Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Отбасы бірлігін білдіретін көне грек сөзі.
Ancient Greek word for the family unit
Oikos (көне грекше: οἶκος (айтылуы oi•kos; көпше түрі: οἶκοι) көне Грецияда екі байланысты, бірақ ерекше ұғымды білдірді: отбасы және отбасының үйі. Оның мағынасы тіпті мәтіндердің ішінде де өзгеріп отырды. Oikos көбінесе грек қала-мемлекеттерінде қоғамның негізгі бірлігі болып саналды. Көне аттикалық тілінде oikos сөзі отбасыларға қатысты, әкеден ұлға, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын туыстық желіні білдірді. Ал Аристотель өз "Саясатында" бұл терминді кейде белгілі бір үйде тұратын барлық адамдарды білдіру үшін қолданды. Осылайша, oikos басшысы, оның жақын туыстары және құлдарының бәрі оның құрамына кірді. Ірі oikos-тарда көбінесе құлдар басқаратын шаруашылықтар болды, олар көне грек экономикасының негізгі ауыл шаруашылығы бірлігі есептелді.
Oikos (Ancient Greek: οἶκος (pronunciation oi•kos ; plural: οἶκοι) was, in Ancient Greece, two related but distinct concepts: the family and the family's house. Its meaning shifted even within texts. The oikos was the basic unit of society in most Greek city states. In normal Attic usage the oikos, in the context of families, referred to a line of descent from father to son from generation to generation. Alternatively, as Aristotle used it in his Politics, the term was sometimes used to refer to everybody living in a given house. Thus, the head of the oikos, along with his immediate family and his slaves, would all be encompassed. Large oikoi also had farms that were usually tended by the slaves, which were also the basic agricultural unit of the ancient Greek economy.
Үй
Классикалық Афинадағы ойкостың орналасуының дәстүрлі түсіндірмелері ерлер мен әйелдер кеңістігіне бөлінді, гинаикон немесе гинаиконитис деп аталатын аймақ әйелдердің тамақ пісіру және тоқыма жұмыстары сияқты қызметтерімен байланысты, ал ерлерге ғана арналған аймақ андрон деп аталады. Лисийдің «Эратостенді өлтіру туралы» сөйлеуінде әйелдер бөлмелері ерлер бөлмелерінің үстінде орналасқандығы айтылса, Ксенофонтта әйелдер мен ерлер бөлмелері бір-біріне жақын орналасқан. Лиза Неветт және Лин Фоксхолл сияқты тарихшылардың соңғы зерттеулері үй кеңістігіне көбірек икемділікпен қарауды ұсынады, бөлмелерде бір ғана бекітілген функция болмайды, ал кеңістіктің жыныстық белгіленуі кейбір бөлмелер ерлерге, ал басқалары әйелдерге арналғандай қарапайым емес. Үй-жайды «ерлер» және «әйелдер» деп бөлудің орнына, аймақтарды жеке немесе қоғамдық деп қарастыру дұрыс деп саналады. Бұл модельде жеке аймақтарға кіру отбасы мүшелерімен шектелген, ал қоғамдық аймақтарда қонақтар қабылданатын. Олинтос және Халиейде классикалық қаладағы көшелер түзу сызықты болғандықтан, үйлердің пішіні мен мөлшері тұрақты болған. Афинадағы үйлердің мөлшері мен пішіні көбірек өзгерген сияқты. Классикалық кезеңде Олинтоста қазба жұмыстары жүргізілген үйлер «әрқашан» бағаналы ауланың айналасында ұйымдастырылған. Сол сияқты, Арголидтегі Халиейде қазба жұмыстары жүргізілген үйлердің көпшілігі аулаға кіруге мүмкіндік беретін бір ғана кіреберіспен жабдықталған, ал Невет Тасоста қазба жұмыстары жүргізілген үш ғимаратты да ауланың айналасында ұқсас орналасқан деп көрсетеді. Үйлердің тек азы бөлігінде ғана сақталған баспалдақтардың куәлігі бар, бұл олардың жоғары қабаттары болғанын көрсетеді, ал қалған Олинтос үйлері үшін дәлелдер нақты емес. «Эратостеннің қазасы туралы» сөйлеуі Афинадағы кейбір үйлердің жоғарғы қабаттары болғанын көрсетеді. Олинтостағы кіреберістер жеке өмірге құрмет көрсету үшін жасалған, бұл өтіп бара жатқан адамдардың үйдің ішіне көруіне мүмкіндік бермейді. Тарихшылар ежелгі грек үйлеріндегі «ошақ бөлмесін» әйелдердің қызметінің орталығы деп анықтады. Алайда, Фоксхолл грек үйлерінде көбінесе тұрақты асханалар болмағанын дәлелдеді. Мысалы, Аттикадағы Вари үйі деп аталатын үйде тамақ пісіруге арналған бірнеше мүмкін орын болған, бірақ бекітілген ошақ болмаған және үйдің өмірі бойында бір орын пайдаланылмаған.
Traditional interpretations of the layout of the oikos in Classical Athens have divided into men's and women's spaces, with an area known as the gynaikon or gynaikonitis associated with women's activities such as cooking and textiles work, and an area restricted to men called the andron. In Lysias's speech On the Murder of Eratosthenes, the women's rooms were said to be situated above the men's quarters, while in Xenophon the women's and men's quarters are next to one another. More recent scholarship from historians such as Lisa Nevett and Lin Foxhall has argued for a more flexible approach to household space, with rooms not simply having a single fixed function, and gendering of space not being as simple as some rooms being for men and others for women. It has been argued that instead of dividing the household space into "male" and "female" areas, it is more accurate to look at areas as being private or public. In this model, access to the private areas was restricted to the family, while public areas accommodated visitors. In Olynthos and Halieis, street plans in the classical city were rectilinear, and thus houses were of regular shapes and sizes. By contrast, in Athens houses appear to have varied much more in size and shape. In the classical period, houses excavated from Olynthos were "invariably" organised around a colonnaded courtyard. Likewise, of the houses excavated at Halieis in the Argolid, most of the houses seem to have had a single entrance which gave access to a court, and Nevett also cites three buildings excavated on Thasos as being similarly arranged around a courtyard. Only a minority of the houses had surviving evidence of staircases, demonstrating that they definitely had upper storeys, while for the remainder of Olynthian houses the evidence is inconclusive. On the Murder of Eratosthenes demonstrates that at least some Athenian houses also had an upper storey. Entranceways at Olynthos were designed for privacy, preventing passers by from seeing inside the house. Historians have identified a "hearth room" in ancient Greek houses as a centre of female activity. However, Foxhall has argued that Greek houses often had no permanent kitchens. For example, a house in Attica known as the Vari House had multiple possible places which may have been used for cooking, but no fixed fireplace, and no one place was used for the entire lifetime of the house.
Ерлер
Ер адам отбасының басшысы (кириос, κύριος) болған. Кириос өз оикосының мүддесін кең полиске жеткізу және әйелдер мен кәмелетке толмағандарға заңдық қорғауды қамтамасыз етуге жауапты болды. Бастапқыда оикостың кириосы – күйеуі және ұрпағының әкесі болған. Бірақ, егер заңды ұлдары ересек болса, кириостың рөлі әкесінен келесі ұрпаққа ауысуы мүмкін еді. Әкесі қайтыс болғаннан бұрын немесе кейін ұлына мұраның бір бөлігі берілсе, ол жаңа оикос құрған деп есептелген. Сондықтан, әр ұрпақ сайын жаңа оикостар пайда болып, олар неке және бала тудыру арқылы жалғаса беретін. Әке мен бала арасындағы қарым-қатынас отбасылық мүлікке тікелей байланысты болды: заңды ұлы әкесінің мүлкін мұраға алуға үміттене алатын, ал оның орнына, заң бойынша, әкесінің қарттығында оны қамтамасыз етуге міндетті болды. Егер ұлы ата-анасына қамқорлық жасамайтын болса, ол сотталып, азаматтық құқығынан айырылуы мүмкін еді. Дегенмен, егер ұлдары әкесіне кәсіптік дағды бермесе, оны қарттығында қамтамасыз етуге міндетті болған жоқ. Мұрагер өлген адамның жерлеу рәсімін орындауға және жыл сайынғы еске алу рәсімдерін өткізуге міндетті болды. Бұл афиналықтар үшін өте маңызды мәселе болды, олар дінге өте берілген халық еді. Автоматты мұрагерлік құқығының орнына, қыздарға күйеуіне беруге арналған қалыңдық берілді. Төртінші ғасырда Афина мұрагерлік заңына сәйкес, мұраны заңды балалардан тысқарыға беруге тыйым салынды. Әйелдің некесін әкесі немесе еркек қамқоршысы ұйымдастырды. Үйде әйелдер гинаконит деп аталатын жеке бөлмеде бөлек ұсталды және олар көбінесе көрінбеді. Олар тек өз оикостарындағы мәселелерге ғана жауапты болды, оның ішінде құлдар мен балаларды қамтамасыз ету, науқастарға күтім жасау, тамақ пісіру, тазалау және киім тігу. Бұл жұмыстың көп бөлігін, әсіресе бай отбасыларда, құлдар атқарды, ал афиналық әйелдер көбінесе бақылаушылық рөл атқарды. Әйелдер үйден сирек шығатын, тіпті шыққанда да олармен құл қыздар бірге жүретін. Әйелдер саудаға, су алуға баратын, бірақ бұл жұмысты көбінесе құлдар мен құлдары жоқ кедей әйелдер атқарды. Ескі әйелдер мен жесірлерге, сондай-ақ спарталық әйелдерге көбірек еркіндік берілді. Спартадағы әйелдерге алкоголь ішуге рұқсат етілді, бұл көптеген басқа қала-мемлекеттерде тыйым салынған, сондай-ақ олар оикоста көбірек билікке ие болды. Бірақ, сол кездегі әдебиеттерде көрсетілгендей, бұл стандарт көбінесе сақталмады. Кедей әйелдер базарда тауар сату, тоқу, нан пісіру, ауыл шаруашылығында жұмыс істеу, бала күтуші немесе күйеулерімен бірге жұмыс істеу сияқты жұмыстарды атқарды. Мұндай үйлерде еркектер мен әйелдерді бөліп ұстау мүмкін емес еді. Кедей жесірлер, егер қаржылай көмек ала алмаса, жұмыс істеуге мәжбүр болды. Діни салаларда әйелдер маңызды рөл атқарды, мысалы, жерлеу, үйлену және көптеген қоғамдық мерекелерде басты рөл атқарды. Көптеген діни қызметкерлер әйелдер болды, сондай-ақ әйелдердің де өздерінің мерекелері болды. Бірақ кейбір мерекелерде әйелдер қатыспады, сондай-ақ олар театрлардағы қойылымдарға қатысуға рұқсат етілмеді.
A man was the head (kyrios, κύριος) of the household. The kyrios was responsible for representing the interests of his oikos to the wider polis and providing legal protection to the women and minors with whom he shared his household. Initially the kyrios of an oikos would have been the husband and father of offspring. However, when any legitimate sons reached adulthood the role of kyrios could, in many instances, be transferred from the father to the next male generation. When a son was given his portion of the inheritance, either before or after his father had died, he was said to have formed a new oikos. Therefore, new oikoi were formed every generation and would continue to be perpetuated through marriage and childbirth. The relationship between father and son was bound intrinsically to the transfer of family property: a legitimate son could expect to inherit the property of his father and, in return, was legally obligated to provide for his father in his old age. If a son failed to care for his parents he could be prosecuted and a conviction would result in the loss of his citizen rights. However, sons were not compelled to maintain their fathers in their old age if they had not provided them with a skill. Furthermore, the heir to an inheritance would also be required to perform burial rites at the deceased's funeral and continue to provide annual commemorative rites. This would have been an extremely important consideration for the Athenians, who were notoriously pious. Instead of automatic inheritance rights, daughters were given dowries to support. As late as the fourth century, Athenian inheritance law forbade the disposal of property by testament away from legitimate children. Marriage was arranged for a woman by her father or male guardian. In the home women were kept segregated in their own quarters, called gynaikonitis, and were virtually unseen. They were responsible only for their oikos, which included providing for slaves and children, caring for the sick, and cooking, cleaning and making clothes. Much of this work, at least in wealthy families, would have been done by slaves, with the Athenian women largely taking a supervisory role. Women rarely left the house, and even then would be accompanied by female slaves. Women did go shopping and to the wells to fetch water, but this was done mainly by slaves and by poorer women without slaves. Older women and widows had more freedom, as did Spartan wives. Wives in Sparta were permitted to drink alcohol, which was forbidden in most other city states, as well as exercise more authority in the oikos. However, as evidenced in the literature of the time, this standard was rarely observed. Poorer women undertook work, including selling goods in the market, spinning, making bread, agricultural laboring, acting as wet nurses or working alongside their husbands. It was not possible in such households to segregate men from women. Poorer widows often had to work, if they had no means of financial support. Within religion women did play an important role, such as a dominant role at funerals, weddings, and a large number of public festivals. There were many priestesses, and women also had their own festivals. At some festivals, though, it is believed that women were not present; nor may they have attended associated performances at theaters.
Балалар
Бала туу үйде болған, және үйдің барлық әйелдері қатысқан. Акушер (мая, μαῖα) болуы мүмкін, ал асқынулар туындаған жағдайда ер дәрігер шақырылған, бірақ акушерлік туралы ақпарат көбінесе жоқ. Бала тууды ластану деп санағандықтан, оны қасиетті жерде өткізуге рұқсат етілмеген. Бала дүниеге келген кезде оның қамқоршысы (әдетте әкесі) баланы өсіріп-бағуды немесе тастап кетуді шешуге тиіс еді. Егер баланы өсірсе, туғаннан кейін бесінші немесе жетінші күні тазару рәсімі өткізілген. Ана баласын емшектен тамақтандыруға міндетті болған, бірақ жалға емшек беруші әйелдер де болған, сондай-ақ қыштан жасалған тамақтандыру бөтелкелері де белгілі. Ваза суреттерінде сабаннан немесе ағаштан жасалған бесіктердің бейнелері кездеседі. Б.з.д. IV ғасырдан бастап балалар көркем өнерде жиірек бейнелене бастады. Балалар түрлі ойындар ойнаған, ал ойыншықтар туралы мәліметтер әдебиеттерден, ваза суреттерінен және сақталған ойыншықтардың өзінен табылды. Әртүрлі мерекелерде балаларға ойыншықтар сыйлау дәстүр болған. Қыздар үйленуге дайындалғанда және ұлдар ересекке жеткенде, олар өз ойыншықтарын құдайларға арнаған. Ұл балалар көптеген себептермен бағаланған. Олар отбасы мен оның дәстүрлерін жалғастырған, қарт ата-аналарына күтім жасаған және қайтыс болған ата-аналарын лайықты түрде жерлеуді ұйымдастырған. Сонымен қатар, ұлдар аналарының құдайына ие болатын. Ұлдар алты жасқа дейін әйелдердің бөлмесінде тәрбиеленген, содан кейін мектепке барып білім алған, ал қыздар үйленгенге дейін аналарының қатаң бақылауында болған. Олар әйелдер бөлмесінен сирек шығып, үйде шаруашылық жұмыстарына үйренген, бірақ кейбір діни мерекелерге қатысқан. Спартада ұлдар жеті жасқа келгенде отбасынан алынып, мемлекет тарапынан тәрбиеленген.
Childbirth took place at home, with all the women of the household in attendance. A female midwife (maia, μαῖα) may have been present, and a male doctor called in if complications arose, but virtually no information on midwifery exists. Childbirth was regarded as polluting so was not allowed to take place on sacred ground. At birth the guardian (usually the father) had to decide whether to keep the child or expose it. If it was kept a purification ceremony took place on the fifth or seventh day after birth. It was the mother's duty to breast feed her children, but wet nurses were employed, and pottery feeding bottles are also known. There is evidence from vase paintings for cradles of wickerwork or wood. From the 4th century BC children appear much more in artistic representations. Children played a number of games, and evidence of toys comes from literature, vase paintings and surviving examples of the actual toys. It was customary at various festivals to give children toys. When girls were about to marry and when boys reached adolescence, it was customary for them to dedicate their playthings to deities. Male children were favored for many reasons. They perpetuated the family and family cult, cared for parents in old age and arranged a proper funeral for deceased parents. In addition, sons could inherit their mothers' dowry. Boys were raised in the female quarters until about the age of six, when they were educated in schools, but girls remained under the close supervision of their mothers until they married. They rarely went out of the women's section of the house and were taught domestic skills at home, though they did attend some religious festivals. In Sparta boys were removed from their families at the age of seven to be reared by the state.
Бала асырап алу
Бұл заң бойынша, ер адам әулетін жалғастыру үшін ұл асырап алуға рұқсат етілген. Гректерде бала асырап алу туралы ең ертегі жазбалар Гортин кодексінде кездеседі, онда асырап алынған ұлдың мұрагерлік құқықтары туған ұлдың құқықтарынан кем болған. Біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырда Афинада асырап алудың үш түрі болған: біріншісі – адам тірі кезінде, екіншісі – өсиеті арқылы, үшіншісі – егер ер адам еркек мұрагерсіз қайтыс болса және өсиетінде ұл асырап алу туралы көрсетілмеген болса, оның әулетін жалғастыру үшін ұл тағайындалатын болған.
It was permissible for a man to adopt a son in order to continue his family line. The earliest references to Greek adoption are in the Gortyn Code, where an adopted son had fewer inheritance rights than a son by birth. By the 4th century BC in Athens, there were three forms of adoption: firstly, while a man was still alive; secondly, in his will; and thirdly, if a man died without a male heir and without providing for the adoption of a son in his will, he could have a son assigned to carry on his family.
Үй жануарлары
Кейде жануарлар үй ішінде немесе сыртта ұсталатын, тек қана пайдалы немесе экономикалық мақсаттар үшін ғана емес, сонымен қатар хобби ретінде, көрмеге қою үшін немесе жануар ретінде сүйіспеншілікпен ұсталатын. Гомер иттерді еске алады; ең танымал жануар кішкентай ит болды, олар көбінесе б.з.б. 5 ғасырлық аттикалық қабір тастары мен құмыраларда бейнеленген. Бағылған құстар да танымал болды, бірақ мысықтар емес. (Мысырдағы олардың қасиетті статусы, мүмкін, кедергі тудырған.)
Animals were sometimes kept, indoors or out, not only for practical or economic purposes but as hobbies, for show or affectionately as pets. Homer mentions dogs; the most popular pet was a small dog, often represented on 5th century BC Attic gravestones and vases. Tame birds were also popular; but not cats. (Their sacred status in Egypt probably raised barriers.)
Неке адалдығын бұзу
Егер үйленген әйел заңсыз қарым-қатынас жасағанда ұсталса, күйеуі одан ажырасуға міндетті болды. Сонымен қатар, мохос (занакоры)пен бірге ұсталған әйелге қоғамдық діни амалдарға қатысуға, сондай-ақ әшекейлер киюге тыйым салынды. Лисийдің «Эратостенді өлтіру туралы» сөйлеуінде афиналық ерлердің мохияға алаңдауының екі себебі айтылады: біріншіден, жалдамалы адам әйелдің ұяттылығын ғана жоғалтпай, сонымен қатар оның санасын бұзады, екіншіден, құпия қарым-қатынас әйелдің балаларының әкесін күмәнді етеді. Кристофер Кэри екінші себепті, балалардың әкесін күмәнді етуді маңыздырақ деп санайды, себебі балалардың әкесі тек мұрагерлік үшін ғана маңызды емес, ежелгі Афинада бұл мұрагерлік отбасының бабаларына құлшылық етуді қамтиды, бұл туған тегінің тазалығын одан да маңыздырақ етеді.
If a married woman was caught committing adultery, her husband was required to divorce her. Additionally, any woman found with a moichos (adulterer) was barred from public religious practices, as well as from wearing any ornament. Lysias's speech On the Murder of Eratosthenes offers two possible reasons for the concern of Athenian men with moicheia: firstly, that the seducer not only damages a woman's chastity, but also corrupts her mind, and secondly that a clandestine relationship brings into question the paternity of the woman's children. Christopher Carey considers that the second reason given, the bringing into doubt of the paternity of children, was the more important consideration, as not only was the paternity of children important for inheritance, in ancient Athens this inheritance involved the cult of the family's ancestors, making the purity of the blood even more important than it might otherwise be.
Қазіргі заманғы әлеуметтану
Оикос термині соңғы және қазіргі уақытта да қолданылады. Вебер оны мүшелері нарыққа емес, топтың ішінде пайдалану үшін (немесе сырттан түскен осындай үлестерге толық тәуелді) тауарлар мен қызметтердің белгілі бір көлемін ұсынатын әлеуметтік топтарды сипаттау үшін пайдаланған: қажеттіліктерді қанағаттандырудың бес түрінің бірі – ұтымды бірлестік. (Ол осы мағынада бұл терминді Карл Родбертусқа жатқызады. Бірнеше ондағаннан бірнеше жүз адамға дейін таныс болуы мүмкін, бірақ басқалармен бірге өткізілетін сапалы уақыт өте шектеулі: тек сапалы (жеке кездесу) уақыт арналған адамдарды ғана оикостың құрамына жатқызуға болады. Әр адамның туыстары мен достарынан тұратын негізгі тобы болады, олар жұмыс, демалыс, хобби немесе көршілік арқылы сол адаммен байланысады. Дегенмен, қазіргі заманғы оикосқа аптасына кем дегенде бір сағат бойы әңгімелесу немесе жай ғана қарым-қатынас арқылы қандай да бір әлеуметтік байланыста болатын адамдар кіреді. Оикофобия термині үйге немесе үй шаруалық құралдарына деген қорқынышты білдіреді. Философ Роджер Скрутон оны өз үй мәдениетін теріске шығару деп түсіндіріп, мағынасын кеңейтті.
The term oikos is also in recent and contemporary use. Weber used it to characterise social groups where members contribute fixed quantities of goods and services, in kind, for use within the group rather than for the market (or which depend completely on such contributions made externally): one of five types of rational association for satisfying wants. (He attributes the term in this sense to Karl Rodbertus. Several dozen to several hundred people may be known, but the quality time spent with others is extremely limited: only those to whom quality (face to face) time is devoted can be said to be a part of an oikos. Each individual has a primary group that includes relatives and friends who relate to the individual through work, recreation, hobbies, or by being neighbors. The modern oikos, however, includes people who share some sort of social interaction, be it through conversation or simple relation, for at least a total of one hour per week. The term oikophobia is used to refer to fear of the home or of household appliances. It has been extended by the philosopher Roger Scruton to mean rejection of one's home culture.