Кіріспе

Джон Мейнард Кейнстің 1919 жылғы кітабы «Бейбітшіліктің экономикалық салдары» (1919) – британдық экономист Джон Мейнард Кейнстің жазған және жариялаған кітабы. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кейнс 1919 жылы Париж бейбітшілік конференциясына Ұлыбритания Қаржы министрлігінің делегаты ретінде қатысты. Конференцияда Ұлыбритания Қаржы министрлігінің өкілі және Жоғарғы экономикалық кеңестегі Қаржы министрінің орынбасары ретінде ол «Рози» Вемисс атынан Германияға азық-түлік блокадасын тоқтатуға ашық түрде шақырды және жасырын түрде ұйымдастырды, бірақ ауырып, елге оралғаннан кейін экономикалық тұрғыдан тұрақты келісімге «ешқандай үміт» жоқ екенін түсінді және отставкаға кетті. Осы кітапта ол неміс азаматтарының ғана емес, сонымен қатар Версаль келісімі мен оған қоса жасалған келісімдердің қауіп төндірген Еуропаның және одан тыс елдердің экономикалық әл-ауқаты үшін, кең оқырман қауымына одан әлдеқайда жеңіл шарттарды ұсынады. Кітап әлем бойынша бестселлерге айналып, келісімдердің жеңілген Орталық державаларды, әсіресе Германияны құлатпаққа бағытталған «Карфаген бейбітшілігі» екенін қалыптастырды. Бұл американдық қоғамның келісімдерге және Ұлттар лигасына қосылуға қарсы пікірін бекітуге көмектесті. Германияға қатысты британдық қоғамның көп бөлігінің әділетсіздік сезімі кейін Гитлермен келісуге халықтың қолдау көрсетуіне ықпал етті. Кітаптың сәттілігі Кейнстің беделін, әсіресе солшылдар арасында, көрнекті экономист ретінде нығайтты. Кейнс 1944 жылы Бреттон-Вудс жүйесін құруға белсенді қатысқанда Версальден алған сабақтарын және Ұлы депрессияны еске алды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Еуропаны қайта құру мақсатымен жарияланған Маршалл жоспары, Кейнстің «Бейбітшіліктің экономикалық салдары» кітабында ұсынған жүйеге ұқсас болды.

Контекст

Академик ретінде Кейнс өзінің «Сыбаға туралы трактаты» жұмысын жасады, онда ерекше, тұрақсыз, күрделі және/немесе сенімсіз жағдайлардағы дәстүрлі экономикалық ойлауға сын айтылған. 1915 жылы Кейнс Кембридж университетінен Қазынашылыққа жұмыс істеуге кетті. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғысқа қаржыландыру жұмыстарын күнделікті атқарды. Бұл оның мүшесі болған Блумсбери тобының көптеген бейбітшілдерін алаңдатты. Лайтон Стречи 1916 жылы Кейнске ол неліктен әлі де Қазынашылықта жұмыс істеп жатқанын сұрап хат жолдады. Кейнс тез арада Қазынашылықтың ең қабілетті адамдарының бірі ретінде танылды және британ үкіметінің кеңесшісі ретінде Версаль конференциясына қатысты. Конференцияға дайындық кезінде ол репарациялар болмағанын немесе Германияның репарациясы 2 миллиард фунт стерлингпен шектелуі керек екенін айтты. Ол соғыс қарыздарын толығымен кешіру қажет деп есептеді, бұл, оның пікірінше, Ұлыбританияға пайдалы болар еді. Соңында Кейнс АҚШ үкіметінің Еуропаны мүмкіндігінше тезірек өркендету үшін ауқымды несие бағдарламасын іске қосуын қалады. Оның басты мақсаты Версаль конференциясы экономикалық жаңару үшін жағдай жасауы еді. Алайда, конференция шекаралар мен ұлттық қауіпсіздік мәселелеріне баса назар аударды. Репарациялар оның пікірінше, Еуропаны қиратуға жеткілікті деңгейде белгіленді. Конференцияда өзінің елдерін өкілдік еткен АҚШ президенті Вудро Вильсон соғыс қарыздарын кешіруден бас тартты, ал АҚШ Қазынашылығының қызметкерлері тіпті несие бағдарламасын да талқыламады. Конференция барысында Кейнстің денсаулығы нашарлап, 1919 жылдың 26 мамырында, Версаль шартына 28 маусымда қол қойылмас бұрын, наразылық білдіріп лауазымынан кетті. Ол Кембриджге оралып, жазда екі айдың ішінде «Бейбітшіліктің экономикалық салдары» атты еңбегін жазды. Кітап көптеп сатылып, әсіресе шартына күмәнданушыларға зор әсер еткенімен, оны «қарсылық» деп те сипаттағандар бар. Кейнс өзінің кіріспе тақырыбын кеңейте отырып, трактатын жариялады, содан кейін шартты қайта қарау туралы өз көзқарастарын жаңартты.

Келісім

Кітаптың мәні – оның келісімге қатысты екі терең сын пікірінде. Біріншіден, ол экономист ретінде Еуропаның әділ, тиімді және біртұтас экономикалық жүйесіз гүлдене алмайтынын, ал мұндай жүйе келісімнің экономикалық талаптары бойынша мүмкін емес екенін айтады. Екіншіден, одақтастар қару тоқтату шартында өтемақы, аумақтық түзетулер және экономикалық мәселелерде теңдік сияқты маңызды принциптерге міндеттенген еді, бірақ келісім осы принциптерді бұзып жіберді. Кейнс келісімге қол жеткізу үшін одақтастар мен Германияның Вильсонның он төрт тармағын және қару тоқтату келісімдерін жасау кезінде айтылған басқа шарттарды қабылдауына байланысты фактілерді қарастырады. 1918 жылдың 5 қазанында Германия үкіметі президентке қысқаша хат жолдап, он төрт тармақты қабылдап, бейбіт келіссөздер бастауды сұрады. Президент 8 қазандағы жауабында Германия үкіметі «он төрт тармақта және оның кейінгі мәлімдемелерінде» көрсетілген шарттарды қабылдады ма және «келіссөздердің мақсаты оларды іске асырудың нақты егжей-тегжейлерін келісу болады» дегенді түсінуге бола ма деп сұрады. Ол басып алынған аумақтарды босату қару тоқтату шартының алғы шарты болуы керек екенін қосты. 12 қазанда Германия үкіметі бұл сұрақтарға «келіссөздердің мақсаты осы шарттарды іске асырудың нақты егжей-тегжейлерін келісу» деп жауап берді. Германия мен одақтастар арасындағы бұл хат алмасудан туындаған келісімнің мәні анық және түсінікті. Бейбітшілік шарты президенттің мәлімдемелеріне сәйкес болуы керек, ал бейбітшілік конференциясының мақсаты – «оларды іске асырудың егжей-тегжейін талқылау». Келісімнің шарттары ерекше салтанатты және міндетті сипатта болды, өйткені Германия қару тоқтату шарттарына келісуге міндетті болды, бұл оны әлсіз қалдыратын еді. Германия келісімге сүйеніп, өзін әлсіз қалпында қалдырғандықтан, одақтастардың абыройы өздерінің міндеттемелерін орындауға және түсініксіздіктер болған жағдайда, олардан өздерінің пайдасына қолдануға тырыспауға байланысты болды. Кейнс он төрт тармақтың және қару тоқтату келісімінің бір бөлігі болған Вильсонның басқа да мәлімдемелерінің ең маңызды аспектілерін қорытындылады. Он төрт тармақ – (3) «Барлық экономикалық кедергілерді мүмкіндігінше жою және бейбітшілікке келісетін және оны сақтауға біріккен барлық елдер арасында сауда жағдайларының теңдігін орнату». (4) «Ұлттық қаруланудың ішкі қауіпсіздікке қатысты ең төменгі деңгейге дейін төмендетілуіне кепілдік беру және алу». (5) «Барлық отарлық талаптарды еркін, ашық және әділ түрде реттеу, мүдделі халықтардың мүдделерін ескере отырып». (6), (7), (8) және (11) Барлық басып алынған аумақтарды, әсіресе Бельгияны эвакуациялау және «қалпына келтіру». Одақтастардың құрлықта, теңізде және әуеде азаматтарға және олардың мүлкіне келтірілген барлық зиян үшін өтемақы талап етуіне қосымша талап қосылды (жоғарыда толық келтірілген). (8) «1871 жылы Пруссияның Эльзас-Лотарингия мәселесінде Францияға келтірген әділетсіздігін түзеу». (13) «Поляк халқының тұрақты түрде мекендейтін аумақтарын қамтитын және теңізге еркін және қауіпсіз қол жеткізуді қамтамасыз ететін тәуелсіз Польша». (14) Ұлттар лигасы. Конгреске дейін, 11 ақпан – «Аннексиялар, контрибуциялар, жазалаушылық өтемақылар болмайды. Өзін-өзі анықтау құқығы – бұл тек сөз емес. Бұл мемлекеттік қайраткерлер бұдан былай елемесе, өзіне қауіп келтіретін маңызды принцип. Осы соғысқа қатысты барлық аумақтық келісімдер мүдделі халықтардың мүддесі мен игілігі үшін жасалуы керек, бәсекелес мемлекеттер арасындағы талаптарды жай ғана реттеу немесе келісудің бөлігі ретінде емес». Нью-Йорк, 27 қыркүйек – (1) «Әділеттілік әділ болуы керек және біз әділ болғымыз келетін және әділ болғымыз келмейтін адамдар арасында ешқандай кемсітушілікке жол бермеуі керек». (2) «Ешбір елдің немесе елдер тобының жеке мүддесі барлық елдердің ортақ мүддесіне қайшы келетін келісімнің бір бөлігінің негізі болмауы керек». (3) «Ұлттар лигасының жалпы және ортақ отбасында ешқандай лигалар, одақтар немесе арнайы келісімдер мен түсіністіктер болмауы керек». (4) «Лига ішінде ешқандай ерекше өзімшіл экономикалық комбинациялар және экономикалық бойкоттың немесе шеттетудің ешқандай түрі болмауы керек, тек әлемдік нарықтан шеттету арқылы экономикалық жазалау күші Ұлттар лигасының тәртіп және бақылау құралы ретінде берілуі мүмкін». (5) «Барлық халықаралық келісімдер мен шарлардың барлық түрлері әлемнің қалған бөлігіне толығымен белгілі болуы керек». Кейнс өтемақы, аумақтық түзетулер және әділ экономикалық келісімге қатысты шарттардың бұзылуын батыс одақтастарының абыройына нұқсан келтіретін және болашақ соғыстың басты себебі деп санайды. 1919 жылы жазылғандықтан, оның келесі соғыс жиырма жылдан кейін басталады деген болжамы керемет дәлдікке ие болды.

Емдеу жолдары

Кейнс көптеген практикалық ұсыныстар жасайды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбіт келісімдерге әсер етті. Одан әрі, ол қорытындысында былай дейді:
Әлі де біз өзіміздің жолымызды қайта қарастырып, әлемді жаңа көзқараспен қарауға үлгереміз. Бірақ алдағы уақытта оқиғалар өзі билікке өтеді, және Еуропаның жақын болашағы енді ешкімнің қолында емес. Келер жылғы оқиғалар мемлекеттік қайраткерлердің қасақана әрекеттерімен емес, саяси тарихтың бетінен үздіксіз ағып жатқан көрінбейтін күштермен қалыптасады, олардың нәтижесін ешкім болжай алмайды. Біз осы көрінбейтін күштерге тек бір жолмен ғана әсер ете аламыз – пікірді өзгертетін білім мен қиялдың күштерін ояту арқылы. Шындықты айқындау, іллюзияны жою, жеккөрушілікті тарату, адамдардың санасын кеңейту және оқыту – осылар құрал болуы керек. Оның келесі кітабы – «Трактат» еді.

Жетістік

Кейнстің кітабы 1919 жылдың соңында жарық көрді және бірден үлкен сәттілікке ие болды: ол Атлантиканың екі жағында да бестселлер атанды: 1920 жылы ол АҚШ-та жарық көрді. Уилсон, Ллойд Джордж және Клемансоның өткір сын-естежоқтары өте танымал болды және бұл еңбек Кейнстің халық арасындағы жетекші экономист ретіндегі беделін қалыптастырды. Алты айдың ішінде кітаптың бүкіл әлем бойынша 100 000 данасы сатылып, 12 тілге аударылды. Бұл Кейнстің соғыс кезінде Қаржы министрлігіндегі жұмысынан зардап шеккен Блумсбери тобындағы беделін қайта қалпына келтірді. Кейнз Кембриджге оралып, экономист ретінде жұмыс істеді, онда ол Альфред Маршаллдың ең талантты шәкірті саналды.

АҚШ-тағы әсері

АҚШ-та коммерциялық жағынан үлкен табысқа ие болумен қатар, кітаптың өте әсерлі болғаны дәлелденді. Кітап АҚШ Сенаты келісімді қарастырып, Американың Ұлттар Лигасына қатысуына қарсы шыққан "бекомпромиссшілердің" нанымын нығайтқанға дейін жарық көрді. Бұған қоса, кітап Генри Кэбот Лодж басқаратын "шартты қолдаушылардың" келісім шарттарына деген күмәнін күшейтіп, тіпті Вильсонның жақтастарының санасында да ой-пікірлерге орын берді. Сенаттағы республикашылдардың көшбасшысы Лодж, Кейнстің Германияға қатысты келісімнің қаталдығына алаңдауын бөлісті және оның болашақта қайтадан келісілуі қажет деп ойлады. Кейнс Версаль келісім-шартына және Ұлттар Лигасына қарсы американдық қоғамдық пікірді өзгертуде маңызды рөл атқарды, бірақ бұл мәселеде Уилсонның тиімсіз басқаруы мен оның денсаулығына қатысты ауыр соққылары шешуші болды: Америка Ұлттар Лигасына қатыспайтын болды.

Ұлыбританиядағы әсері

Кейнстің келісімді "карфагендік бейбітшілік" деп бейнелеуі – жеңілген жақты құлатпақ ниетпен жасалған қатыгез бейбітшілік – академиялық ортада жылдам қалыпты жағдайға айналды және британ халқы арасында кең таралған пікірге ие болды. Ұлыбританияда келісім шарттарының әділетсіз екені жиі айтылды. Бұл, әсіресе Мюнхен келісіміне дейінгі кезеңде, Адольф Гитлердің Версаль келісімін өзгерту әрекеттеріне жауап беруде маңызды рөл атқарды. Германияда бұл кітап халықтың көпшілігінің бұрыннан сенгенін растады: келісімнің теріс екенін. Франция британ үкіметінің қолдауы болмаса, келісімді күшпен орындауға құлық танытпады. 1938 жылдың соңына дейін, тағы бір соғысқа қатысуға қарсы халықтың күшті қарсылығы британдықтардың француз позициясын қолдауының тұрақсыз екенін көрсетті.

Қайта қарулану туралы Кейнс

1930 жылдары Кейнс, көптеген ізбасарларынан өзгеше, Германия, Жапония және Италияның "қарақшы күштері" деп атағандарына тойтарыс беру үшін британдық қайта қарулануды ерте қолдаған адам болды. 1936 жылдың шілдесінде Кейнс "New Statesman" журналының редакторына хат жазып: "Біздің жеткіліксіз қарулануымыз тек күштен басқа ештеңе түсінбейтін қарақшы күштерді ғана ынталандырады және ұзақ мерзімде бізді осы күштердің әлемде өздері қалағандай әрекет етуіне әрекетсіз келісуді қалайтындардың қолына береді. [ ] Бүгінгі жағдайдағы бейбітшіліктің ең жақсы кепілі – бейбітшілікке ұмтылатын жетекші мемлекеттердің басым күшке ұжымдық иелігі екеніне сіздерді көндіре алмаймын ба?"

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыстан кейін Германияны блокадалауды жалғастыру Гитлер үшін ең тиімді пайдаланылды, ол Версаль келісіміне және келісім жасаушыларға қарсы үгіт позициясын құруда оған ең көп көмектесті. Кейнс Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британ үкіметінің өте ықпалды кеңесшісі болды. Ол сонымен қатар соғыс кезінде Ұлыбританияға қаржылық қолдау көрсету жөніндегі келіссөздерді жүргізуге жауапты болды. Ұлыбритания соғыс кезінде ұсынылған талаптарды өтеуге күрескен кезде, АҚШ ұсынған кредит әлдеқайда кеңпайдалы болды. Сонымен қатар, Батыс елдері жеңілген елдерден өтемақы талап етпеді, бірақ Кеңес Одағы өзі бақылаған Шығыс Германиядан өтемақы талап етті. Соғыстан кейін Кейнс америкалық командамен (Гарри Декстер Уайт басқарған) Бреттон-Вудс келісімін жүргізген британдық команданы басқарды. Жалпы алғанда, келісім Кейнстің «Бейбітшіліктің экономикалық салдары» кітабында ұсынған ақша жүйесіне ұқсас болды. Оның Халықаралық тазарту одағы жөніндегі ұсынысы Халықаралық валюта қоры мен Халықаралық қайта құру және даму банкінің, кейіннен Әлемдік банк пен Халықаралық есептесулер банкінің негізін құрады. Дегенмен, бұл институттардың жұмысы Кейнс айтқандай еркін болған жоқ. 1948 жылы АҚШ Еуропаны қайта құруға көмектесу үшін, одақтас және Остік елдерді қамтитын Маршалл жоспарын бастады – бірақ Кеңес Одағы қатысудан бас тартты, ал оның Шығыс Еуропалық сателлиттері кеңестік тараптан көмек алудан тоқылды. Бұл жоспар көп жағынан Кейнстің Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Версальде ұсынған жобасына ұқсас болды. Кейнс болжағандай, репарациялар мен соғыс қарыздары АҚШ-тан алынған қарыздардың есебінен төленді, бұл ешкімнің жағдайын жақсартпады. Соғыстан кейінгі жүйе адамзат тарихындағы ең үлкен жалпы өркендеудің біріне әкелді. 1948 жылдан 1971 жылға дейін әлемдік сауда орташа жылдық 7,27%-ға өсті, ал өнеркәсіптік өндіріс орташа 5,6%-ға өсті. Бұл соғыстар аралық кезеңмен салыстырғанда, 1930 жылдары әлемдік сауданың төмендеуімен және 1920 жылдары әлемдік өнеркәсіптік өндірістің Ұлы депрессияға дейін үздіксіз өсуімен қарама-қайшы келеді.