Кіріспе

Қытайдағы мемлекеттік тіркелмеген протестанттық жиналыстар – Қытай Халық Республикасында мемлекеттік санкция алған Үш өзіндік патриоттық қозғалыстан (ТСПМ) және Қытай христиан кеңесінен (КХК) тәуелсіз жұмыс істейтін протестанттық жиналыстар. Олар 1950 жылдары Ван Мингдао бастаған Қытай Коммунистік партиясының бақылауына бағынбаған тәуелсіз шіркеулер дәстүрін көрсетеді. Бірақ олар қазіргі түрімен 1980-жылдардың басында Мәдени революциядан кейін пайда болды.

Терминология

Бұл топтар кейде "жер асты шіркеулері" деп сипатталғанымен, бұл термин көбінесе мемлекеттік санкцияланған Католик патриоттық қауымдастығынан тәуелсіз жұмыс істеуді таңдаған католик жиналыстарымен байланысты. ТСПМ және ККК-нің көп жылдар бойы негізгі басшыларының бірі К. Х. Тинг "үй шіркеуі" терминін ұнатпады және "үй жиыны" терминін қолдануды жөн көрді. Ол "үй шіркеуі" және "ресми шіркеу" сияқты аталымдардың Мәдени революцияға дейінгі конфессиялық тәжірибеге оралуына алып келетінін ойлады. Кейбір ғалымдар протестанттық құбылыс туралы сөйлескенде "тіркелмеген шіркеу" сияқты терминдерді қолдануды ұсынады, себебі бұл топтардың саны жүздерге жетеді және олар әрқашан кімнің-де бір үйінде жиналмайды. Басқалары "үй шіркеуі" мен "ТСПМ шіркеуі" дихотомиясын тоқтату қажеттігін айтады, өйткені бұл екі топтың өзара қарым-қатынасын қоса, осы бөліністерді нашарлататын көптеген факторлар бар. Сонымен қатар, 1990 жылдардан бері Қытайдың қарқынды қалалануының нәтижесінде қалалық христиандық дами бастады. Кейбір қауымдар дәстүрлі үй шіркеулерінен және ТСПМ шіркеулерінен өзгеше екендігін көрсету үшін өзін "үшінші шіркеудің" бір бөлігі деп тануды жөн көрді.

Тарих

1949 жылы Қытай Коммунистік партиясы (ҚКП) Қытайдың материктік бөлігін бақылауға алып, Қытай Халық Республикасын (ҚХР) құрды. Ұзақ өтпей белгілі христиан лидері Ю. Т. Ву «Христиан манифестін» жазып, жариялады. Онда ҚКП-ның ұлттық біртүтастық пен даму үшін шіркеуді бақылау саясаты қолдау тапты және барлық протестант христиандар осы саясатты қолдауға шақырылды. 1950 жылдары Ву Қытайдағы протестанттардың шамамен жартысының «Христиан манифестіне» қол қоюын қамтамасыз етті. Ол сондай-ақ Қытайдағы протестанттық христиандықты басқаратын мемлекеттік орган – Үш Өзін-Өзі Патриоттық Қозғалыстың (ТӨӨПҚ) құрылуына және басшылығына белсенді қатысты. Алайда, Ван Мингдао қолдаған Қытайдың тәуелсіз шіркеулері ТӨӨПҚ-ның саяси ұйымға адалдығы мен либералдық теологиялық көзқарастарына күшті қарсылық көрсетті. ТӨӨПҚ-ға қосылудан бас тартқандықтан, Қытайдың тәуелсіз пасторларының бір буыны қатты қуғынға ұшырады және олардың шіркеулері жабылды. Осы қарсылық білдірген шіркеулер көбінесе жасырын орындарда, мысалы, жеке үйлерде немесе егістік далаларында жинала бастады, соның салдарынан «үй шіркеуі» деген атқа ие болды. ТӨӨПҚ ҚКП-мен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысқанымен, ол да Мәдени революция кезінде (1966-1976) таратылып, қуғынға ұшырады, нәтижесінде Қытайдағы барлық христиандық амалдар жасырын және тыйым салынған болып табылды. 1950-1970 жылдар аралығында Қытайдың ауылдық аймақтарында ең күшті үй шіркеулерінің желісі орналасқан. Мәдени революция аяқталғаннан кейін діни саясаттағы өзгерістерге байланысты 1980 жылы ТӨӨПҚ қайта құрылды және Қытай Христиан Кеңесі құрылды. Протестант қауымдары ашық түрде ғибадат етуге ниеттенсе, ТӨӨПҚ-ға тіркелді, ал тіркелмегендері «үй шіркеулері» деп аталды. Қалаларға қарқынды көші-қон және урбанизация Қытайдың қалалық орталықтарына көшуге және қалалық үй шіркеулерінің өсуіне әкелді. Олардың кейбіреулері көшіп келген жұмысшылар мен университет студенттерінің қауымдастығы арқылы дамыды. Басқа жаңа қауымдар қалалық зиялылар мен кәсіпкерлер арасында пайда болды, соңғылары «кәсіпкер христиандар» деп аталды. Олар 2008 жылғы Сичуань жер сілкінісінен зардап шеккендерге көмек көрсету арқылы ұлттық деңгейдегі ықпалын көрсетті. 2018 жылы ҚКП бірқатар жаңа діни ережелерді енгізе бастады. Пекиндегі Сион шіркеуі мен Чэндудағы Ерте Жаңбыр Келісім шіркеуі жабылды, олардың пасторы Ван Иге 9 жылға бас бостандығынан айырылды, бұл соңғы ондаған жылдарда пасторға берілген ең ұзақ мерзімді жаза еді.

Заңдық

Қытайдағы үй шіркеулері көбінесе заңсыз деп есептеледі, бірақ 25-тен аз мүшесі бар кіші үй шіркеулеріне үкімет көбінесе төзімділік көрсетеді. Дегенмен, кейбіреулері айтарлықтай үлкенге дейін өсті, мысалы, Шоуванг шіркеуі ең жақсы кезеңінде 1000 мүшеге жетті. Бүгінде үй шіркеулері әлі де қуғын-сүргінге ұшырап жатыр, алайда жағдай аймаққа қарай өзгереді. Америкалық саясаттанушы Карстен Т. Вала үй шіркеулері «қызыл сызықтарды» кесіп өткенде қуғын-сүргінге ұшырайтынын айтады, бұл сызықтарға көлемінен өзге, қарқынды өсу, белсенді дін тарату, ұлттық желілер құруға тырысу, шетелдік христиан ұйымдарымен байланыс және үкіметті сынау кіреді. Үй шіркеулері мемлекеттік қолдауға ие Үш өзіндік патриоттық қозғалысына (ТСПМ) қосылып, ресми мәртебе алуға көбінесе құлшынбайды. 1950 жылдары үкіметтердің ТСПМ арқылы шіркеулерді басуы туралы алаңдатарлық тарихи естеліктерді қабылдаудан басқа, ТСПМ-ға қосылған топтар діни қызметтердің уақыты мен орнына қатысты және басқа да шектеулерге келісуге тиіс. Алайда, кейбір үй шіркеулері тәуелсіздігін сақтап, заңға мүмкіндігінше сәйкес болу үшін өз қызметтерін үкімет бекітуіне жібереді. Кей жағдайларда билік мұндай үй шіркеулерінің жұмыс істеуіне рұқсат береді. Ал басқа жағдайларда шенеуніктер пасторларды, қауым мүшелерін және осы қауымдармен байланысты адамдарды тұтқындап, тіпті құлшынатын ғимараттарды қиратуға дейін барады.

Пейнтекостықтың ерекшеліктері

Алғашқы Пятидесятник миссионерлер Азуза көшесіндегі жаңарудан кейін көп ұзамай Қытайға Христиандық және миссионерлік одақ, Қытай ішкі миссиясы, Пятидесятник миссионерлік одақ және Құдайдың ассамблеясы сияқты ұйымдардың құрамында келді. Бұл ұйымдар Исаның Шын Шіркеуі және Исаның Отбасы сияқты жергілікті Пятидесятник топтарының құрылуына да зор үлес қосты. Бүгінде қытай үй шіркеулері көбінесе Пятидесятник немесе харизматикалық деп сипатталады. Мұның себебі көбінесе керемет жазылу жағдайларымен байланысты. Кейбір сауалнамалар бойынша, үй шіркеулерінде де, ТСПМ шіркеулерінде де протестанттық христиандыққа өткендердің 90% жазылуды олардың дінге келуіне себеп деп атайды. Дегенмен, бірқатар ғалымдар бұл сипаттаманы қайта қарастыруға тырысып, бұл екіұштылықты көрсету үшін «Пятидесятник сияқты» немесе «Пятидесятник ерекшеліктері» сияқты тіркестерді қолданады. Құдайдың ассамблеясының теологы Симон Чан «Пятидесятниктерді анықтау үшін тек құбылыстарды сипаттау жеткіліксіз» дейді, яғни тек тәжірибеге негізделген анықтама жеткіліксіз. Чанның сөзіне қарағанда, Қытай шіркеулерінде керемет жазылумен салыстырғанда, Киелі Рухта шомылу және тілдерде сөйлеу сияқты классикалық Пятидесятник сенімдері кеңінен таралмаған. Эдмонд Танг Исаның Шын Шіркеуі мен Исаның Отбасы сияқты тек бірнеше топтың ғана Пятидесятник дінбасыларынан келген миссионерлерге қатысы бар екенін атап өтті. Кейбіреулер мұны христиан дінінің халықтық дінге айналуы деп сипаттайды. Пневматологиялық тақырыптарға толы «Canaan Hymns» ән жинағы кеңінен қолданылады.

Басқа діндердегі ұқсас ұйым

Шетелдік БАҚ-тар көбінесе үй шіркеулері туралы пікірталас жүргізерде оны негізінен протестантизммен байланыстырады. Алайда, Қытайдағы басқа діни дәстүрлер де ұйымдасудың осыған ұқсас формасын таңдаған. Оларға ламалар мен тулкулар жетекшілік ететін тибет буддизмін ұстанатын ханьқытайлардың үй жиналыстары, буддизм және Бахаи дінін зерттеу топтары, тіркелмеген Чжэньи және халықтық даосизмнің түрлері, сондай-ақ Игуандао сияқты әртүрлі халықтық діни топтар кіреді.