Қытайдағы христиан дінінің тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Шығыс Азия елдеріндегі христиан шіркеуі. Қытайдағы католик шіркеуі (Тяньчжу Цзяо, 天主教 деп аталады, сөзбе-сөз "Аспан Иесінің діні" – христиан Құдайының қытайша атауы бойынша) ұзақ және күрделі тарихқа ие. Монтекорвиноның Иоанны Юань әулеті тұсында (1271–1368) Қытайға келген алғашқы католик миссионері және Ханбалықтың бірінші епискобы болды. 1949 жылы Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) билікті басып алғаннан кейін католик және протестант миссионерлері елден қуылды. 1957 жылы коммунистік үкімет Пекинде Католик патриоттық қауымдастығын құрды, ол Рим Папасының билігін мойындамайды және өз ықтиярымен епископтарды тағайындайды. Алайда, 2018 жылдың қыркүйегінен бастап, Қытай үкіметі ұсынған кез келген епископты вето құқығымен бекітуге Рим Папасына мүмкіндік беретін келісімге қол жеткізілді. Дегенмен, шіркеу бұл келісім 2022 жылдың қарашасы мен 2023 жылдың шілдесінде Ватиканның алдын ала келісімі мен кеңесінсіз екі епископтың тағайындалған кезде бұзылғанын мәлімдеді.

Қытай терминдері

Тіпті, христиандардың арасында да Құдайға қатысты қытай тіліндегі терминдер әртүрлі. Қытайға Тан династиясы кезінде келген Шығыс шіркеуінің алғашқы христиан миссионерлері өз дінін Jǐngjiào (景教, сөзбе-сөз "жарық ілім") деп атады. Бастапқыда кейбір католик миссионерлері мен ғалымдары қытай тіліне көбірек тән болғандықтан, Шанди (上帝, сөзбе-сөз "Жоғарыдан келген Император") сөзін қолдануды ұсынды, бірақ ақыр соңында католик иерархиясы көбірек конфуцийлік термин, Тианьчжу (天主, сөзбе-сөз "Аспанның Иесі") кем дегенде ресми құлшылық пен мәтіндерде қолдануға шешім қабылдады. Католик шіркеуінде '' (公教, сөзбе-сөз "жалпыға ортақ ілім") термині жиі кездеседі, бұл "католик" сөзінің бастапқы мағынасы. XIX ғасырда Қытайға протестанттар келгенде, олар Тяньчжуға қарағанда Шандиді артық көреді. Көптеген протестанттар сондай-ақ "құдай" немесе "рух" дегенді білдіретін Yēhéhuá (耶和華, Яхвеге транслитерация) немесе Shén (神) деген сөздерді қолданады, бірақ католик діни қызметкерлерін shénfù (神父, сөзбе-сөз "рухани әке") деп атайды. Ал қытай тіліндегі "Христос" сөзі барлық христиандар қолданатын Jīdū (基督) деген сөзбен аударылады.

Католиктер мен протестанттар

Қазіргі қытай тілі христиандарды екі топқа бөледі: католицизмнің, Тианжуйао (天主教) және протестантизмнің, Джидуйао (基督教) немесе Джидуй Синьцзяо (基督新教—"Жаңа дін") ізбасарлары. Қытай тілінде сөйлейтіндер католицизм мен протестантизмді ерекше діндер деп қарастырады. Осылайша, батыс тілдерінде "христиандық" термині католиктерді де, протестанттарды да қамтиды (яғни, христиандар, мысалы, индуистер немесе яһудилерден өзгеше). Бірақ қытай тілінде екеуін біріктіретін жалпы қолданылатын термин жоқ (дегенмен, қазіргі қытай католик әдебиетінде "Jīdū zōngjiào" (基督宗教) термині барлық христиан ағымдарын білдіру үшін қолданылады, себебі бұл термин қытай тілінде "Мәсіхтің діні" деген мағынаны білдіреді). Шығыс православиесі Дунчжэндзиао (東正教) деп аталады, бұл "Шығыс православиесі" терминінің қытай тіліне тікелей аудармасы.

Тан әулеті (618690, 705907)

Католик шіркеуі алғаш рет Қытайға әлемдік Тан дәуірінде келді, бірақ 16 ғасырға дейін Мин әулеті тұсында аз ғана қытайлық ізбасарлары болды.

Юань әулеті (12711368)

Несториандық христиан және түркі-қытай монахы Раббан Бар Саума (шамамен 1220–1294) Қытайдан Еуропаға Папа Николай IV-ті кездесу үшін сапар шекті. Еуропадағы Латын Католик шіркеуінің миссионерлік дін қызметкерлерінің 13 ғасырда Қытайға кіргені туралы мәліметтер бар, алғашқылары францискандықтар болды. Итальяндық францискандық дін қызметкері Монтекорвиноның Иоанны 1294 жылы Ханбалыққа (қазіргі Бейжің) келді. 1299 жылы ол шіркеу салды, ал 1305 жылы император сарайының қарсы жағында тағы бір шіркеу тұрғызды. Жергілікті тілді зерттегеннен кейін, ол Жаңа Өсиет және Псалмдарды аударуға кірісті. 1300 жылға қарай 6000-нан 30000-ға дейін адам дінге өтті деген болжамдар бар. 1307 жылы Папа Климент V Монтекорвиноның Иоаннын Пекин архиепископы етіп тағайындау үшін жеті францискандық епископты жіберді. Сапардан аман қалған үш епископ 1308 жылы келді және Иоанн құрған Зайтон қаласында бірінен соң бірі епископтық қызмет атқарды. 1312 жылы Иоаннның 1328 жылы қайтыс болғанша көмектесу үшін Римнен тағы үш францискандық епископ келді. Ол Қытайдағы армяндарды және Пекиндегі аландарды католик дініне өткізді. Кванчжоудағы армяндар да францискандық католиктер еді. Францискандық Одорик Порденоне осы кезеңде Қытайға сапар жасады. Янчжоу қаласынан Катарина Вилиониге арналған католик қабір тасы табылған. Миссия моңғол басшылығымен жүрген Юань әулеті кезінде біршама табысқа жетті, бірақ түрлі факторлар миссияның қысқаруына әкелді. Алты ғасырдан кейін Иоанн Монтекорвиноның Киелі кітапты аударуға жасаған әрекеті басқа францискандық, Блаженный Габриэль Аллеграға шабыт берді. Ол 1968 жылы 40 жылдық жеке еңбектен кейін католик Киелі кітабының алғашқы қытай тіліне аудармасын аяқтады. Корикустың Хейтоны Қытай туралы жазды. Католик шіркеуі мен исламның бәсекелестігі Несториан христиандығының Қытайда жоғалуына себеп болды деп хабарланды – Қытайдағы несториандық туралы қараңыз – өйткені «Рим елшілерімен дау-жанжалдар және Мохаммедизмнің таралуы олардың ежелгі шіркеулерінің негізін құртты». Католиктер несториандық дінді еретик деп есептеді. Армения патшасы Хетум I, Джованни да Пьян дель Карпин және Уильям Рубрук Моңғолияға сапар жасады.

The Nestorian Christian and Turkic Chinese monk Rabban Bar Sauma (c. 1220–1294) travelled from China to Europe to meet Pope Nicholas IV. Missionary priests of the Latin Catholic Church in Europe are recorded to have entered China in the 13th century, with the earliest being Franciscans. The Italian Franciscan priest John of Montecorvino arrived in Khanbaliq (modern day Beijing) in 1294. In 1299 he built a church and in 1305 a second opposite the imperial palace. Having made a study of the local language, he began to translate the New Testament and the Psalms. Estimates of converts range from 6,000 to 30,000 by the year 1300. In 1307 Pope Clement V sent seven Franciscan bishops to consecrate John of Montecorvino as Archbishop of Peking. The three who survived the journey did so in 1308 and succeeded each other as bishops at Zaiton, where John had established. In 1312 three more Franciscan bishops arrived from Rome to aid John until his death in 1328. He converted Armenians in China and Alans in Beijing to Catholicism. Armenians in Quanzhou were also Franciscan Catholics. The Franciscan Odoric of Pordenone visited China during this era. Katarina Vilioni's Catholic tombstone was found in Yangzhou. The mission had some success during the rule of the Mongol led Yuan dynasty, but various factors led to an ultimate shrinking of the mission. Six centuries later, however, John of Montecorvino's attempt at the translation of the Bible became the inspiration for another Franciscan, the Blessed Gabriele Allegra, to go to China and in 1968 complete the first translation of the Catholic Bible into the Chinese language, after a 40 year personal effort. Hayton of Corycus wrote about China. It was reported that competition with the Catholic Church and Islam were also factors in causing Nestorian Christianity to disappear in China – see Nestorianism in China – since "controversies with the emissaries of Rome, and the progress of Mohammedanism, sapped the foundations of their ancient churches." The Catholics considered Nestorianism as heretical. Armenian King Hethum I, Giovanni da Pian del Carpine, and William Rubruck visited Mongolia.

Мин әулеті (13681644)

Католик реформациясы кезіндегі миссионерлік күш-жігердің бүкіл әлемде, әсіресе Азияда кеңеюімен, иезуиттер мен басқа католик миссионерлері Қытайға енуге тырысты. Олардың алғашқы әрекеттері әртүрлі нәтижелер берді, бірақ ақырында Қытайдың жоғарғы топтары мен императорлық сарай арасындағы мәдени, ғылыми және көркем алмасуға күшті ықпал етті. Тұрақты миссия 1601 жылы иезуит Маттео Риччидің күш-жігері арқасында құрылды. Оның барлық тәсілі өте ұқыпты болды, ол батыс технологиясы мен білімінің қызықты аспектілері арқылы Ванли императоры мен Мин Қытай билігінің қызығушылығын оятты. Ол сондай-ақ христиан дінін классикалық конфуциандық мәтіндермен үйлестіруге тырысты, бірақ Иса қоғамының басқа мүшелерімен бірге даосизм мен буддизмге қарсы болды. Риччи 1610 жылы қайтыс болды, бірақ иезуит миссиясы 18 ғасырға дейін Императорлық мемлекеттік қызметтің маңызды бөлігі болып қала берді. 1644 жылы неміс иезуиті Адам Шалл фон Белл жаңа Цин әулеті тарапынан Астрономия кеңесінің директоры болып тағайындалды. Иезуиттерге сондай-ақ механик, музыкант, суретші, аспап жасаушы және техникалық біліктілікті қажет ететін басқа да мамандықтарда жұмыс істеуге мүмкіндік берілді. Сол сияқты, Қытайдағы католик христиандығының дамуы ерте жаһандану кезеңінде және одан кейін мәдени және көркемдік гибридизацияның қызықты процесін тудырды. Мұның мысалы – клоазонды техникамен жасалған христиандық өнер туындылары.

Цинь әулеті (1644-1911)

Цинь династиясы тұсында иезуиттердің конфуциандыққа бейімделуі кейін ғасырдың ортасында Филиппиннен Пекинге келген доминикан монахтарымен қақтығысқа ұшырады. Доминикан басшысы Доминго Фернандес Наварретте «Конфуций құтқарылды ма?» деген сұраққа жауап бергенде, Сократ, Платон, Аристотель, Сенека және басқа грек философтарының «олардың аяқтарына тілеуге лайық емес Конфуций» екенін айтты. Португалиялық иезуит Антонио де Гувея Конфуцийдің «Испания королі Филипп IV-тен де құтқарылғанын» мәлімдеді. Осыған дейін Батыс дін қызметкерлері арасында қытайлық еркектерді дін қызметкерлеріне бекіту мәселесі талқыланса, 1654 жылы Луо Вэнзао (Грегори Лопес деп те белгілі) Доминикан орденінің дін қызметкері болып тағайындалғанда бұл дау шешілді. Қытайлық діни рәсімдерге байланысты туған дау-жанжалдың нәтижесінде Канси императоры 1715 жылдан кейін Қытайда христиан дінін тыйым салды. Ол былай деді: «Батыстықтар тривиальды, олар қалайша ұлы қытай философиясын түсіне алады? Олардың үстіне, батыстықтардың бірі де қытай классикасын білмейді. Олардың пікірталастары (қытай философиясы туралы) күлкілі. Менің ойымша, миссионерлердің сөздері буддалық монахтар, даостар және басқа да сенімдер сияқты. Батыстықтардың білімі осымен шектеледі (миссионерлердің сөздері). Біз қиындықтарды болдырмау үшін олардың дінін Қытайда таратуға тыйым сала аламыз». ("只說得西洋人等小人,如何言得中國人之大理?況西洋人等,無一人通漢書者,說言討論,令人可笑者多.今見來臣告示,竟與和尚道士異端小教相同。彼此亂言者,莫過如此。以後不必西洋人在中國行教,禁止可也,免得多事。") Қытайдың «негізгі заңдарында» бір бөлім «Баяндар, сиқыршылар және барлық сенімдерге тыйым салынады» деп аталады. 1814 жылы Цзяцин императоры осы бөлімге христиан дініне қатысты алтыншы тармақ қосты. 1821 жылы түзетіліп, 1826 жылы Даогуан императоры басып шығарды. Онда еуропалықтар хан қытайлары мен маньчжурлардың (алғашқыда Солтүстік Қытайдан шыққан маньчжур халқы) арасында католик дінін таратуы үшін өлім жазасына кесілді. Дінін өзгертуден бас тартқан христиандар Синьцзянның мұсылман қалаларына жіберілді, мұсылман басшылары мен бейлерге құл ретінде берілді. Маньчжур христиандары да құл ретінде бейлерге берілгеннен кейін олардың рулық тізілімдерінен алынып тасталды. Кейбіреулер Қытай үкіметі протестанттар мен католиктерді ажыратады деп үміттенді, өйткені заң католиктерге бағытталған еді, бірақ 1835 жылы протестант миссионерлері қытайлықтарға христиан кітаптарын бергеннен кейін Даогуан императоры «оларды кітаптармен қамтамасыз еткен Кантонның сатқындары кімдер екенін» білуді талап етті. Шетелдік миссионерлер қытайлар тарапынан өлтірілді немесе қуылды. Боксерлер көтерілісі (1899-1901) кезінде католик миссионерлері мен олардың отбасылары боксерлер көтерілісі кезінде қаза тапты. Цин әулетінің императорлық үкіметі француз католик христиан миссионерлеріне Тибет жерлеріне кіруге және дін таратуға рұқсат берді, бұл қытайларға адалдық танытудан бас тартқан Тибет буддалық ламаларының билігін әлсіретті. Ламалар католиктердің жергілікті тұрғындарды католик дініне көндіруінен қатты қорқып, қызғанышпен қарады. 1905 жылғы Тибет көтерілісі кезінде Тибет буддалық Гелуг сары бас киімді сектасы Тибет көтерілісін жетекке алды. Ламалар христиан миссионерлерін және христиан дінін қабылдаған жергілікті тұрғындарды өлтірді, Батаңды қоршап алды, миссионерлік шіркеуді өртеп, екі шетелдік миссионерді, Пьер Муссо мен Пьер Сульеді өлтірді. Қытайлық Амбанның Ямені қоршауға алынып, Қытай генералы Ву И Чун Лама әскерлері тарапынан Яменде атып өлтірілді. Қытайлық Амбан Фенг пен бас қолбасшы Ли Чжя Цзюй өздерінің артынан тибеттіктер жинаған рупияларын шашыратып, қашып құтылуға тырысты. Амбандар қолбасшы Лоның үйіне жетті, бірақ Амбанның қол астындағы 100 тибеттік әскер, қазіргі заманғы қару-жарақпен қаруланған, көтеріліс туралы хабарды естігеннен кейін көтеріліске шықты. Тибет ламалары мен олардың тибеттік ізбасарлары жергілікті христиандармен бірге қытайлық қолбасшы Лоның сарайын қоршады. Олар сарайда қытайлық және тибеттік христиандарды өлтірді.

In the Qing dynasty, the Jesuits' pragmatic accommodation with Confucianism was later to lead to conflict with the Dominican friars, who came to Beijing from the Philippines in the middle of the century. Dominican leader Domingo Fernández Navarrete in responding to the question "Was Confucius saved?" said that since Greek philosophers such as Socrates, Plato, Aristotle, Seneca, and others were all damned "how much the more Confucius, who was not worthy to kiss their feet"? In responding, António de Gouveia, a Portuguese Jesuit, said that Confucius was certainly saved, "which is more than can be said for King Philip IV of Spain." While up to this point there had been debate among Western clergy as to whether to ordain Chinese men as priests, the debate was settled in 1654 when Luo Wenzao (also known as Gregory Lopez) was ordained a priest for the Dominican Order. Due to the Chinese rites controversy, the Kangxi Emperor banned Christianity in China after 1715, saying "Westerners are trivial; how could they understand Chinese great philosophy? in addition, no Westerners know the Chinese classics. Their discussions (of Chinese philosophy) are ridiculous. In my view, the missionaries' talk is the same as those heretic Buddhist monks, Taoists, and other superstitions. The (knowledge of) Westerners is no more than this (the missionaries' talk). We could simply forbid them from spreading their religion in China, for the sake of avoiding troubles." ("只說得西洋人等小人，如何言得中國人之大理？況西洋人等，無一人通漢書者，說言議論，令人可笑者多。今見來臣告示，竟與和尚道士異端小教相同。彼此亂言者，莫過如此。以後不必西洋人在中國行教，禁止可也，免得多事。")

Under the "fundamental laws" of China, one section is titled "Wizards, Witches, and all Superstitions, prohibited." The Jiaqing Emperor in 1814 added a sixth clause in this section with reference to Christianity. It was modified in 1821 and printed in 1826 by the Daoguang Emperor. It sentenced Europeans to death for spreading Catholic Christianity among Han Chinese and Manchus (Manchurian people, originally from North China). Christians who would not repent their conversion were sent to Muslim cities in Xinjiang, to be given as slaves to Muslim leaders and Baigs. Manchu Christians would also be removed from their Banner registers after being given as slaves to the Baigs. Some hoped that the Chinese government would discriminate between Protestantism and Catholicism, since the law was directed at Catholicism, but after Protestant missionaries in 1835–6 gave Christian books to Chinese, the Daoguang Emperor demanded to know who were the "traitorous natives in Canton who had supplied them with books." The foreign missionaries were strangled or expelled by the Chinese. During the Boxer Rebellion (1899–1901), Catholic missionaries and their families were murdered by Boxer rebels. The Qing dynasty imperial government permitted French Catholic Christian missionaries to enter and proselytize in Tibetan lands, which weakened the control of the Tibetan Buddhist Lamas, who refused to give allegiance to the Chinese. The Tibetan Lamas were alarmed and jealous of Catholic missionaries converting natives to Catholicism. During the 1905 Tibetan Rebellion the Tibetan Buddhist Gelug Yellow Hat sect led a Tibetan revolt. The Lamas massacred Christian missionaries and native converts to Christianity and besieged Bat'ang, burning down the mission chapel and killing two foreign missionaries, Père Mussot and Père Soulié. The Chinese Amban's Yamen was surrounded and Chinese General Wu Yi chung was shot dead in the Yamen by Lama forces. The Chinese Amban Feng and Commandant in Chief Li Chia jui managed to escape by scattering rupees behind them, which the Tibetans proceeded to pick up. The Ambans reached Commandant Lo's place, but the 100 Tibetan troops serving under the Amban, armed with modern weaponry, mutinied when news of the revolt reached them. The Tibetan Lamas and their Tibetan followers besieged the Chinese Commandant Lo's palace along with local Christian converts. In the palace they killed all Christian converts, both Chinese and Tibetan.

Қытай Халық Республикасы

Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) Қытай Азамат соғысы кезінде христиан миссионерлерін және монастырларды нысанаға ала бастады. Протестанттар елден қашып бара жатқанда, католик шіркеуі Қытайдағы 3000-нан астам миссионерлеріне соғыста ҚКП жеңіске жеткенде де Қытайда қалуға бұйырды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы (ҚХР) жарияланғаннан кейін католик шіркеуіне бастапқыда өз бетінше жұмыс істеуге рұқсат берілді, бірақ ол заңдық кедергілер мен бақылауға ұшырады. Барлық шетелдік миссионерлер үкіметке тіркелу керек болды, ал қытай билігі католиктерді тергеп, ауруханалар мен мектептерді тексерді. Сонымен қатар, ол көптеген шіркеулерді жабылуға мәжбүр етті, өйткені олар өте жоғары салықтар төледі. Қытай үкіметі Корея соғысына араласқаннан кейін шетелдік миссионерлерді жаппай тұтқындауға кірісті, бірақ католиктерге апостолдық нунций Антонио Рибери қалуға және қарсы тұруға бұйрық берді. Рибери мен епископ Тарцизио Мартина Мао Цзэдунды өлтіруге қатысты сөз байласуда қатысы бар деген жалған айыппен тұтқындалып, елден шығарылды. Мао сондай-ақ, жарымәскери топ деп санаған Мария легионының барлық мүшелерін тұтқындап, өлтіруді бұйырды. 1950 жылы Киелі Тақ ККП-мен байланысты кейбір ұйымдарға қатысу шіркеуден шығарылуға әкеп соғатынын мәлімдеді. Осыған жауап ретінде, әйгілі Ван Лянцзуоның "Гуанюань католик өзін-өзі реформалау декларациясы" қытай католиктерінің қолдауына ие болды. Сол кезден бастап католицизмге, барлық діндер сияқты, тек Дін істері жөніндегі мемлекеттік басқарманың бақылауымен жұмыс істеуге рұқсат берілді. Барлық заңды ғибадат Рим папасының билігін мойындамайтын Католик патриоттық қауымдастығына (КПА) жататын мемлекеттік мақұлдаған шіркеулер арқылы жүргізілуі тиіс еді. Католик дінін ұстануды қадағалаумен қатар, КПА саяси мақсаттарды да қолдайтын. Қытайдағы Католик шіркеуінің (BCCCC) және епископтар конференциясының төрағасы Лю Байниан 2011 жылы берген сұхбатында шіркеуге "елін жақсы көретін және дінін жақсы көретін: саяси тұрғыдан Конституцияны құрметтейтін, заңды құрметтейтін және социалистік ана елін қызу сүйетін" адамдар қажет екенін айтты. Бұл үрдіске қарсылық көрсеткен дінбасылар қысымға ұшырады, соның ішінде кардинал Кунг сияқты ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды, ал қазаға ұшырату мен мартирд ретінде қаза тапқандар да болды. Бэда Чанг, S. J. Епископтар мен діни қызметкерлер күнкөріс үшін қарапайым жұмыс істеуге мәжбүр болды. Шетелдік миссионерлерді елге империалистік күштерді жіберуге дайын шетелдік агенттер деп айыптады. Киелі Тақ бірнеше энцикликалар мен апостолдық хаттармен, соның ішінде Cupimus Imprimis, Ad Apostolorum principis және Ad Sinarum gentem арқылы жауап берді. Киелі Тақтың билігін мойындаған кейбір католиктер билік тарапынан қысымға ұшырау қаупіне байланысты жасырын түрде ғибадат етуді таңдады. Бірнеше жасырын католик епископтарының жоғалып кеткені немесе тұтқындалғаны туралы хабарлар тарады, ал тіркелмеген епископтар мен діни қызметкерлерді қудалау кең тараған. Католик епископтары мен діни қызметкерлерін билік өкілдері Ватиканның рұқсатынсыз епископтарды діни қызметке тағайындау рәсімдеріне қатысуға мәжбүрлеген. Ватикан мен Пекин арасындағы қарым-қатынасты қалпына келтірудің басты кедергісі - епископтарды кім тағайындайды деген мәселе болды. Өзін-өзі басқаруды сақтау және шетелдік араласуды қабылдамау мәселесі бойынша ресми шіркеудің Ватиканмен ресми байланысы жоқ және оның билігін мойындамады. Алайда кейінгі жылдары КПА Ватиканның ресми емес өкілеттігімен діни қызметке тағайындауға рұқсат берді. КПА кейбір тағайындалуларды жүзеге асыра берді, бірақ Киелі Тақ қарсы болды, алайда КПА епископтарының көпшілігі екі билік тарапынан да танылды. Ватикан мен Пекин арасындағы қарым-қатынастың тағы бір белгісі ретінде папа Бенедикт XVI 2005 жылдың қазан айында өткен Евхаристиялық синодқа қытайлық төрт епископты, соның ішінде екі үкімет таныған епископты, бір жасырын епископты және жақында тіркелген шіркеуге шыққан бір жасырын епископты шақырды. 2007 жылы 27 мамырда Рим папасы Бенедикт XVI қытайлық католиктерге "кітап жазып, шіркеу өмірі мен Қытайдағы евангелизация ісіне қатысты кейбір нұсқаулар берді". Бұл хатта (9-бөлім) Папа Бенедикт шиеленістілерді мойындайды:

The Chinese Communist Party (CCP) began targeting Christian missionaries and monasteries during the Chinese Civil War. Even as Protestants began fleeing the country, the Catholic Church ordered over 3,000 of its missionaries in China to remain even as the CCP won the war. After the proclamation of the People's Republic of China (PRC) in 1949 by the CCP, the Catholic Church was initially allowed to operate independently but faced growing legal obstruction and scrutiny. All foreign missionaries were required to register with the government, and Chinese authorities interrogated Catholics and investigated hospitals and schools. It also forced many churches to close by issuing prohibitively high taxes. The Chinese government began mass arrests of foreign missionaries after intervening in the Korean War, but Catholics were ordered by the apostolic nuncio Antonio Riberi to remain and resist. Riberi and Bishop Tarcisio Martina were themselves arrested and expelled for false allegations that they were involved in a conspiracy to assassinate Mao Zedong. Mao also ordered the arrest and execution of all members of the Legion of Mary, which he believed was a paramilitary unit. In 1950, the Holy See stated that participation in certain CCP related organizations would result in excommunication from the Church. In response, initiatives including Fr. Wang Liangzuo's "Guangyuan Declaration of Catholic Self Reformation" gained support from Chinese Catholics. Since then Catholicism, like all religions, was permitted to operate only under the supervision of the State Administration for Religious Affairs. All legal worship was to be conducted through state approved churches belonging to the Catholic Patriotic Association (CPA), which did not accept the primacy of the Roman Pontiff. In addition to overseeing the practice of the Catholic faith, the CPA espoused politically oriented objectives as well. Liu Bainian, chairman of the CPA and the Bishops Conference of the Catholic Church in China (BCCCC), stated in a 2011 interview that the church needed individuals who "love the country and love religion: politically, they should respect the Constitution, respect the law, and fervently love the socialist motherland." Clergy who resisted this development were subject to oppression, including long imprisonments as in the case of Cardinal Kung, and torture and martyrdom as in the case of Fr. Beda Chang, S. J. Catholic clergy experienced increased supervision. Bishops and priests were forced to engage in degrading menial jobs to earn their living. Foreign missionaries were accused of being foreign agents, ready to turn the country over to imperialist forces. The Holy See reacted with several encyclicals and apostolic letters, including Cupimus Imprimis, Ad Apostolorum principis, and Ad Sinarum gentem. Some Catholics who recognized the authority of the Holy See chose to worship clandestinely due to the risk of harassment from authorities. Several underground Catholic bishops were reported as disappeared or imprisoned, and harassment of unregistered bishops and priests was common. There were reports of Catholic bishops and priests being forced by authorities to attend the ordination ceremonies for bishops who had not gained Vatican approval. A major impediment to the re establishment of relations between the Vatican and Beijing was the issue of who appoints the bishops. As a matter of maintaining autonomy and rejecting foreign intervention, the official church had no official contact with the Vatican and did not recognize its authority. In later years, however, the CPA allowed for unofficial Vatican approval of ordinations. Although the CPA continued to carry out some ordinations opposed by the Holy See, the majority of CPA bishops became recognized by both authorities. In a further sign of rapprochement between the Vatican and Beijing, Pope Benedict XVI invited four Chinese bishops, including two government recognized bishops, one underground bishop, and one underground bishop recently emerged into the registered church, to the October 2005 Synod on the Eucharist. On 27 May 2007, Pope Benedict XVI wrote a letter to Chinese Catholics "to offer some guidelines concerning the life of the Church and the task of evangelization in China". In this letter (section 9), Pope Benedict acknowledges tensions:

Қикихардың жер асты епискобы Джозеф Вэй Цзиньйи 2007 жылдың шілдесінде екі бетті пасторалды хат шығарды, онда қауымнан Папа Бенедикт XVI-ның хатын зерттеп, оған сәйкес әрекет етуді сұрады және хатты "қытай шіркеуіні...

Демография

Католиктердің санын анықтау қиын, себебі көптеген христиандар мемлекеттік бекітілген екі діни ұйымның ешқайсысына жатпайды. Қытайдың Мемлекеттік Кеңесіне тікелей бағынатын зерттеу институты – Қытай Әлеуметтік Ғылымдар Академиясының Дүниежүзілік Діндер Институты 2010 жылы шығарған «Діндер туралы көк кітапта» Қытайдағы католиктердің саны шамамен 5,7 миллионға жетеді деп есептелді. Бұл қытай үкіметінің бағалауы тек Католик Отандық Қауымдастығының (КОҚ) мүшелерін қамтыды. Оған христиандық топтарға қатысатын, крещениеден өтпеген адамдар, христиан сенушілердің ересек емес балалары немесе 18 жасқа толмаған басқа да адамдар, сондай-ақ тіркелмеген христиандық топтар кірмеді. 2017 жылы Хэбэй провинциясы Қытайдағы ең көп католик христиан халқына ие болды, жергілікті үкімет мәліметінше, шіркеуде 1 миллион мүше болды. Жалпы алғанда, католик мекемелері Қытайдың солтүстік және орталық аймақтарында басым болды. 2007 жылға қарай Ватикан Қытаймен толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға ниеттенгенін бірнеше рет мәлімдеді және қажет болған жағдайда елшілігін Тайваньнан материктік Қытайға көшіруге дайын екенін көрсетті. Екі тарап арасындағы негізгі кедергі – шіркеу епископтарын тек Папа ғана тағайындай алады деген католик доктринасы болып қала берді. КОҚ-тағы епископтар үкімет тағайындаған, бұл Қытай-Ватикан қарым-қатынастарында жиі шиеленіс тудыратын фактор болды. Гонконг кардиналы Джозеф Зен сияқтылар Вьетнам мен Ватикан шенеуніктерінің толық дипломатиялық қарым-қатынасты қалпына келтірудегі прогресін Қытай-Ватикан қарым-қатынастарын жақсартудың үлгісі деп қарады. 2004 жылдың соңында Иоанн Павел II Ватиканде «жартылай ресми» қытай делегациясын қабылдады. Бұл бастамалар Бенедикт XVI Папа болып сайланғаннан кейін де жалғасты. Киелі Тақ пен Қытай үкіметі Қытайдағы епископтарды тағайындаудағы өздерінің ықпалын сақтау үшін келісімге келуге немесе тиімді компромисс табуға ұзақ уақыт бойы тырысты. 2007 жылдың 27 мамырындағы Рим Папасы Бенедикт XVI-ның Қытай Халық Республикасындағы Католик шіркеуінің епископтарына, дін қызметкерлеріне және миряндарына жолдаған хатында епископтарды тағайындау «Киелі Тақ пен [қытай] билігі арасындағы қарым-қатынастағы ең деликатты мәселелердің бірі» екенін айтты. Киелі Тақ жергілікті католик қауымдастығының қызметіне шіркеу басшылығының әсеріне байланысты мемлекеттік биліктің епископтарды тағайындауға қызығушылық танытуын түсіндірді. Папа Бенедикт XVI епископтарды тағайындау жөніндегі апостолдық міндеттеме тек діни сипатта екенін растады; ол мемлекеттің ішкі істеріне араласып, үкіметтің саяси билігіне күш көрсетуді көздемейді. Ватиканның Қытайға епископтарды тағайындаудағы рухани билігін жүзеге асыруға толық еркіндік беруге қатысты үнемі айтқан сөздеріне қарамастан, Қытай Католик шіркеуін басқару мен бақылаудағы қатаң бақылауын сақтап келді, себебі ол «дін әртүрлі этникалық топтар арасындағы келісімге, әлеуметтік тұрақтылыққа, ұлттық қауіпсіздікке және біртүтастыққа, сондай-ақ Қытайдың шетелдермен қарым-қатынасына тығыз байланысты» деп санайды. Қытай үкіметі үшін ішкі діни мәселелер – егемендік құқығы. 2001 жылдың 13 желтоқсанындағы публицистикалық сөйлесуінде ҚКП Бас хатшысы Цзян Цземин діннің қоғамның саяси және әлеуметтік ландшафтына тигізетін әсеріне байланысты оны реттеудің маңыздылығын атап өтті. Ол дін – барлық азаматтардың негізгі құқығы екенін, бірақ қызмет Конституция мен заң шеңберінде жүргізілуі керек екенін мәлімдеді.

The number of Catholics is hard to estimate because of the large number of Christians who do not affiliate with either of the two state approved denominations. The 2010 Blue Book of Religions, produced by the Institute of World Religions at the Chinese Academy of Social Sciences, a research institution directly under the State Council, estimated Catholics in China to number about 5.7 million. This Chinese government estimate only included members of the Catholic Patriotic Association (CPA). It did not include un baptized persons attending Christian groups, non adult children of Christian believers or other persons under age 18, and unregistered Christian groups. In 2017 Hebei Province had the largest Catholic Christian population in China, with 1 million Church members according to the local government. Generally, Catholic institutions were dominant in North and Central regions of China. By 2007, the Vatican had indicated on multiple occasions that it desired to establish full diplomatic relations with China, and would be willing to move its embassy from Taiwan to mainland China if necessary. A major obstacle between the two sides remained the Catholic doctrine that only the pope can appoint bishops of the Church. Bishops in the CPA were government appointed, a frequent aggravating factor in Sino Vatican relations. Some, including Hong Kong Cardinal Joseph Zen, saw the progress between Vietnam and Vatican officials towards re establishing full diplomacy as a model for Sino Vatican normalization of relations. In late 2004, John Paul II received a "quasi official" Chinese delegation in the Vatican. These overtures continued after the installation of Benedict XVI as Pope. The Holy See and the Chinese government have long attempted to reach an agreement or workable compromise to maintain their influence over bishop appointments in China. In Pope Benedict XVI's 27 May 2007 letter to the bishops, priests, consecrated persons, and lay faithful of the Catholic Church in the People's Republic of China, he expressed that bishop appointments are "one of the most delicate problems in relations between the Holy See and the [Chinese] authorities." The Holy See understood that state authorities were attentive to bishop appointments because of the social impact church leadership has on the activities of the local Catholic communities. Pope Benedict XVI affirmed that the apostolic mandate on bishop appointments is strictly religious in nature; it is not meant to challenge the political authority of the government by addressing the state's internal affairs. Despite the Vatican's continuous appeals for China to grant total freedom to the Holy See when exercising its spiritual authority on appointing bishops, China maintained its tight control on leading and monitoring the Catholic Church in China because it believes that "religion is closely linked with the comity between different ethnic groups, social stability, national security and reunification, as well as China's relations with foreign countries." For the Chinese government, internal religious affairs are matters of sovereignty. In a public address on 13 December 2001, CCP general secretary Jiang Zemin stressed the importance of regulating religion because of the influence it has on the political and social landscapes of a society. He stated that religion is a basic right that is to be enjoyed by all citizens, but activities should be within the scope of the Constitution and laws.

Киелі орын мен Қытай Халық Республикасы арасындағы уақытша келісім

22 қыркүйек 2018 жылы Ватикан мен Қытай Халық Республикасы екі жылдық «Ватикан мен Қытай Халық Республикасы арасындағы епископтарды тағайындау туралы уақытша келісімге» қол қойды, оның мерзімі 22 қазан 2020 жылы аяқталады. Ватиканның баспасөз қызметі таратқан хабарламаға сәйкес, уақытша келісімнің мақсаты – «екіжақты деңгейде үлкен ынтымақтастық үшін жағдай жасау» болды. Ватикан мен Қытай арасында ынтымақтастық туралы келісімге алғаш рет қол қойылды. Уақытша келісімнің нақты шарттары жарияланбады, бірақ келісіммен таныс адамдар Ватиканға үкіметтік бақылаудағы Католик патриоттық қауымдастығы (CPA) ұсынған епископ кандидатураларын тағайындалу және шіркеулік рәсімдерге дейін қарау мүмкіндігі берілгенін мәлімдеді. Уақытша келісім Ватиканға CPA ұсынған епископтарды қарау кезінде вето құқығын берді. Цзинин епискобы Антонио Яо Шунь уақытша келісім аясында тағайындалған алғашқы епископ болды. Папа Франциск жаңа тағайындалғандармен қатар, Папалық мандаты жоқ, үкімет тарапынан тағайындалған жеті епископты толық шіркеулік қатынасқа қайта қабылдады. 22 қазан 2020 жылы Ватикан тарапынан жарияланған хабарламада Ватикан мен Қытай уақытша келісімді тағы екі жылға ұзарту туралы ауызша келісімге келді, ол 22 қазан 2022 жылға дейін күшінде болады. Ватикан келісімді Қытайдағы өзінің беделін арттыру мүмкіндігі ретінде қараса да, көптеген адамдар Ватиканның жергілікті шіркеу үстіндегі билігін азайтады деп ойлады, себебі ол шешім қабылдау құқығын авторитарлық үкіметпен бөлісті. Гонконгтың бұрынғы архиепискобы кардинал Джозеф Зен келісімге қарсы шығып, оның Қытайдағы католиктерге жасалған сатқындық екенін айтты. Сынға жауап ретінде Папа Франциск 26 қыркүйек 2018 жылы Қытай католиктері мен бүкіл әлем шіркеуіне уақытша келісімге қалай қарау керектігін түсіндіретін хат жолдады. Папа Франциск уақытша келісімнің тәжірибелік сипатта екенін және Ватикан мен Қытай арасындағы басқа да дауларды шешпейтінін, бірақ екі тарапқа да «Қытайдағы католик қауымының тәртіпті және үйлесімді дамуы үшін оңды әрекет етуге мүмкіндік беретінін» мойындады. Қытай да келісімге оң көзқараспен қарап, «Ватикан тарапымен өзара түсіністікті одан әрі арттыруға және өзара сенімді нығайтуға дайын екенін, осылайша екі тарап арасындағы белсенді өзара іс-қимылдың серпілісі жалғаса беретінін» мәлімдеді. Ақ үй мен консервативті католиктердің қарсылығына қарамастан, Ватикан мен Қытай уақытша келісімді ұзартты. 2020 жылдың қараша айында, уақытша келісім ұзартылғаннан кейін бір ай өткен соң, Қытай «Діни қызметкерлерге қатысты әкімшілік шаралар» деп аталатын жаңа ережелерді жариялады. Жаңа ережелер 2021 жылдың 1 мамырында күшіне енді. Әкімшілік шаралар барлық діндерді қытайлықтандыруға басымдық береді. Діни қызметкерлер өздерінің міндеттерін заңдар, ережелер және үкіметтің шешімдерімен белгіленген шеңберде орындауға міндетті. Жаңа ережелер Ватикан мен Қытай арасындағы уақытша келісімде белгіленген епископтарды тағайындау кезіндегі ынтымақтастық процесін ескермейді. Әкімшілік шаралардың XVI бабында католик епископтарын үкіметтік бақылаудағы Қытай католик епископтар конференциясы мақұлдауы және шіркеулік рәсімдерге қатыстыруы тиіс. Құжатта епископтарды тағайындау үшін Ватиканның ынтымақтастығы мен мақұлдауы талап етілмейді, бұл уақытша келісімнің шарттарына қайшы келеді. Жаңа ережелер жарияланғанға бір ай бұрын Сыртқы істер министрлігінің өкілі Чжао Лицзянь Қытайдың Ватиканмен «жақын байланыс пен консультацияларды сақтау және екіжақты қарым-қатынасты жақсарту үшін» уақытша келісім арқылы бірлесіп жұмыс істеуге дайын екенін мәлімдеген болатын. Ватиканның келісімінсіз епископтарды тағайындау Католик шіркеуінің 377.5 канондық заңына қайшы келеді, онда «епископтарды сайлау, тағайындау, ұсыну немесе тағайындау құқықтары мен артықшылықтары азаматтық билік органдарына берілмейді» делінген. 2022 жылдың шілдесінде Папа Франциск уақытша келісімді жаңартуға үміттенедінін мәлімдеп, келісім «жақсы дамып келе жатыр» деді. 2022 жылдың шілдесіне дейін келісім бойынша алты жаңа епископ тағайындалды. Католик қайырымдылық қоры Aid to the Church in Need мәлімдемесіне сәйкес, 2023 жылы кем дегенде 20 діни қызметкер тұтқындалды, олардың кейбіреулері бірнеше жылдан бері із-түссіз жоғалып кеткен.

On 22 September 2018, the Holy See and the People's Republic of China signed a two year "Provisional Agreement between the Holy See and the People's Republic of China on the appointment of Bishops", set to expire on 22 October 2020. According to the communiqué released by the Holy See Press Office, the Provisional Agreement aimed to create "conditions for great collaboration at the bilateral level." This was the first time that an agreement of cooperation has been jointly signed by the Holy See and China. The exact terms of the Provisional Agreement have not been publicly released but people who are familiar with the agreement stated that it allowed for the Holy See to review bishop candidates recommended by the government sanctioned Catholic Patriotic Association (CPA) prior to appointment and consecration. The Provisional Agreement granted veto power to the Holy See when reviewing the bishop nominees that the CPA has put forward. H. E. Mgr. Antonio Yao Shun, bishop of Jining, was the first bishop appointed under the framework of the Provisional Agreement. Pope Francis readmitted seven bishops appointed by the government without Pontifical mandate to full ecclesial communion in addition to the new appointments. In a communiqué released by the Holy See on 22 October 2020, the Holy See and China entered into a note verbale agreement to extend the Provisional Agreement for an additional two years, remaining in effect until 22 October 2022. While the agreement is viewed by the Holy See as an opportunity to increase their presence in China, many thought that it diminished the Holy See's authority over the local church because it shared decision making powers with an authoritarian government. Cardinal Joseph Zen, former archbishop of Hong Kong, strongly opposed the deal, stating that the agreement is an incredible betrayal of the Catholics in China. As a response to the criticism, Pope Francis wrote a message to the Catholics of China and to the Universal Church on 26 September 2018 to provide context on how to view the Provisional Agreement. Pope Francis recognized that the Provisional Agreement is experimental in nature and will not resolve other conflicts between the Holy See and China, but it will allow for both parties to "act more positively for the orderly and harmonious growth of the Catholic community in China." China, on its part, also positively views the agreement, stating that it is willing to "further enhance understanding with the Vatican side and accumulate mutual trust, so that the momentum of active interaction between the two sides will continue to move forward." Despite strong opposition from the White House and conservative Catholics, the Holy See and China extended the Provisional Agreement. In November 2020, a month after the Provisional Agreement was extended, China released the revised "Administrative Measures for Religious Clergy." The enforcement of the new rules took effect on 1 May 2021. The Administrative Measures prioritize the Sinicization of all religion. Religious professionals are obligated to carry out their duties within the scope provided by the laws, regulations and rules of the government. The new rules do not consider the collaborative process set in place by the Provisional Agreement between the Holy See and China when appointing bishops. In Article XVI of the Administrative Measures, Catholic bishops are to be approved and consecrated by the government sanctioned Chinese Catholic Bishops Conference. The document does not state that collaboration and approval from the Holy See to appoint bishops is required, going against the terms of the Provisional Agreement. Just a month before the release of the new rules, Foreign Ministry Spokesperson Zhao Lijian had stated that China is willing to work together with the Vatican "to maintain close communication and consultation and advance the improvement of bilateral ties" through the Provisional Agreement. Appointment of bishops without the consent of the Holy See violates the Catholic Church Canon Law 377.5, which states that "no rights and privileges of election, nomination, presentation, or designation of bishops are granted to civil authorities." In July 2022, Pope Francis stated that he hoped the Provisional Agreement would be renewed, describing the agreement as "moving well." As of July 2022, six new bishops had been appointed under the agreement. According to Catholic charity Aid to the Church in Need, at least 20 priests were under arrest at some point in 2023, some of whom had been missing for several years.