Кіріспе
Үйді қоршаған жабық аумақ. Жалпы құқық бойынша, үйдің немесе тұрғын үйдің қоршауы – оны тікелей қоршап тұрған жер, соның ішінде тығыз байланысты ғимараттар мен құрылыстар, бірақ кез келген байланысты "ашық далаларды" қоспағанда. Феодалдық дәуірде әрбір қамал өзінің тәуелді ғимараттарымен бірге қоршау қабырғасымен қорғалған, ал қабырға ішіндегі барлық жерлер қоршау деп аталды. Бұл терминге жеке тұрғынның жеке өмірге қатысты іс-әрекеттерін қамтитын, үйді немесе тұрғын үйді қамтитын үйлердің немесе тұрғын үйлердің тұрғындарынан басқа адамдар орналасқан кез келген тығыз байланысты ғимараттар, құрылымдар немесе бөлімдер кірмейді. Кейбір заңдық юрисдикцияларда тұрғын үйдің қоршауы сыртқы шекараны құрайды, оның ішінде үй иесі жеке өмірге құқылы болады және "үй ішіндегі жеке іс-шаралар" өтеді. Бұл – іздестіру мен тәркілеу, жылжымайтын мүлікті беру, ұрлық, заңсыз кіру, өзін-өзі қорғау және жерді пайдалану жоспарлау тұжырымдамаларының негізі болып табылатын маңызды құқықтық ұғым. Қалалық мүліктерде қоршаулардың немесе қабырғалардың орналасуынан қоршаудың орналасуы анық көрінеді. Үлкен, ауылдық мүліктер үшін жеке аумақтың қайда аяқталатыны және "ашық далалардың" қайда басталатыны пікірталас тудыруы мүмкін.
In common law, the curtilage of a house or dwelling is the land immediately surrounding it, including any closely associated buildings and structures, but excluding any associated "open fields beyond". In feudal times every castle with its dependent buildings was protected by a surrounding wall, and all the land within the wall was termed the curtilage. The term excludes any closely associated buildings, structures, or divisions that contain the separate intimate activities of their own respective occupants, with those occupying residents being persons other than those residents of the house or dwelling of which the building is associated. In some legal jurisdictions, the curtilage of a dwelling forms an exterior boundary, within which a home owner can have a reasonable expectation of privacy and where "intimate home activities" take place. It is a basic legal concept underlying the concepts of search and seizure, conveyancing of real property, burglary, trespass, self defense, and land use planning. In urban properties, the location of the curtilage may be self evident from the position of fences or walls. For larger, more rural properties, it may be a matter of debate as to where the private area ends and the "open fields" start.
Этимология
Сөздің шығу тегі:; немесе cortil ("кішкентай аула"); cort (аула) + il (кішітеу жұрнағы) + -age.
Жалпы құқық
Ағылшын құқығында, ағылшын заңынан туындаған "curtilage" тұрғын үйге тиесілі жалпы қоршаудың ішінде орналасқан ашық кеңістік ретінде анықталған. 1891 жылғы Блэк заң сөздігі оны былай анықтады:
"Тұрғын үйді тікелей қоршаған жер мен ғимараттардың жабық кеңістігі. Оның ең толық және дұрыс құқықтық мағынасында, ол негізгі үйді және шаруашылық ғимараттарды тікелей қоршаған жалпы қоршаудың ішінде әдетте жабылатын жердің барлық аумағы мен ондағы ғимараттарды, сондай-ақ тұрғын үйге жақын орналасқан ауланы қамтиды, бірақ ол малдың жатуы және тұруы үшін жеткілікті болуы мүмкін." – Блэк заң сөздігі.
"The enclosed space of ground and buildings immediately surrounding a dwelling house. In its most comprehensive and proper legal signification, it includes all that space of ground and buildings thereon which is usually enclosed within the general fence immediately surrounding a principal messuage and outbuildings, and yard closely adjoining to a dwelling house, but it may be large enough for cattle to be levant and couchant therein. "|Black's Law Dictionary
Америкалық үйлердің ағылшын үйлеріне қарағанда қоршалған немесе қабырғаланған аумақтары аз болғандықтан, соттар мұндай талапты қатаң сақтаған жоқ. Іс жүзінде, "curtilage" шекарасын анықтау шамалы дәлдікпен және даулы мәселелерге себеп болып келеді.
Жалпы анықтама
АҚШ Жоғарғы Соты төртінші түзету мақсатында үйдің немесе тұрғын үйдің тікелей айналасындағы аумақты, егер ол "ер адамның үйінің қасиеттілігімен және жеке өмірдің құпиялылығымен байланысты" жақын қызметті қамтыса, үйдің қоршауы (куртиляж) деп санайды. United States v. Dunn (1987) ісінде Сот басшылық көрсетіп, куртиляж мәселелері төрт факторға сәйкес қаралуы керек деді: үйге куртиляж деп талап етілген аумақтың жақындығы, аумақтың үйді қоршап тұрған қоршауға кіретіндігі, аумақтың қолданылу сипаты және тұрғындардың аумақты көшеден өтетін адамдардың қарауынан қорғау үшін қолданған шаралары. Florida v. Jardines (2013) ісінде Сот, судья Антонин Скалияның 5-4 дауысымен, куртиляж марихуананы іздеу үшін полиция иттерінен қорғалады деп шешті:
Сондықтан біз "үйді тікелей қоршап тұрған және үймен байланысты" аумақты – біздің істерімізде куртиляж деп аталатын – "төртінші түзету мақсатында үйдің өзінің бір бөлігі" деп қарастырамыз. Бұл принцип ежелгі және берік тамырларға ие. Үй мен ашық алаңдар арасындағы айырмашылық "жалпы құқықпен бірдей көне", сонымен қатар үй мен Блэкстоунның "куртиляж немесе үй шаруашылығы" арасындағы сәйкестік те бар, өйткені "үй барлық бөлімдерін және қосымшаларын қорғайды және оларға артықшылықтар береді". Үйдің айналасындағы бұл аумақ "физикалық және психологиялық тұрғыдан үймен тығыз байланысты" және "жеке өмірге қатысты үміттердің ең жоғары деңгейі осында". |Florida v. Jardines (2013), сілтемелер соңғы жазбада келтірілген.
Caniglia v. Strom (2021) ісінде Сот үйге және оның куртиляжына рұқсат етілген кірудің санаулы ғана жағдайларын атап өтті. Мысалы, ең танымал жағдай – жарамды ордер бойынша жүргізілетін іздестірулер мен тәркілеулер. Сот полицияның "күзету" міндеттері үйді және оның куртиляжында ордерсіз іздестіруді және тәркілеуді ақтамайды деген жеке доктринаны қабылдамады.
most familiar, for example, are searches and seizures pursuant to a valid warrant." The court rejected the standalone doctrine that police "caretaking" duties justify warrantless searches and seizures in the home and its curtilage.
Бірінші фактор: қашықтық
Дунн ісінде, сот қораның үйден алыс және үйді толық қоршап тұрған қоршаудан тыс жерде орналасқандығы үйдің қоршауына жатпайтындығын көрсетеді. Жардин ісінде, сот жеке үйдің тікелей алдындағы веранданың үйдің қоршауының бір бөлігі екенін анықтады.
Екінші фактор: қоршаумен қоршау
Дунн ісінде, сот аумақ қоршаумен қоршалған болғанымен, үйдің өзі басқа қоршаумен қоршалғандағы, және бұл қоршау үйге тікелей іргелес жатқан, үйдің бір бөлігі болып нақты көрінетін жердің шекарасын белгілеу үшін қойылғанын айтты.
Үшінші фактор: пайдалану сипаты
Дунн ісінде сот, құқық қорғау органдарының бұл аумақтың үйдің жеке өмірге қатысты іс-әрекеттері үшін пайдаланылмағанына, атап айтқанда, онда үлкен көлемде фенил ацетил қышқылы сақталғанына (заңсыз есірткі өндірісінде қолданылатыны) және өте күшті иісі бар екеніне қатысты дәлелдері болғанын мәлімдеді. Jardines ісінде сот алдыңғы террасаны кертлидждің ең көрнекті мысалы деп атады; тіпті ізгілендірушілер немесе сатушылар алдыңғы есікті соқса да, жауап келмесе дереу кетуі керек. Бұл дау Форт-Левенворттың шекарасы туралы мәселені қамтыды, яғни "осы әскери бекетке тиесілі жерлер және оны пайдалану мен иелену үшін қажетті кертлидж". Sheets v. Selden's Lessee (1864) ісінде сот "мессидж немесе оның қосымшаларымен бірге берілген мессидж тұрғын үйді және іргелес ғимараттарды, сондай-ақ жеміс бағын, бақты және кертлиджді қамтиды" деп көрсетті.
Қолдану
Жоғарғы Сот төртінші түзету заңы үйлерді және олардың іргесін сот ордерісіз, негіссіз іздеуден қорғайтынын мәлімдейді. Дегенмен, үйге қарағанда, іргеге берілетін қорғау шамасы аз. Егер "Өтуге тыйым" белгілері немесе құлыпталған қақпалары бар қоршау болмаса, адамның (полиция қызметкері де осыған жатады) тұрғынмен «соғып сөйлесу» мақсатымен, ең айқын жолмен қоғамдық жерден үйдің басты кіреберісіне дейін баруы орынды деп есептеледі. Ал қалған жағдайда, мемлекеттік өкілдерге үйдің іргесіне кіру үшін тұрғынның келісімі, сот ордері немесе шұғыл жағдайға байланысты негізді себептер қажет. Көптеген штаттардың конституцияларында АҚШ Конституциясының төртінші түзетуіне ұқсас ережелер бар, сондай-ақ көптеген штаттарда «үйдің қадір-қасиеті» заңдары бар, олар «ірге» терминін қолданады. Штаттар өздерінің анықтамаларын АҚШ төртінші түзетуінен (және оған бағынышты түрде) өзгеше түсіндіруге құқылы болғамен, олар әдетте «үйлерді» Жоғарғы Сотпен бірдей, оның ішінде «ірге» анықтамасын түсіндіреді.
Ұлыбританияның мұражайға енгізілген ғимараттар туралы заңнамасында
Кортиляж ұғымы Ұлыбританиядағы қала және ауылдық жоспарлау саласында, әсіресе ескерткіштерді қорғау заңнамасына қатысты маңызды. Ескерткіш мәртебесіне ие ғимаратқа көрсетілетін қамқорлық, егер кортиляждағы нысандар жеткілікті түрде көне болса және негізгі ғимаратқа физикалық жағынан тікелей қосылған немесе ғимараттың архитектуралық ортасы үшін маңызды болса, онда оның маңындағы басқа да құрылыстар мен ландшафт элементтеріне де таралуы мүмкін. Қазіргі заңнамада 1947 жылғы шекті мерзім белгіленген, сондықтан кейіннен салынған қосымша құрылыстар кортиляж шегінде болғанымен, ескерткіш тізіміне енгізілмейді. Ғимараттың немесе құрылыстың тізімі оның нақты кортиляжын анықтамайды, демек, оның шекаралары түсіндіруге және дау-дамайға себеп болуы мүмкін. Кортиляж шегін анықтауда жердің меншік құқығы, тарихи қолданылуы, физикалық және көру шекаралары (мысалы, қоршаулар, қабырғалар, тік қоршаулар) сияқты әр түрлі факторларды ескеру қажет. Көбінесе кортиляж ескерткіштің жанындағы құрылысқа немесе ландшафтқа өзгеріс енгізілген кезде ғана анықталады. Кейбір жергілікті жоспарлау органдары (мысалы, Борнмут қалалық кеңесі) мүлік иелеріне көмек көрсету үшін шартты кортиляж шектерін жариялайды, бірақ көбінесе кортиляж жоспарлау процесінде немесе сотта дау туғанға дейін анықталмайды.