Тан дәуіріндегі христиан тасы (781 ж.)

Кіріспе

Тан дәуіріндегі қытайлық христиан стеласы (шамамен 781 жыл)

Сиань стеласы немесе Цзиньцзяо стеласы (c=景教碑), кейде "Несториан стеласы" деп аударылады, 781 жылы орнатылған Тан дәуіріндегі қытай стеласы. Ол Қытайдағы ерте христиандықтың 150 жылдық тарихын көрсетеді. Бұл әктас блок, биіктігінде қытай және сирия тілдерінде жазылған мәтіндер бар. Онда христиан қауымдастықтарының Солтүстік Қытайдың бірнеше қалаларында болғаны айтылады. Стеллаға сәйкес, Шығыс шіркеуі 635 жылы христиан миссионері Алопеннің тырыстығының арқасында Тан императоры Тайцзуннан мойындау алған. Стелла мәліметінше, Алопен және оның сириялық миссионерлері император Тайцзунның (Тай Цун) билігінің тоғызыншы жылы (635) Дакиннен (Шығыс Рим империясы) Қытайға келіп, қасиетті кітаптар мен бейнелер әкелген. Шығыс шіркеуінің монахы Адам (қытайша Цзиньцзинь) стеладағы мәтінді жазған. 845 жылы, діни қысым кезінде жерленген стела 1625 жылға дейін табылмай келді. Қазір ол Сианьдағы Стелдер орманында сақталуда.

Ашылу

Стелла 845 жылы буддистерді қудалау кезінде жерленген деп саналады, бұл қуғын осы христиандарға да әсер етті. Стелла Мин династиясының соңында (1623 және 1625 жылдар аралығында) Сиань қаласының сыртындағы Чонгрен ғибадатханасының (崇仁寺) жанынан табылды. Иезуит Альваро Семедоның баяндамасына сәйкес, стелланы тапқан жұмысшылар дереу губернаторға хабарлаған, ол көп ұзамай ескерткішке барып, оны қорғаныш шатыры астында тұғырға орнатып, жақын жердегі буддалық монастырға күтімге тапсырды. Жаңадан табылған стела жергілікті зиялылардың назарын өзіне аударды. Чжан Гэнью (Уэйд Джайлс: Чан Кэн Ю) бұл мәтіннің христиандық мазмұны бар екенін бірінші болып анықтады. Матео Риччи арқылы христиан дінімен танысқан және өзі де христиан болуы мүмкін Чжан, стеланың қытай тіліндегі көшірмесін Ханчжоудағы христиан досы Леон Ли Цзизаоға жіберді. Леон мәтінді жариялап, жергілікті иезуиттерге хабарлады. Николя Тригоның ескерткіштің латын тіліндегі аудармасы тез арада Еуропаға жетіп, 1628 жылы француз тілінде алғаш рет жарық көрді. Содан кейін португал және итальян тілдеріндегі аудармалар, сондай-ақ латын тіліндегі қайта аударма да жарияланды. Семедоның ескерткіштің табылуы туралы баяндамасы 1641 жылы «Империя де ла Китай» еңбегінде жарияланды. Алғашқы иезуиттер стелланы Қытайдағы рим католиктерінің тарихи қауымы салғанын, несториандық дінді ересь деп атап, христиандықты Қытайға алғаш әкелгендердің католиктер болғанын мәлімдеді. Бірақ кейінірек тарихшылар мен жазушылар бұл ескерткіштің Рим католик шіркеуінен емес, Шығыс шіркеуінен екенін мойындады. Еуропадағы түпнұсқа қытай және сирия тілдеріндегі мәтіннің алғашқы жариялануы Афанасий Кирхерге тиесілі. Кирхердің 1667 жылы жарық көрген «China Illustrata» кітабына түпнұсқа жазудың қытай әріптерінде көшірмесі, мәтіннің транскрипциясы және латын тіліндегі аудармасы енгізілді. Бұл, мүмкін, еуропалық оқырманға түпнұсқа қытай мәтінін ұсынған алғашқы үлкен көлемді жұмыс болды. Мәтінді транскрипциялау үшін қолданылған, қытай тілінің тондары мен ырғақтарын көрсететін күрделі транскрипция жүйесін бұрын Маттео Риччидің әріптесі Лазаро Каттанео (1560–1640) әзірлеген. Транскрипция және аударма жұмысын Михаль Бойм және 1650-1660 жылдары Римге келген екі жас қытай христиан атқарды: Боймнің саяхат серігі Андреас Чжэн (郑安德勒) және кейіннен латын тілінде «Матфей Сина» деген атпен қол қойған тағы бір адам. Д. Э. Мунгеллоның пікірінше, Матфей Сина Иоганн Грубермен бірге Қытайдан Еуропаға құрлық арқылы сапар шеккен адам болуы мүмкін.

The stele is thought to have been buried in 845, during a campaign of anti Buddhist persecution, which also affected these Christians. The stele was unearthed in the late Ming dynasty (between 1623 and 1625) beside Chongren Temple (崇仁寺) outside of Xi'an. According to the account by the Jesuit Alvaro Semedo, the workers who found the stele immediately reported the find to the governor, who soon visited the monument, and had it installed on a pedestal, under a protective roof, requesting the nearby Buddhist monastery to care for it. The newly discovered stele attracted attention of local intellectuals. It was Zhang Gengyou (Wade Giles: Chang Keng yu) who first identified the text as Christian in content. Zhang, who had been aware of Christianity through Matteo Ricci, and who himself may have been Christian, sent a copy of the stele's Chinese text to his Christian friend, Leon Li Zhizao in Hangzhou, who in his turn published the text and told the locally based Jesuits about it. Nicolas Trigault's Latin translation of the monument's inscription soon made its way in Europe, and was apparently first published in a French translation, in 1628. Portuguese and Italian translations, and a Latin re translation, were soon published as well. Semedo's account of the monument's discovery was published in 1641, in his Imperio de la China. Early Jesuits attempted to claim that the stele was erected by a historical community of Roman Catholics in China, called Nestorianism a heresy, and claimed that it was Catholics who first brought Christianity to China. But later historians and writers admitted that it was indeed from the Church of the East and not Roman Catholic. The first publication of the original Chinese and Syriac text of the inscription in Europe is attributed to Athanasius Kircher. China Illustrata edited by Kircher (1667) included a reproduction of the original inscription in Chinese characters,
romanization of the text, and a Latin translation. This was perhaps the first sizeable Chinese text made available in its original form to the European public. A sophisticated romanization system, reflecting Chinese tones, used to transcribe the text, was the one developed earlier by Matteo Ricci's collaborator Lazzaro Cattaneo (1560–1640). The work of the transcription and translation was carried out by Michał Boym and two young Chinese Christians who visited Rome in the 1650s and 1660s: Boym's traveling companion Andreas Zheng (郑安德勒) and, later, another person who signed in Latin as "Matthaeus Sina". D. E. Mungello suggests that Matthaeus Sina may have been the person who traveled overland from China to Europe with Johann Grueber.

Мазмұны

Тас бетіндегі жазу, қытайшада Дакиннен келген Жарық дінінің Қытайда таралуы туралы ескерткіш (大秦景教流行中國碑, қысқартылған 大秦景教碑). Атаудың одан да қысқартылған нұсқасы, 景教碑 (Jǐngjiào bēi, "Жарқын діннің тасы"), оның Уэйд-Джайлс жүйесіндегі түрі, Чинг чиао пей немесе Чингчиаопей, кейбір батыс авторлары осы стелаға сілтеме жасау үшін де қолданған. Стеланың атауы сондай-ақ Та Чиннің Жарық дінінің Орта Мемлекетте таралуын еске алушы ескерткіш деп аударылуы мүмкін (шіркеу өзін "Дакиннің Жарық діні" деп атаған, Дакин – Рим империясының бірінші және екінші ғасырлардағы, сондай-ақ кейінгі кезеңдерде сириялық христиан шіркеулерін атау үшін қолданылған қытайша атауы).

Авторлығы

Стелла 781 жылдың 7 қаңтарында ("Гректер жылы 1092" деген жазумен) императорлық астана Чанъаньда (қазіргі Сиань) немесе оған жақын Чжоужи уезінде орнатылған. Каллиграфиясын Лю Сюйань (呂秀巖) жасаған, ал мазмұнын Шығыс шіркеуінің монахы Цзиньцзинь төрт және алты буынды эвфемизм стилінде (大秦寺僧㬌淨述, "Дакьин ғибадатханасының монахы Цзиньцзинь баяндаған") жазған. Сирия тіліндегі түсіндірме Цзиньцзинді "Адам, дін қызметшісі, хорепископ және Синистанның папашысы" (ܐܕܡ ܩܫܝܫܐ ܘܟܘܪܐܦܝܣܩܘܦܐ ܘܦܐܦܫܝ ܕܨܝܢܝܣܬܐܢ, Adam qshisha w'kurapisqupa w'papash d'Sinistan) деп сәйкестендіреді. "Папашы" (сөзбе-сөз "папа") термині ерекше, және Сирия тілінде Қытайды Beth Sinaye деп атайды, Sinistan емес. Дегенмен, Адамның жарты ғасыр бұрын Патриарх Слиба-зха (714–728) тұсында құрылған Шығыс Синай шіркеуінің митрополиті болғанына күмән келтіруге негіз жоқ. Сирия тіліндегі мерзімдеме Шығыс шіркеуінің патриархы Хнанишо II (773–780) туралы айтады, оның бірнеше ай бұрынғы қазасы туралы хабар Чанъань шіркеуіне әлі жетпеген болар. Шындығында, 781 жылдың қаңтарында Шығыс шіркеуінің патриархы Тимоти I (780–823) болған, ол 7 мамыр 780 жылы Бағдадта тағайындалған. Бірнеше жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің (бір епископ, екі хорепископ және екі архидиакон) және шамамен жетпіс монах немесе дін қызметкерінің есімдері тізімделген. Жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің есімдері тастың алдыңғы бетінде, ал дін қызметкерлері мен монахтардың есімдері тастың тар жақтарында қатарлап, сирия және қытай тілдерінде жазылған. Кейбір қытай есімдері фонетикалық жағынан сирия тіліндегі түпнұсқаға жақын, бірақ көптеген жағдайларда оларға ұқсамайды. Шығыс шіркеуінің кейбір монахтарының ерекше парсы есімдері болған (мысалы, Исадсафас, Гушнасап), бұл олардың Фарстан немесе Парсияның басқа жерлерінен келгенін көрсетеді, бірақ көпшілігі кең таралған христиан есімдеріне немесе Шығыс шіркеуінің христиандары арасында танымал болған құрама сирия есімдеріне (мысалы, Абдишо, 'Исаның қызметшісі') ие болған. Мұндай жағдайларда олардың тегін анықтау мүмкін емес.

The stele was erected on January 7, 781 ("Year of the Greeks 1092" in the inscription), at the imperial capital city of Chang'an (modern day Xi'an), or at nearby Zhouzhi County. The calligraphy was by Lü Xiuyan (呂秀巖), and the content was composed by the Church of the East monk Jingjing in the four and six character euphemistic style (大秦寺僧㬌淨述, "Related by Jingjing, monk of the Daqin Temple"). A gloss in Syriac identifies Jingjing with "Adam, priest, chorepiscopus and papash of Sinistan" (ܐܕܡ ܩܫܝܫܐ ܘܟܘܪܐܦܝܣܩܘܦܐ ܘܦܐܦܫܝ ܕܨܝܢܝܣܬܐܢ, Adam qshisha w'kurapisqupa w'papash d'Sinistan). Although the term papash (literally "pope") is unusual and the normal Syriac name for China is Beth Sinaye, not Sinistan, there is no reason to doubt that Adam was the metropolitan of the Church of the East ecclesiastical province of Beth Sinaye, created a half century earlier during the reign of Patriarch Sliba zkha (714–28). A Syriac dating formula refers to the Church of the East patriarch Hnanisho II (773–780), news of whose death several months earlier had evidently not yet reached the Church of the East of Chang'an. In fact, the reigning Church of the East patriarch in January 781 was Timothy I (780–823), who had been consecrated in Baghdad on 7 May 780. The names of several higher clergy (one bishop, two chorepiscopi and two archdeacons) and around seventy monks or priests are listed. The names of the higher clergy appear on the front of the stone while those of the priests and monks are inscribed in rows along the narrow sides of the stone, in both Syriac and Chinese. In some cases, the Chinese names are phonetically close to the Syriac originals, but in many other cases, they bear little resemblance to them. Some of the Church of the East monks had distinctive Persian names (such as Isadsafas, Gushnasap), suggesting that they might have come from Fars or elsewhere in Persia, but most of them had common Christian names or the kind of compound Syriac name (such as Abdisho, 'servant of Jesus') much in vogue among all Church of the East Christians. In such cases, it is impossible to guess at their place of origin.

Мазмұны

Тақташаның үстінде айқыш бар. Бұл бас бөлігінің астында шамамен 1900 қытай таңбасынан тұратын ұзын қытай жазуы бар, кейде сирий тілінде түсіндірілген (шамамен 50 сирий сөзінен тұратын бірнеше сөйлем). Құдайды "Шын Ұлылық" деп атап, мәтін Жаратылыс кітабына, айқышқа және крещение рәсіміне сілтеме жасайды. Сондай-ақ, ол 640 жылға дейін Қытайға келген миссионерлер мен шіркеуге көмек көрсеткендерге құрмет көрсетеді. Мәтінде ерте миссионерлердің бірі – Алопеннің есімі айтылады. Тақташа "Нұрлы Дінді" сипаттайды және Үштік пен Инкарнацияға баса назар аударады, бірақ Мәсіхтің айқышқа ілінуі мен қайта тірілуі туралы ештеңе айтылмаған. Басқа қытай элементтеріне ағаш қоңырау, сақал, жұлын және қанағаттан бас тарту кіреді. Язедбузид (қытайша Иси) Тан әулетінің генералы Гуо Цзыға соғд түркілері бастаған Ан Лушан көтерілісін әскери тұрғыдан жеңуге көмектесті, Иси жеке әскери қолбасшы ретінде әрекет етті, ал Иси мен Шығыс шіркеуі Тан әулетінен атақтармен және лауазымдармен марапатталды, бұл туралы Сиань тақташасында жазылған.

Талқылау

Сиань стеласы 17 ғасырда кейбір антихристиандық, протестанттық антикатолик немесе католиктік антииезуит топтарының назарын аударды, олар тас жалған деп немесе жазулар Мин сарайында қызмет еткен иезуиттер тарапынан өзгертілгенін айтты. Алғашқы ең белгілі үш күмәнданшы – неміс-голландиялық пресвитериан ғалымы Георг Хорн (1620 жылы туған) (De originibus Americanis, 1652), неміс тарихшысы Готлиб Шпиццель (1639–1691) (De re literaria Sinensium commentarius, 1660) және доминикан миссионері Доминго Наваррете (1618–1686) (Tratados historicos, politicos, ethicos, y religiosos de la monarchia de China, 1676). Кейін Наварретенің пікірін француз жансенистері мен Вольтер қолдады. 19 ғасырға қарай, пікір талас сектанттық сипаттан шығып, ғылыми деңгейге көтерілді. Көрнекті күмәнданшылардың қатарында Карл Фридрих Нойман, Станислав Жюльен, Эдвард Э. Солсбери және Чарльз Уолл болды. Эрнест Ренан бастапқыда "қатты күмәнмен" қарады, бірақ кейін жаңа зерттеулерге сүйене отырып, өз ойын өзгертті және стеланың нақтылығына көз жеткізді. Стеланы қорғаушылардың арасында Александр Уайли, Джеймс Легге және Жан-Пьер Гийом Паутье сияқты иезуит емес ғалымдар да болды, алайда стеланың нақтылығын қорғаудағы ең маңызды жұмыс – үш томдық La stèle chrétienne de Si ngan fou (1895–1902) иезуит ғалымы Анри Хаврет (1848–1902) еңбегі болды. Оның және Хавреттің еңбектері әлі күнге дейін осы тақырыптағы екі «стандартты кітап» ретінде саналады.

Қазіргі орналасқан жері және көшірмелері

XIX ғасырдың соңынан бастап бірқатар еуропалық ғалымдар стеланы Қытайдан алып шығып, Британ мұражайына немесе басқа "қолайлы" жерге (мысалы, Фредерик Х. Балфур 1886 жылдың басында "Таймс" газетінде жарияланған хатында) орналастыруды ұсынды. Даниялық ғалым және авантюрист Фриц Холм 1907 жылы Сианьға ескерткішті өзі үшін Еуропаға алып кету ниетімен келді. Жергілікті билік оған кедергі келтіріп, стеланы тас бақасымен бірге Чонгрен ғибадатханасының жанындағы орнынан Сианьның Бейлин мұражайына (Стелс орманы мұражайына) көшірді. Холм өзі үшін стеланың дәл көшірмесін жасатып, оны Нью-Йоркке жіберді, мақсаты – оны Метрополитен өнер мұражайына сату болды. Алайда, мұражай директоры Каспар Пурдон Кларк "көркемдік құндылығы жоқ, тым үлкен тас" сатып алуға қызығушылық танытпады. Дегенмен, стеланың көшірмесі мұражайда (М. Холмнан "несие" ретінде) шамамен 10 жыл бойы көрмеге қойылды. Сол көшірмеден жасалған тағы бір толық көлемді репликаны 1919 жылы Джордж Лири ханым сыйға берді. Ол Джорджтаун университетінің (Вашингтон, округ Колумбия) кампусындағы Банн мәдени орталығында тұрақты түрде көрсетілуде. Сиань стеласының түпнұсқасы Стелс орманында сақталады. Қазір ол мұражайдың 2-бөлмесінде орналасқан, кіре берістен кейін сол жақта тұр. 2003 жылы Қытайдың шетелге шығаруға тыйым салынған мәдени мұраларының ресми тізімі жарияланғанда, стела ерекше құнды және маңызды заттардың тізіміне енгізілді. Стелланың және оның тас бақасының басқа көшірмелерін Сиань Дакин пагодасының жанында, Жапониядағы Коя тауында және Гуанчжоудағы Тяньхэ шіркеуінде табуға болады.

Қытайдағы басқа да ерте христиан ескерткіштері

Қытайда, Синьцзян аймағында, Кванчжоуда және басқа да жерлерде, сәл кейінгі кезеңге жатқан көптеген христиандық қабір тастары табылды. Пекинге жақын Фаншань ауданындағы бұрынғы Крест монастыры орнында сақталған, христиандық және буддалық элементтердің ерекше үйлесімін көрсететін екі стела (960 және 1365 жылдарға жатады) де бар. 2006 жылы Луоянг қаласында Шығыс шіркеуінің жазулары бар мәйітханалық тас тіреуі табылды – Луоянгтың несториандық тіреуі. 815 жылы орнатылып, жазылған жазулар Луоянгта өмір сүрген соғди христиан қауымының тарихына қатысты толық емес мәліметтер береді.

Танымал мәдениетте

"Чанъаньдағы ең ұзақ күн" сериалының 20-шы эпизодында монах Цзин Дэ (de) Тан Циға (Райджа Алимжан) миссионерлік жапырақша ұсынады, онда Сиань тасының жазуынан алынған мәтін жазылған.