Кіріспе

Таулардағы үй – тамақ пен баспанамен қамтамасыз ететін ғимарат. Тау етегіндегі үй – таудың биік жерінде орналасқан, көбінесе жаяу жүру арқылы ғана қол жетімді, альпинистерге, таушыларға және саяхатшыларға тамақ және баспана беруге арналған құрылыс. Тау етегіндегі үйлерді әдетте Альпілік клубтар немесе жаяу серуендеу және тау туризмімен айналысатын ұйымдар басқарады. Олар түрлі атаулармен белгілі: альпілік үй, тау баспанасы, тау паналағы, тау қонақ үйі және тау жатақханасы. Оны паналау шатыры деп те атайды, бірақ мұндай шатырлар жазық жерлерде де кездеседі (мысалы, жазық орманды аймақтарда). Тау етегіндегі үйлер баспана мен қарапайым төсек орындардан бастап, түрлі қызметтер ұсынады. Кейбіреулері, әсіресе шалғайдағыларында қызметкерлер болмайды, ал басқаларында тамақ және сусын дайындау, сондай-ақ лекциялар оқу, киім-кешек пен ұсақ-түйек сату сияқты қосымша қызметтер бар. Тау етегіндегі үйлерге әдетте кез келген адам кіре алады, бірақ кейбіреулеріне алдын ала брондау қажет. Тауларда баспаналар бұрыннан бар болғанымен, қазіргі заманғы үйлер жүйесі 19 ғасырдың ортасында пайда болды. Швейцария альпілік клубы 1863 жылдан бері үйлер салып келеді. АҚШ-та Аппалачи тау клубы 1889 жылы Нью-Гэмпшир штатындағы Мэдисон-Спрингте алғашқы үйін салды.

Альп таулары

Алп тауларындағы паналар мен баспаналардың құрылысы ежелгі заманға дейін барып жетеді, сол кезде римдік жолдар тау өткелдері арқылы өтетін. Жоғары орта ғасырларда сауда жолдары бойында госпитальдер (ауруханалар) салынды; биік таулы жайылымдардағы шатырлар мен қоралар альпілік көшіп-қону үшін пайдаланылды. 19 ғасырдан бастап тау шаруасының ұзақ тарихы таушылар клубтарының көптеген үйлерінің және жеке баспаналардың тау жолдары бойында пайда болуына әкелді. Бұл баспаналар орналасқан жеріне және жабдықталуына қарай жіктеледі. Оларда төсектер немесе матрацпен жабдықталған бөлмелер (Matratzenlager) болуы мүмкін. Вале Альптарындағы Маргарита үйі 4554 м биіктіктегі ең биік альпілік баспана болса, Триесттегі Рифугио Марио Премуда 82 м биіктіктегі Альп тауларындағы ең төменгі баспана болып табылады (екеуі де Италия альпинисттік клубына тиесілі).

Ұлыбритания

Ұлыбританияда қадағаланбайтын "альпинистік үйлер" дәстүрі бар, олар альпинистік аймақтарға жақын қарапайым жайғасу (бірақ шатырдан жақсырақ) ұсынады. Бұл үйлер әдетте қайта жаңартылған ғимараттар (мысалы, бұрынғы тас қасушылардың үйлері немесе пайдаланылмаған кен ғимараттары) болып табылады және төтенше жағдайлар болмаса, қара жол жүрушілерге ашық емес. Ұлыбританиядағы көптеген альпинистік клубтардың Сноудонияда немесе Лейк-Дистриктте мұндай үйлері бар. Белгілі бір мысал – Шотландиядағы Бен-Невис жартасының солтүстік бөлігіндегі Чарльз Инглис Кларк еске алу үйі ("CIC Hut"). Бұрын Шотландияда кейбір баспаналар биік, ашық жерлерде, көбінесе әскери оқулар кезінде салынған. Алайда, әсіресе 1971 жылғы Кэрнгорм үстіртіндегі апаттан кейін, олар қасақана бұзылды, себебі олардың зияны пайдасынан басып кетеді деп саналды.

Норвегия

Норвегия треккинг қауымдастығы негізінен тауларда және орманды аймақтарда 460-қа жуық қабылдағыштарды (кабиналарды) басқарады, олардың шамамен 400-і тұруға жайлы. Көптеген қабылдағыштарда қызметкерлер болмайды және олар жыл бойы ашық, ал қызметкерлері бар қабылдағыштар көбінесе жазда ғана жұмыс істейді.

Польша

Польшада тау шатырлары мен үйшіктерінің көп бөлігін Польша туристік және көрікті жерлер қоғамы басқарады, ал кейбіреулері жеке меншікте болады. Польша тауларында шамамен 100 шатыр бар. Көптеген тау шатырлары бірнеше адамға арналған бөлмелер мен сыбаға ұсынады. Польша тау үйшіктері өздерінің ережелері бойынша күн батқанға дейін басқа жер табуға мүмкіндігі жоқ адамдарға түндеуге міндетті, бірақ жағдайлар қарапайым болуы мүмкін (мысалы, зал немесе жылы подвалда төсек).

Словакия

Словакияда көптеген тау және орманды аймақтарда тау шатырларының ("чата") тығыз желісі бар, бұл жаяу серуендеу мәдениетін қолдайды. Бұрын олар ресми туристік одақ басқарған, бірақ қазір көбісі жеке меншікте. Ресми тау шатырлары қонақ үйлерге ұқсас және оларды тұрақты қызметкерлер басқарады. Қыс мезгілінде кейбір шатырлар жабылады.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында көптеген шатырлар бар, мысалы, Роки тауларында, Аппалачи тауларында және басқа да жоталарда. Нью-Гэмпширдегі Ақ таулардағы биік шатырлар әдетте жаз және күздің басында "толық қызмет көрсету" (аспаздар тамақ дайындап береді), ал кейбіреулері жылдың қалған уақытында өздігінен қызмет көрсететін шатырлар ретінде ашық болады, онда саяхатшылар өздерімен тамақ әкеліп, дайындайды.

Канада

Канаданың Альпілік клубы "Солтүстік Америкадағы ең ірі тау шатырлары желісін" басқарады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияның Табиғатты қорғау департаменті "950-ден астам, түрлі пішіндегі және өлшемдегі паналарын басқарады".

Гималай таулары

Азия тауларында жақсы дамыған қоғамдық тау үйлері жүйесі жоқ, дегенмен жаяу серуендеу, трекинг және тауға шығу кең таралған. 2015 жылы Непалдың трекинг жолдары бойында орналасатын үйлерді жобалау бойынша конкурс жарияланды.

Оңтүстік Африка

Африканың көптеген жерлерінде саяхалаушыларға арналған паналар бар, бірақ олар көбінесе жеке меншікте болады және төлем жасау және алдын ала брондау қажет. Оңтүстік Африкадағы Таблис тауы ұлттық саябағының бөлігі Таблис тауында кем дегенде бір пана жалпы қолданысқа ашық.