Кіріспе

Инклюзивті дизайн – бұл өнім, қызмет немесе ортаны мүмкіндігінше көп адам үшін қолдануға ыңғайлы етуге бағытталған дизайн процесі, әсіресе интерфейсті пайдалану немесе ортада бағытталу мүмкіндігінен дәстүрлі түрде шеттетілген топтар үшін. Оның негізгі мақсаты – мүмкіндігінше көп пайдаланушының қажеттіліктерін қанағаттандыру, пайдаланушылар санын көбейту емес. Тарихи тұрғыдан инклюзивті дизайн физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін дизайнмен байланысты, ал қолжетімділік – инклюзивті дизайнның маңызды нәтижелерінің бірі. Дегенмен, мүгедектерге арналған дизайнға ғана назар аудармай, инклюзивті дизайн – адамның өнімді, қызметті немесе ортаны пайдалану қабілетіне әсер ететін адамның әртүрлілігінің көптеген аспектілерін, мысалы, қабілетін, тілін, мәдениетін, жынысын және жасын ескеретін әдістеме. Инклюзивті дизайн зерттеу орталығы мүгедектікті пайдаланушының қажеттіліктері мен өнімнің немесе жүйенің дизайны арасындағы үйлесімсіздік ретінде қарастырады, сонымен қатар мүгедектікті кез келген пайдаланушы сезінуі мүмкін екенін баса көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, инклюзивті дизайн интерфейстермен немесе технологиялармен ғана шектелмейтіні, сонымен қатар саясат пен инфрақұрылымды жобалауға да қолданылатыны анық көрінеді. Инклюзивті дизайн зерттеу орталығы анықтаған инклюзивті дизайн әдістемесінің үш өлшемі бар:

Адамның бірегейлігі мен өзгергіштігін тану, құрметтеу және оған сәйкес дизайн жасау. Ыңғайлы, ашық және түсінікті процестерді қолдану, және әртүрлі көзқарастарды ұсынатын адамдармен бірлесіп жұмыс істеу. Сіз күрделі бейімделетін жүйеде жұмыс істеп жатыр екеніңізді түсіну қажет, онда дизайнға енгізілген өзгерістер оны пайдаланатын жүйелерге әсер етеді. Инклюзивті дизайнның келесі кезеңдері өнімді қосуды қамтиды, бұл даму және дизайн кезеңдерінде инклюзивті көзқарас қолдану практикасы. Бұл термин нәсіл, жас, жыныс және басқа да сәйкестік өлшемдерін қарастыруды білдіреді.

Тарих

1950 жылдары Еуропа, Жапония және АҚШ физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін құрылған ортадағы кедергілерді жоюға бағытталған "кедергісіз дизайнға" қарай ұмтыла бастады. 1970 жылдары қолжетімді дизайнның пайда болуы, мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған шешімдерді жасау идеясынан нормализация мен интеграцияға қарай жылжуды бастады. 1973 жылы АҚШ Федералдық агенттіктер жүргізетін бағдарламаларда мүгедектік негізіндегі кемсітушілікке тыйым салатын Оңалту заңын қабылдады, бұл қолжетімді дизайнның адамдардың азаматтық құқықтарын қолдау шарты екенін мойындауға жасалған маңызды қадам болды. 1974 жылдың мамыр айында Industrial Design журналында "Мүмкіндігі шектеулі көпшілік" деген мақала жарияланды, онда мүгедектік тек тар салалық мәселе емес және "қалыпты" пайдаланушылар да өнімдер мен ортаның нашар дизайнынан зардап шегеді деп айтылды. Кларксон мен Коулман Ұлыбританиядағы инклюзивті дизайнның пайда болуын қолданыстағы жобалар мен қозғалыстың синтезі ретінде сипаттайды. Коулман 1994 жылы "Инклюзивті дизайнның мәні" деген тақырыпта Халықаралық эргономиялық қауымдастықтың 12-ші триеннальдық конгресінде жасалған баяндамасымен алғаш рет бұл терминге сілтеме жасады. Бұл ертедегі жұмыстардың көп бөлігі Питер Ласлетт сияқты ғалымдардың айтуынша, қартайып бара жатқан халық және егде жаста ұзақ өмір сүретін адамдардан шабыт алды. 1990 жылдары АҚШ Ұлыбританияның ізін басқан және назарын әмбебап дизайндан инклюзивті дизайнға ауыстырды. Қолжетімді және инклюзивті дизайнды заң талаптарына сәйкестік нәтижесі ретінде қарастырудың орнына, бұл көрме мүгедектікті инновацияның көзі ретінде көрсетті.

Қол жетімді және әмбебап дизайндан ерекшеленуі

Инклюзивті дизайн көбінесе қолжетімді немесе әмбебап дизайнмен шатыстырылады, себебі бұл үш ұғымның да мақсаты – өнімдерді барлық адамдарға пайдалануға ыңғайлы ету. Дегенмен, олардың арасындағы айырмашылықтар әрбір тәсілдің маңызды екенін көрсетеді.

Қолжетімділік

Қолжетімділік – өнімнің жеке пайдаланушылардың қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған нәтиже. Қолжетімді дизайн көбінесе үкіметтік немесе салалық белгіленген нұсқауларға, мысалы, Мүгедектер туралы заңның (ADA) қолжетімділік стандарттарына немесе Веб-мазмұнның қолжетімділік нұсқауларына (WCAG) сәйкес келеді. Осының салдарынан, оның көлемі шектеулі және көбінесе мүгедектердің өнімдерге, қызметтерге немесе ортаға қол жеткізуін қамтамасыз етуге қатысты нақты шараларға бағытталған. Керісінше, әмбебап дизайн кең ауқымдағы потенциалды пайдаланушылардың қажеттіліктерін қарастырады, соның ішінде мүмкіндігі шектеулі және заң бойынша мүгедек деп танылмаған адамдардың қажеттіліктерін де қамтиды. Әмбебап дизайн өнімнен немесе ортадан кез келген себеппен туындаған шеттеу жағдайларын анықтап, оларды азайтуға тырысады. Мысалы, жасы ұлғайғаннан кейін алысқа көру қабілеті нашарлаған адамдардың қауіпсіздігін арттыруға бағытталған дизайнды әмбебап дизайн деп санауға болады. Әмбебап дизайн қолжетімділік мәселелерін шешуден асып, жалпы пайдаланушы тәжірибесін жақсартуға да көмектеседі. Осыған байланысты, қолжетімділік – әмбебап дизайнның бір бөлігі ғана, бірақ толық картина емес. Жалпы алғанда, әмбебап дизайн процесі арқылы жасалған дизайн қолжетімді болуы керек, себебі дизайн кезінде әртүрлі қабілеттері бар адамдардың қажеттіліктері ескеріледі. Алайда, қолжетімді дизайн, егер ол әртүрлі қабілеттері бар адамдарға қолжетімділікті қамтамасыз етумен шектеліп, әртүрлі топтар үшін жалпы пайдалану тәжірибесін қарастырмаса, міндетті түрде әмбебап бола бермейді – әсіресе, танымал, жалпы танымдық немесе физикалық кемшіліктері жоқ адамдар үшін.

Жалпыға ортақ жобалау

Универсалды дизайн – бұл барлығы үшін жасалған дизайн: бұл терминді 1980 жылы Рональд Мейс енгізді, және оның мақсаты – барлық адамдар ешқандай өзгерістерсіз толыққанды пайдалана алатын дизайнды жасау. Универсалды дизайн құрылыс ортасын жобалау саласында пайда болды, бірақ қазір оның көлемі цифрлық өнімдер мен қызметтерді де қамтиды. Осы принциптердің көптегені қолжетімді және инклюзивті дизайнмен үйлеседі, бірақ универсалды дизайн көбінесе үлкен пайдаланушылар тобы үшін қосымша бейімдеулерсіз бір ғана шешім ұсынады.

Инклюзивті жобалаудың корпоративтік тәсілдері

Microsoft компаниясы инклюзивті дизайнға қатысты әртүрлі көзқарас білдіретін адамдардан үйренудің маңыздылығын атап көрсетеді. Олар келесі қадамдарды ұсынады:

Шеттеуді тану: Өнімдер мен қызметтерді көбірек адамдарға қолжетімді ету. Біреу үшін шешім табу, көпке тарату: Мүгедектерге арналған дизайн әдетте басқа пайдаланушылар тобына да пайдалы болатын дизайнға әкеледі. Әртүрліліктен үйрену: Дизайн процесінің бастапқы кезеңдерінде адамдарды басты орынға қойып, олардың көзқарастарынан түсінік алу. Adobe үшін инклюзивті дизайн процесі адамдардың өнімді пайдаланудан шеттетілуіне себеп болатын жағдайларды анықтаудан басталады. Олар инклюзивті дизайнның келесі принциптерін сипаттайды:

Қабілетке негізделген шеттеуді анықтау: Адамдардың қалай және неге шеттетілетінін белсенді түрде түсіну. Жағдайлық қиындықтарды анықтау: Бұл пайдаланушының өнімді тиімді пайдалана алмауына себеп болатын нақты сценарийлер, мысалы, қоршаған ортаның жағдайлары дизайнды пайдалануды қиындатуы мүмкін. Мысалы, бейнеде субтитр болмаса, шулы ортада дыбысты түсіну қиын болуы мүмкін. Жеке пікірлерге бой алдырмау: Дизайн процесінің барлық кезеңдерінде әртүрлі қауымдастықтың өкілдерін қатыстыру. Әр түрлі қатысу әдістерін ұсыну: Пайдаланушыға әртүрлі нұсқалар ұсынылғанда, ол өзіне ең қолайлы әдісті таңдай алады. Барлық пайдаланушыларға тең мүмкіндіктер ұсыну: Адамдардың өніммен қатысуының әртүрлі жолдарын жобалағанда, осы тәжірибелердің сапасы барлық пайдаланушылар үшін салыстырмалы екеніне көз жеткізіңіз. Google үшін инклюзивті дизайн процесі сәл өзгеше және «өнімге кіріктіру» деп аталады. Ол өнімді әзірлеу және дизайн процесінде 13 түрлі сәйкестік өлшемдерін және олардың қиылысуын қарастырады. https://about.google/belonging/inproducts/

Қатысушылық дизайн

Қатысушылық дизайн 1970-ші жылдардағы скандинавиялық жұмыс орындарының дизайнынан бастау алады және дизайнға қатысты адамдармен кеңесу қажет деген идеяға негізделген. Дизайнерлер пайдаланушылардың өнімді қалай қолданатынын алдын ала білуге тырысады – және тек пайдалы өнімді жобалауға ғана емес, бүкіл инфрақұрылымды қарастырады: мақсат – өнім қолданылып жатқанда жақсы орта жасау. Қараңғы режимді енгізу осы пайдаланушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектеседі.

Интерфейстер мен технология

Жасы үлкен пайдаланушылар үшін мәтіннің оқылғыштығы: Барлық жастағы пайдаланушылар үшін мәтіннің оқылғыштығын қамтамасыз ету үшін дизайнерлер «жеткілікті үлкен қаріп өлшемдерін, алдыңғы және артқы жағындағы таңбалардың жоғары контрастын және қарапайым қаріптерді» пайдалануы керек. Бұл – инклюзивті дизайнның мысалы, себебі бұл дизайн элементтері интерфейстің барлық пайдаланушыларына пайдалы, бірақ олар ең алдымен егде жастағы пайдаланушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жүзеге асырылады. Басқа инклюзивті дизайн шешімдеріне пайдаланушыларға веб-сайттың қаріп өлшемін өздеріне қалай ыңғайлы болса солай реттеуге мүмкіндік беретін түймелерді қосу, немесе кейбір пайдаланушылар үшін көздерге қолайлырақ болатын «қара түске ауысу» опциясын ұсыну кіреді. Көмекші киім: Дене мүмкіндігі шектеулі адамдар киіну және шешіну кезінде, көбінесе қол жетімсіз киім-кешек пен өнімдерге байланысты қиындықтарға тап болуы мүмкін. Соңғы жылдары сән индустриясындағы жетекші брендтер, соның ішінде Kohl’s, Nike, Target, Tommy Hilfiger және Zappos инклюзивті дизайн тәжірибесін енгізді. Мұндай бейімделетін киімдердің түрлеріне шалбардың жағындағы магниттер немесе липучкалар, көйлектің жеңдерін ажыратуға арналған молниялар және тыныс алуға, температураны реттеуге және жалпы жайлылықты қамтамасыз ететін табиғи талшықтар жатады. Көмекші киім мен технология арасындағы байланысты Бразилия мен Португалиядағы екі тоқыма инженерлік бағдарламасының жұмысында көруге болады, олар физикалық мүмкіндігі шектеулі адамдарға киімге қол жеткізуді жеңілдету мақсатында киімге технологияны енгізді. Бағдарламалар инфрақызыл сәуле шығаратын, қан айналымын жақсартатын шалбарды және «жоғарғы және төменгі аяқтарының қимылы шектеулі пайдаланушылардың құлауын анықтауға арналған Wi-Fi микробасқарушысы бар» күрте жасады.

Тұтыну өнімдері

OXO көкөніс пішіргіші: Дәстүрлі металл көкөніс пішіргіштің ерекше тұтқасы бар және көкөністерді пішіру кезінде көбінесе тиімсіз болады, бұл пайдаланушылар үшін, әсіресе артрит сияқты физикалық кемістігі бар адамдар үшін көңіл көншітпейді. Сэм Фарбер деген адам OXO атты компания құрды және ұстауға ыңғайлырақ және пайдалануға оңай жаңа көкөніс пішіргіш жасады. Бұл жетістік көптеуге маңызды болмаса да, басқа компанияларды көкөніс пішіргішті пайдалануды оңайлату үшін жақсырақ дизайн ойлап табуға шабыттандырды. ROPP жабыны: Қарттар мен мүгедектердің көпшілігі қаптаманы ашуға жеткілікті күшке ие болмайтындықтан, пластик және шыны ыдыстардың қаптамасын өзгертуге бағытталған жоба жүргізілді. Жобада спирттік сусындардың бөтелкелерін жабу үшін қолданылатын "roll on pilfer proof" (ROPP) жабыны, тұтынушылардың күшін анықтау және шыны мен пластик ыдыстарды ашу үшін қажетті физикалық күшті бағалау үшін үлгі ретінде пайдаланылды, сонымен қатар ыдысты дұрыс жабық ұстау да ескерілді. Егер тұтынушылардың күш шектері мен ROPP жабынының дизайн шектері шешілсе, көпшілік ыдысты аша алады және ыдыстар толығымен жабылады. Oneware асүй құралы: Лорен Лин есімді студент бір қолы немесе қолы/қолдарында кемістігі бар адамдар үшін Oneware деп аталатын арнайы асүй құралын жасады. Бұл құрал "кесуді жеңілдететін кесу тақтасынан және ыдыс-аяқ жууды тиімдірек ететін силикон тордан" тұрады. Мүгедектерге тамақ дайындау қиын, өйткені әдеттегі асүй құралдары екі қолға ие адамдар үшін жасалған. Лин бұл мәселені білгендіктен, мүгедектерге тамақ пісіруді жеңілдететін кесу тақтасын жасады.

Инфрақұрылым

Қалалық аудандардағы ойын алаңдары/парктер: Балалар қауіпсіздік алаңдауларына байланысты қалалардағы қолжетімді қоғамдық орындардан жиі шеттетіледі, сондықтан қалалық жоспарлаушылар балаларға өздерінің қызығушылықтарын еркін зерттеу мүмкіндігін беру үшін ойын алаңдары мен парктерін жобалайды. Бұл орындар баланың өсуі үшін маңызды, себебі балалар бір-бірімен әлеуметтесе алады, айналасын зерттей алады және қалалық ортада кездесетін әдеттегі қауіптерді ойламай, дене белсенділігін сақтай алады. Musholm: Көптеген фитнес орталықтары мүгедектер үшін жеткілікті қолжетімділік мүмкіндіктерін ұсырмайды; бұл бейқызметтік аурудың салдарына әкелуі мүмкін. Musholm – Данияда орналасқан спорт орталығы, онда кез келген адам түрлі физикалық жаттығулармен айналыса алады. Онда 110 метрлік белсенділік пандусы, демалыс аймақтары және төңкерілмейтін бөлімдер бар, онда коляскада отыратын адамдар тауға шығу, тіпті кабельді көтерілгіш сияқты іс-шаралармен айналыса алады. Бұл ғимаратты жобалаушылардың басты мақсаты – барлық мүмкіндіктерге ие болуды қамтамасыз ету болды, және осы міндеттемелерінің арқасында Musholm әлемдегі ең әлеуметтік жақындасқан ғимарат деп танылды. Қалалық аймақтағы тактильді төсем: Көру қабілеті бұзылған адамдар көбінесе қоғамнан шеттетілгендей сезінеді, себебі олар қоршаған ортада бағдарлануда қиындықтарға тап болады. Қоғамда тактильді төсемдерді орнату оларға маршруттарын анықтауға және жолда жұмсалатын уақытты қысқартуға көмектеседі. Бұл төсемдердің әртүрлі, бірақ анықталатын текстуралары алда не күтіп тұрғанын түсінуге және қауіп туралы ескертуге мүмкіндік береді. Кейбір көрсеткіштерге жаяу өткелдерінің маңында орналасқан дөңгелек пішінді төсемдер (көпіршік тәрізді), велосипед жолының тактильді төсемі (велосипедшілерге жолды ескерту үшін) және ең бастысы, көшеде басқа көрсеткіштер болмаған жағдайда тротуардың бағытын көрсетуге көмектесетін бағыттық тактильді төсемдер жатады.