігі болған Жоғарғы Карниоланың Радовлица қаласында дүниеге келді және Томас Антониус Лиенхорт деп шомылдырылды. Оның әкесі Венецлав, Чехиядан Карниолаға көшіп келген чех шұлық өндірушісі болған. Линхарттың анасы Терезия Кунстл, ол тоғыз жаста болғанда қайтыс болды, ал әкесі 1767 жылдың 8 маусымында Агнес Каппусқа үйленді. Оның өгей анасы Карниол (Словения) аристократы, Каппус (сондай-ақ Капус) фон Пичелштейн әулетінен шыққан. Бұл әулет ғасырлар бойы Жоғарғы Карниоладағы Камна-Горицада тұрған, өркендеген отбасы болды, онда олардың темір құю фабрикасы мен темір кені болған, бұл орта ғасырдың соңынан бері, мүмкін 12 ғасырдан бері сақталған. Маркус Антониус Каппус фон Пичелштейн (1657–1717) Сонорада (қазіргі АҚШ пен Мексика арасындағы шекара аймағы) иезуит миссионері болып жұмыс істеді. Ол сол жерден Венадағы достарына және Карниоладағы туыстарына хаттар жазды. Бұл хаттарда ол Аризона мен Калифорниядағы зерттеу экспедицияларының нәтижелерін, сондай-ақ тұрмыс жағдайларын, климатты және басқаларын сипаттады. Маркус Антонийдің туысы Каролус Иосиф Каппус фон Пихельштейн 1693 жылы Италиядағы ұқсас академиялар үлгісінде Люблянада құрылған Academia Operosorum мүшесі болды. Владимир Капус фон Пишельштейн (1885–1943), словен жазушысы және баспагері де осы Капус әулетінен шыққан. Линхарт туған қаласында бастауыш мектепті бітірді, содан кейін Люблянаға барып оқыды. Ол Венада сауда және қаржы салаларын оқыды. Оқуын аяқтамас бұрын, ол қысқа мерзімге Төменгі Карниоладағы Стична монастырінде болды. Люблянаға оралғаннан кейін, ол Любляна епископының архивисі болып жұмысқа орналасты. Кейіннен бас кітап редакторы, мектеп комиссары болып жұмыс істеді, соңында Карниола округінің Габсбург әкімшілігінде хатшы болып қызмет етті.
Linhart was born in the Upper Carniolan town of Radovljica, at the time part of the Habsburg monarchy, and baptized Thomas Antonius Leanhorht. His father Wenceslaus was a Czech hosiery manufacturer who had moved to Carniola from Bohemia. Linhart's mother, Theresia née Kunstl, died when he was nine years old, and his father then married Agnes Kappus on June 8, 1767. His stepmother was a Carniolan (Slovenian) noblewoman from the family Kappus (also Kapus) von Pichelstein, a prosperous family which had for centuries lived at Kamna Gorica in Upper Carniola, where the family owned an iron foundry and an iron mine since the late Middle Ages, perhaps since the 12th century. Marcus Antonius Kappus von Pichelstein (1657–1717), worked as a Jesuit missionary in Sonora (i. e., the border region between today's United States and Mexico). From there he wrote letters to his friends in Vienna and to his relatives in Carniola In these letters he described discoveries made by research expeditions in Arizona and California and described living conditions, climate etc. Carolus Josephus Kappus von Pichelstein, a nephew of Marcus Antonius, was member of the Academia Operosorum, which was founded in Ljubljana in 1693 after the example of similar academies in Italy. Vladimir Kapus von Pichelstein (1885–1943), a Slovene writer and publisher, was also from the Kapus family. Linhart attended primary school in his home town and then went to Ljubljana. He studied trade and finance in Vienna. Before finishing his studies, he also spent a short time in the Stična monastery in Lower Carniola. After returning to Ljubljana, he was hired as an archivist by the bishop of Ljubljana. He later also worked as a chief book revisor, school commissioner, ending up as secretary in the Habsburg administration of the district of Carniola.
Жұмыс
Оның алғашқы әдеби шығармасы, әлі оқып жүрген кезінде, неміс тілінде жазылған Blumen aus Krain (Карниола гүлдері) атты өлеңдер кітабы болды. Оның алғашқы трагедиясы Miss Jenny Love (сонымен қатар неміс тілінде) 1780 жылы жарық көрді. Словения ағартушыларының, әсіресе Марко Полин мен Зигмунд Зоистің ықпалымен ол словен тілінде жазуға кірісті. Ол неміс драматургы Джозеф Рихтердің "Фельдмюль" (The Country Mill) комедиясын аударып, бейімдеді. Ол оны Županova Micka (Микка, мэрдің қызы) деп атады. Бұл словен тіліндегі алғашқы комедиялық және театрлық пьеса саналады және 1789 жылдың 28 желтоқсанында премьерасы болды. Ол сондай-ақ Бомаршестің "Фигароның үйлену тойы" комедиясын жаңа "Та veseli dan ali Matiček se ženi" (Бұл қуанышты күн немесе Матичектің үйлену тойы) пьесасына бейімдеді. Тарихшы ретінде ол екі томдық еңбек жазды, ол Versuch einer Geschichte von Krain und der übrigen südlichen Slaven Oesterreichs (Карниола және Австрияның басқа да оңтүстік славяндарының тарихы туралы очерк) деп аталды. Бірінші том 1788 жылы жарық көрді және протославян дәуірін сипаттайды. Екінші том, 1791 жылы жарық көрген Versuch einer Geschichte von Krain und den übrigen Ländern der südlichen Slaven Oesterreichs (Карниола және Австрияның Оңтүстік славяндарының басқа да жерлерінің тарихы туралы очерк) көші-қон дәуірі, Шығыс Альптегі славян қоныстануы және содан кейінгі словен халқының саяси дамуы, Само мемлекеті мен Карантаниядан бастап сипаттайды. Неміс философы Иоганн Готфрид Хердердің идеяларына күшті әсер еткен Линхарттың тарихи еңбегі 19-ғасырдың басында словен ұлттық санасының қалыптасуына маңызды үлес қосты. Осы еңбегінде ол словендерді ортақ тарихы бар славян халықтарының жеке тармағы ретінде алғаш рет анықтады. Эссесінде ол словендерді славян халқының жеке тармағы ретінде тұңғыш рет белгіледі. Сонымен қатар, ол словен этностың тілдік біртүтастығын орнатып, словен этнографиясының негізін қалады.
His first literary work, written while still studying, was a book of poems titled Blumen aus Krain (Flowers from Carniola), written in German. His first tragedy Miss Jenny Love (also in German) was published in 1780. Under the influence of Slovene enlighteners, especially Marko Pohlin and Sigmund Zois, he began writing in Slovene. He translated and adapted the comedy of the German dramatist Joseph Richter Die Feldmühle (The Country Mill). His title for it was Županova Micka (Micka, the Mayor's Daughter). It is regarded as the first comedy and theatrical play in Slovene and was premiered on December 28, 1789. He also adapted Beaumarchais's comedy The Marriage of Figaro into a new play Ta veseli dan ali Matiček se ženi (This Merry Day or Matiček's Wedding). As a historian he wrote a two volumed work in German Versuch einer Geschichte von Krain und der übrigen südlichen Slaven Oesterreichs (An Essay on the History of Carniola and Other Austrian South Slavs). The first volume was published in 1788 and describes the proto Slavic era. The second, titled Versuch einer Geschichte von Krain und den übrigen Ländern der südlichen Slaven Oesterreichs (An Essay on the History of Carniola and Other Lands of the Austrian South Slavs) was published in 1791. It deals with the age of migrations, the Slavic settlement in the Eastern Alps and later political development of the Slovene people, starting from Samo realm and Carantania. Linhart's historical work, strongly influenced by the ideas of the German philosopher Johann Gottfried Herder, had an important influence for the development of the Slovene national consciousness in the early 19th century. In this work, he was the first to define the Slovenes as a separate branch of the Slavic peoples with its common history. In his Essay, he was the first to define the Slovenes as a separate branch of the Slavic people. With it, he also established the linguistic unity of the Slovene ethnic territory and set the foundations of the Slovene ethnography.
Көзқарастар
Линхарт ағартушылық көзқарасты ұстанатын. Ол деист болды және дворяндық пен шіркеудің жеңілдіктеріне сынды түрде қарады. Алғашқыда ол император Иосиф II жүргізген реформаларды жақсы қабылдады, бірақ оның орталықтандырушы саясатын, сондай-ақ Габсбург империясындағы түрлі аймақтық тілдерге немқұрайлылығын сынады. Линхарт австрославизмнің алғашқы қолдаушыларының бірі болды, ол Австрия империясы шегінде славян халықтарының мәдени және саяси азаттығын қамтамасыз етуді мақсат тұтқан саяси бағдарлама еді.
Linhart was an adherent of the Enlightenment worldview. He was a deist and was critical towards the privileges of the nobility and the Church. Initially, he had a favourable opinion of the reforms of the Emperor Joseph II, but he was critical of his centralist policies as well as of his neglect of the various regional languages in the Habsburg Empire. Linhart was one of the first supporters of Austroslavism, a political program aiming to achieve a cultural and political emancipation of Slavic peoples within the Austrian Empire.