Кіріспе
Қазіргі Бенин және Нигерия аумағында болған бұрынғы империя.
Шығармашылық аңыз
Ойо империясының бастауы Оранян (сондай-ақ Оранмиян деп те аталады), Йоруба патшалығы Иле-Ифе (Ифе) соңғы ханзадасымен байланысты. Оранмиян ағасымен келісімге келіп, Ифедегі алғашқы Оони Одудуваны қорлағандары үшін солтүстік көршілеріне жазалау шабуылын ұйымдастырды. Соғысқа жол тартқанда, ағайындар араздасып, әскер екіге бөлінді. Оранмиянның күші сәтті шабуыл жасауға жеткіліксіз болды, сондықтан ол Нигер өзенінің оңтүстік жағалауымен Буссаға дейін саяхаттады. Сол жердегі жергілікті басшы оны құрметпен қарсы алып, мойнына сиқырлы бейнесі ілген үлкен жылан сыйлады. Басшы Оранмиянға жылан тоқтаған жерге жеті күнге дейін еріп, жерге сіңіп кеткенше соның артынан жүруді тапсырды. Оранмиян кеңеске құлақ асқаннан кейін, жылан тоқтаған жерде Ойо қаласын құрды. Бұл орын Аджака деп танылды. Оранмиян Ойоны жаңа патшалығы деп жариялап, "Ойоның алафині" (алафин – йоруба тілінде "сарай иесі") атағымен алғашқы "оба" (йоруба тілінде "патша" немесе "бастық") атанды. Ол барлық құндылықтарын Ифеде қалдырып, тағы бір патшаның билік жүргізуіне рұқсат берді. Бір кезде Ойо-Иле, жаңа қаланы бағындыруды көздеген Боргудың Бариба тайпасымен соғысқан. Оранмиянның ағасы, Иланың Орангун Ажагунла, көмекке әскерімен шабуылдады. Соғыста жеңіске жеткеннен кейін көп ұзамай, Оранмиян Тапа (Нупе) ханшайымы Торосиден Аджувон Ажака ұлын дүниеге келтірді, ал кейін сол әйелден Арабамби де туды. "Санго" есімін оған анасының әкесі берген немесе ол оны Күннің күркіреуі құдайының жергілікті атынан алған деген сенім бар. Қай жағдайда болсын, патшалық отбасы Күннің күркіреуі (Якута) және Соғыс (Огун) рухтарына адал болды.
Ерте кезең (13 ғасыр1535)
Ойо қаласының негізі 1300 жылға жатқызылады, бірақ бұл тек уақыт желісін кері есептеу арқылы шамаланады. Ойоның алғашқы обасы (патшасы) Оранмияннан кейін Ойоның алафині Оба Ажака таққа отырды. Ажаканың жоғарғы әскери қасиеттері болмағандықтан және қарауындағы басшыларына тым көп тәуелсіздік бергендіктен, ол тақтан алынды. Содан кейін Ажаканың інісі Шанго басшылыққа ие болды, ол кейіннен күн күркірі мен найзағайдың құдайы ретінде қасиетті саналды. Сангоның өлімінен кейін Ажака таққа қайта орналасты. Ажака бұрынғыдан да жауынгерлік рухта таққа оралды. Оның мұрагері Кори кейінірек тарихшылар Ойо метрополиясы деп атаған аймақтың қалған бөлігін жаулап алды. Ойо-Иледегі ең маңызды екі құрылыс – «Афин», яғни Обаның сарайы және оның базары болды. Сарай қаланың орталығында, «Ожа-Оба» базарының жанында орналасқан. Елорданың айналасында 17 қақпасы бар, қорғану үшін салынған үлкен топырақ қоршауы болды. Екі ірі құрылыстың (сарай мен Оджа-Оба) маңыздылығы Ойодағы патшаның мәртебесін көрсетеді.
Нюпеліктердің басып алуы
Ойо 14 ғасырдың соңына қарай күшті ішкі мемлекетке айналды. Бір ғасырдан астам уақыт бойы йоруба мемлекеті көршілерінің есебінен кеңейіп келді. Онигбоги билігі тұсында Ойо Цоеде бастаған нупелерден әскери жеңіліс көріп, құлдырады. Шамамен 1535 жылы нупелер Ойо қаласын басып алып, билеуші әулетін Боргу мемлекетіне қашуға мәжбүр етті. Нупелер астананы тонап, Ойоны 17 ғасырдың басына дейін аймақтық күш ретінде әлсіретті.
Императорлық кезең (16081800)
Ойо йорубалары Нупеден жеңілгеннен кейін 80 жылдық үзіліс кезеңін, жер аударылған әулет ретінде бастан өткерді. Олар Ойоны бұрынғыдан да күшті орталықтандырылған және кеңейтілген мемлекет ретінде қайта жаңартты. Халық өз билігін үлкен аумаққа орнатып, үкімет құрды.
Башорун
Басурун – Ойо мемлекетіндегі маңызды саяси лауазым, 16-18 ғасырларда Ибариба әулеттері басқарған. Ойо Месси кеңесіндегі ең жоғары дәрежелі, патша тумасы емес жеті билеушінің басшысы ретінде Басурун патшаға кеңес беруде және патша тумасы емес мүдделерді қорғауда маңызды рөл атқарды. Олардың билігі зор болды, әсіресе жаңа патшаны таңдау кезінде. 1570-1750 жылдар аралығында бірнеше Басурун Ибариба немесе Йоруба емес тегінен шыққан, мысалы Басурун Магаджи, Воруда, Бири, Ямба, Джамбу және Гаа. Басурунның міндеттері соғыс өнерімен тығыз байланысты болды, ол мемлекет үшін әскери жорықтарға жетекшілік етті. Олардың мәртебесі алафиннен кейін екінші орында тұрды. Алафин билігін шектеген екі кеңес, күшті патшадан кейін әлсіз алафин таңдауға ұмтылыс жасады, осылайша лауазымның тым күшті болуына жол бермеді.
Иларилер
Ойоның алафині кейбір діни және мемлекеттік қызметкерлерді тағайындады, олар көбінесе евнухтар болатын. Бұл қызметкерлер "ила́ри" немесе "жарты бас" деп аталды, себебі олардың бастарының жартысын қырып, содан кейін оған сиқырлы күшке ие деп сенген зат жағатын. Иларидің жүздеген мүшелері әйелдер мен ерлер арасында тең бөлінді. Иларидің кішілері шаруашылық жұмыстарды атқарса, үлкендері күзетшілердің қызметін атқарды немесе кейде құрбандық арқылы әлемдер арасында хабар жеткізушілер болды. алафин
Кеңестер
Ойоның алафині халықтың жоғарғы билеушісі болғанмен, оның билігіне шектеулер қойылған. Ойо Месси және Огбони деп аталатын Йоруба жер культі Обаның билігін тексеруде ұстады. Әр басшының таңертең және түстен кейін сотта атқаратын мемлекеттік міндеті болды. Әрқайсысының, қажет болған жағдайда, Алафинге жіберуге орынбасары да болды. Ойо Месси Алафиннің билігін тексеру үшін дамыды, Алафиннің автократ болуына жол бермеді; олар 17 және 18 ғасырларда көптеген Алафиндерді өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етті. Оның әскери жетістігі көбінесе ат әскеріне, сондай-ақ Ойо офицерлері мен жауынгерлерінің басшылығы мен батылдығына байланысты болды. Ойо солтүстіктен жылқы сатып алып, метрополиялық Ойода оларды ұстай алды, себебі цеце шыбығынан ішінара қорғалған. Ат әскері – Ойо империясының алғы шебі болды. 16 және 17 ғасырлардағы экспедициялар толығымен ат әскерінен тұрды. Ойо сияқты дамыған қоғамдардағы ат әскері жеңіл және ауыр деп бөлінді. Тізбекті броня Йоруба жеріне солтүстіктен әкелінді және оны Ойо аттылары киген болуы мүмкін.
Жаяу әскер
Ойо империясының айналасындағы жаяу әскерлері қару-жарақтары мен жабдықтары жағынан біркелкі болды. Аймақтағы барлық жаяу әскерлерде әлдебір түрінің қалқандары, қылыштары және найзалары болды. Жақын арадағы шайқас үшін негізгі қару – 1 метрлік ауыр қылыш болды. Бұл Ойо Месси ұсынған және Ойо алафині бекіткен 70 кішігірім әскери басшы болды. Олардың жауды бақылап, оның таққа таласуына жол бермес үшін маңызды шекаралық провинцияда тұруы міндетті болды.
Армиялық әскер
Рулық басшылар мен провинциялық әкімдер төтенше жағдайларда жергілікті қолбасшылардың басшылығымен император армиясына көмек көрсету үшін алым-салық жинауға және әскер беруге жауапты болды.
Сәулет
Ойо империясының сәулеті күрделі құрылыс ортасын көрсетті. Ойо-Иледегі элиталық резиденциялар ерекше сәулет стилін танытты, олар тұрғындардың мәртебесін көрсететін күрделі мүсіндермен ерекшеленді. Мүсіншілер үйлер мен аулаларды ұсақ өрнектелген ағаш бағаналармен және бедерлі есіктермен әшекейледі, олар көбінесе маңызды оқиғаларды, билікті бекітуді және тұрғындардың өмірін мәңгі есте қалдыруды бейнелейтін. Дегенмен, ең күрделі және әсем сәулет өнерінің туындылары құдайларға арналған ғибадатханаларға арналды. Санго ғибадатханасы осыған керемет мысал. Бұл құрылыс әр жағынан шамамен жиырма метрлік шаршы пішіндес, едені мен қабырғалары тегіс, терең қызыл түспен боялған. Хью Клэппертон оны «Африка ішіндегі осындай ғибадатханалардың ең ірісі және ең әсем безендірілгені» деп атады. Ойо империясының айналасындағы провинцияларда Сангоға арналған сәулет өнерінің кішіректетілген көшірмелері салынды. Мысалы, Иларо қаласындағы ғибадатхана «дөңгелек бағаналарға сүйенген үлкен шаршы ғимарат» деп сипатталды, олардың арасында қылыш пен қалқан ұстаған, сондай-ақ тапанша ұстаған адамдардың мүсіндері орналасқан. Клэппертон шеберлердің тамаша шеберлігін атап өтіп, олардың кейбір мүсіндері Еуропада көргендерімен салыстырғанда нәзіктігімен тең екенін айтты. Ойода есіктер де өте күрделі құйылып, жасалған. Ойодан тоналған үлкен темір есік әмірлерде сақталды және бірнеше рет берілді, ал 18 ғасырдағы алафин өзінің ұйықтайтын бөлмесінің жеті кіреберісіне жеті күміс есік жасады деген әңгіме бар. Ескі Ойодағы қыш сынықтарынан жасалған төселмелер 13-14 ғасырларға жатады.
In the surrounding provinces of the Oyo Empire, smaller replicas of the architectural artistry dedicated to Sango were established. For example, a temple in Ilaro was described as “a large square building” supported by round pillars, against which were set sculptures of men, some armed with sword and shield and others holding pistols." Clapperton noted the remarkable skill of the artisans, stating that some of their sculptural creations rivaled those he had seen in Europe in terms of delicacy. Doors were also intricately cast and crafted in oyo. A large iron door looted from Oyo was kept and passed down from Emirs, and a Alaafin from the 18th century was said to have "made seven silver doors to the seven entrances of his sleeping apartment". Potsherd Pavements at Old Oyo have been dated from the 13th to 14th centuries.
Ойодағы этникалық әртүрлілік
Нюпе дағдарысынан кейін Ойо халқы құрамы әртараптанды. Қайта құрылған империяда йоруба элементтері басым халық болып қала берді. Олардан кейін ықпалы бойынша ибарибалар келді, ал осы көпұлтты мемлекетке нупе, соңхай және мосси тайпалары да қосылды. Ойо халқының арасында ибариба, соңхай және мосси тайпаларына тән бетке сызық салу белгілерінің болуы, 1570 жылдан кейін Ойоның ұлттық ерекшелігінің қалыптасуында осы көпұлтты және көпмәдени интеграцияның куәсі болып табылады. Ол 18-шы ғасырда өкімет билігінің ең жоғары деңгейіне жетті. 1787 жылы француз саудагерлері араб тілінде жазу және есептеу білетін адамдар туралы мәлімдеген.
Құлдырау
Көптегендер Ойо империясының құлдырауы 1754 жылы Ойо премьер-министрі Гаха қолдаған династиялық интригалар мен сарай төңкерістерінен басталды деп санайды. Гаха абсолюттік билік құруға тырысып, Ойо Мәсі және, мүмкін, белгілі бір дәрежеде Огбонимен бірігіп, төрт Алафинге рәміздік папағай жұмыртқаларын сыйлағаннан кейін өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. 1754 жылдың маусым мен қазан айлары аралығында Гаха екі Алафинге өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. Осының салдарынан Алафин Авонбиожу 130 күн таққа отырды, ал Алафин Лабизи тек 17 күн билікте болды. Гаханың сатқындығы 1774 жылы билік құрған бесінші Алафин Абиодун тұсында ғана аяқталды. Гаха кейіннен Абиодунның қолынан қаза тапты, бірақ осы интригалардың салдарынан туындаған тұрақсыздық Ойоны одан әрі әлсіретті. Алафин Абиодун өзінің билігі кезінде 1783 жылы Боргуға және 1789 жылы Нупеге қарсы сәтсіз науқандар жүргізіп, тиісінше 11 және 13 генерал мен олардың әскерлерін жоғалтты. Кейіннен Абиодунды өз ұлы Аволе өлтіріп, әкесінің тағына отырды. 1793 жылы Илориннің бөлініп шығуына әкелген оқиғалар басталды. Илорин – Аре Она Каканфо Афонжа басқарған әскери лагерь болатын. Аволе Афонжаға Алафин Абиодунның анасының үйіне, Иуэр Илеге шабуыл жасауға бұйрық бергенде Афонжа оған қарсы шықты. Афонжа, антқа берілгендіктен және бұрынғы Алафинның қарғысынан сақтану үшін (Иуэр Илеге шабуыл жасаған Аре Она Каканфоның қайғылы қаза табатыны туралы) бұйрыққа бағынбады. 1795 жылы Аволе Афонжаға Иле Ифе аймағының бір бөлігі – Апому базар қаласына шабуыл жасауға бұйрық берді. Йоруба халқының сенімі бойынша Ифе – олардың рухани отаны болғандықтан, барлық Алафиндер Ифеге шабуыл жасамауға ант берген. Афонжа Аволенің бұйрығын орындап, Апомуды басып алды, бірақ армия науқаннан оралғаннан кейін ол астана Ойо-Илеге (өзі де тыйым салынған жер) аттанды және Аволенің тақтан түсуін талап етті. Аволе ақырында өз-өзіне қол жұмсады. 1825 жылы капитан Хью Клэппертон Алафин Мажоту билігі кезінде Ойо-Илеге келген кезде империяның құлдырауы айқын болды. Клэппертонның серіктері Илорин фуландары өртеп жіберген көптеген Ойо ауылдарынан өтті, ал Мажоту Илорин бүліктерін басу үшін ағылшын патшасы мен Бенин Обасынан көмек сұрады. Клэппертон сондай-ақ Ойолардың үлкен ат әскері ретінде танымал болғанына қарамастан, жылқының жетіспеушілігін байқады; бұл, мүмкін, империяның көптеген әскерлерінің және сол себепті ат әскерінің Афонжаның (кейіннен Алимидің мұрагерлерінің) басшылығымен Илоринде орналасқандығымен байланысты болды. Ойо әскері жеңіліске ұшырады, соның салдарынан Ойоның Дагомеядағы үстемдігі аяқталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Дагомея бұл дәлізді шабуылдауын бастады. Ол сондай-ақ, Айжайды Дагомеядан Ойоны қорғауға тартты. Монархияның қалдығы қазіргі Нигерияның дәстүрлі мемлекеттерінің бірі ретінде әлі де бар.