Кіріспе

Жобалау процесі

Өнеркәсіптік жобалау – жаппай өндіріс арқылы жасалатын физикалық өнімдерге қолданылатын жобалау процесі. Бұл – өнімнің пішіні мен ерекшеліктерін анықтау және белгілеудің шығармашылық процесі, ол өнімнің өндірілу немесе жасалу алдында жүзеге асырылады. Өнеркәсіптік өндіріс – бұл алдын ала белгіленген, стандартталған және қайталама, көбінесе автоматтандырылған көшіру амалдарынан тұрады, ал қолөнер жобалау – өнімнің пішінін өнімнің авторы жеке анықтайтын және оның жасалуымен бірге жүретін процесс немесе тәсіл. Барлық өндірілген өнімдер жобалау процесінің нәтижесі болып табылады, бірақ осы процестің мәні әртүрлі болуы мүмкін. Оны жеке адам немесе команда жүргізе алады, ал мұндай командаға әртүрлі саладағы мамандар кіруі мүмкін (мысалы, дизайнерлер, инженерлер, бизнес сарапшылары және т.б.). Ол интуитивті шығармашылыққа немесе салмақты ғылыми шешімдерге баса назар аударуы мүмкін, көбінесе екеуінің үйлесімін қолданады. Оған материалдар, өндіріс процестері, бизнес стратегиясы, сондай-ақ әлеуметтік, коммерциялық немесе эстетикалық көзқарастар сияқты әртүрлі факторлар әсер етуі мүмкін. Өнеркәсіптік жобалау, қолданбалы өнер ретінде, көбінесе эстетика мен пайдаланушыға бағытталған мәселелердің үйлесіміне назар аударады, сонымен қатар пішін, функция, физикалық эргономика, маркетинг, брендті дамыту, тұрақтылық және сату мәселелеріне шешімдер ұсынады.

Алдын ала өнімдер

Индустрияландыру сатысы басталар алдында бірнеше мың жылдар бойы дизайн, техникалық білім және өндіріс көбінесе жеке қолөнер шеберлерінің қолында болды. Олар өнімнің пішінін өздерінің қолдарымен атқаратын жұмыстарының шеберлігіне, тапсырыс берушілердің талаптарына, тәжірибелері арқылы жинаған білімдеріне және оқыту немесе шәкірттік арқылы алған білімдеріне сәйкес анықтайтын. Өнеркәсіптік дизайнның негізінде жатқан еңбек бөлінісі индустриялық дәуірге дейінгі заманда да кездесетін. Орта ғасырлардағы сауданың дамуы Флоренция, Венеция, Нюрнберг және Брюгге сияқты қалаларда ірі шеберханалардың ашылуына алып келді. Бұл шеберханаларда арнайы шеберлер тобы ортақ пішіндегі бұйымдарды, ортақ оқыту мен техникалық дағдыларын пайдаланып, үлгілерді қайта-қайта көшіру арқылы жасады. 16 ғасырдың басындағы бәсекелестік Италия мен Германияда үлгілер жинағының – декоративтік пішіндер мен мотивтерді бейнелейтін гравюралардың пайда болуына себеп болды. Бұл үлгілерді өнімдердің кең ауқымына қолдануға болады және олар жасалуы қолданылудан бұрын жүзеге асты. Қандайда бір нәрсені қалай жасау керектігін көрнеу үшін суреттерді пайдалануды алғаш рет итальяндық Ренессанс кезеңінде сәулетшілер мен кеме жасаушылар енгізді. 17 ғасырда Франция сияқты орталықтандырылған монархиялық мемлекеттердегі өнерді демеушіліктің өсуі үкіметтік ірі өндіріс орындарының құрылуына әкелді. Осының нәтижесінде 1667 жылы Людовик XIV Парижде ашқан Гобелендер мануфактурасы пайда болды. Мұнда жүздеген шеберлерден тұратын команда, оның ішінде арнайы суретшілер, безендірушілер және гравюрашылар, корольдің бас суретшісі Шарль Ле Брунның шығармашылық жетекшілігімен гобелендерден және жиһазға дейін, металл бұйымдарынан және кареталарға дейін әсем безендірілген өнімдер жасады. Бұл ірі патшалық демеушіліктің үлгісі 18 ғасырдың басындағы патшалық фарфор фабрикаларында қайталанды, мысалы, 1709 жылы Саксонияның Ұлы герцогы құрған Мейсен фарфор шеберханаларында. Бұл шеберханаларда әртүрлі көздерден алынған үлгілер, соның ішінде сарайдың алтын шеберлері, мүсіншілер және гравюрашылар, ыдыстар мен мүсіндер үшін үлгілер ретінде пайдаланылды. Алайда, көшірме жасау қолөнерге негіделген кезде, өнімнің пішіні мен көркемдік сапасы жеке шебердің қолында болды және өндіріс көлемі ұлғайған сайын төмендеуге бейім болды.

Өнеркәсіптік үлгілердің пайда болуы

Өнеркәсіптік дизайнның пайда болуы, әсіресе, 18 ғасырдың ортасында Ұлыбританияда өнеркәсіптік революция басталған индустрияландыру мен механикаландырудың өсуімен тікелей байланысты. Өнеркәсіптік өндірістің дамуы заттар жасалу жолын өзгертті, қалалану тұтыну үлгілерін өзгертіп, империялардың өсуі талғамдарды кеңейтіп, нарықтарды әртараптандырды, ал кең орта таптың қалыптасуы үлкен және әртүрлі халық үшін сәнді стильдерге сұраныс тудырды. "Өнеркәсіптік дизайн" терминін алғаш рет 1919 жылы өнеркәсіптік дизайнер Жозеф Клод Синель қолданды делінеді (дегенмен ол өзі сұхбаттарында мұны жоққа шығарған), бірақ бұл сала 1919 жылдан кем дегенде он жыл бұрын пайда болған. Кристофер Дрессер алғашқы тәуелсіз өнеркәсіптік дизайнерлердің бірі саналады. Өнеркәсіптік дизайнның бастауы тұтыну тауарларын индустрияландыруда жатыр. Мысалы, 1907 жылы құрылған және Баухаустың алдашысы болған Deutscher Werkbund, Германияны Ұлыбритания мен АҚШ-пен бәсекелесуге қабілетті ету үшін дәстүрлі қолөнер мен өнеркәсіптік жаппай өндіріс әдістерін біріктіруге бағытталған мемлекеттік жоба болды. Терминнің ең алғашқы жарияланған қолданылуы 1840 жылдың 15 қыркүйегінде жарық көрген The Art Union журналында болуы мүмкін. Дис сауда кеңесіне жасаған "Шетелдік дизайн мектептері туралы" баяндамасында, Мистер Дайс Франция, Пруссия және Баварияға жасаған ресми сапарында сол елдердегі дизайн мектептерінің жағдайын зерттеді, бұл туралы мәліметтер оқырмандарымыздың естелігінде болуы керек. Оның осы тақырыптағы баяндамасы бірнеше ай бұрын, мырза Хьюмнің ұсынысы бойынша басылып шығуға бұйрық берілді, және қазір біз осы баяндаманың мазмұнын оқырмандарымыздың назарына ұсынбақшымыз. Лиондағы Санкт-Петер мектебі 1750 жылы жібек өндірісі үшін эскиздер дайындаумен айналысатын суретшілерді оқыту үшін құрылған. Ол Париж мектебінен гөрі табыстырақ болды, революция кезінде таратылып, Наполеон қайта қалпына келтірді және жаңаша құрылды, содан кейін Көркем өнер академиясына айналдырылды, онда жібек өндірісі үшін дизайнды зерттеу тек қосымша сала ретінде қарастырылды. Мектепке түскен студенттердің барлығы суретші мамандығына дайындалғандай бастайды және олар сурет салу және бояу жаттығуларын аяқтағанша, өздерін көркем өнерге немесе өнеркәсіптік дизайнға арнауға қатысты шешім қабылдамайды. Осы себепті, және өнеркәсіптік мақсаттағы суретшілердің жақсы жалақы алып, жоғары бағаланатыны (білімді маман ретінде) Францияда көптеген адамдар екі саламен де айналысады. Жак Эжен Арменгоның "Практикалық суретшінің өнеркәсіптік дизайн кітабы" 1853 жылы жарық көрді. (Аудармада) кітаптың кіріспесінде, ол "механикалық, инженерлік және сәулеттік сурет салудың толық курсын" ұсынуды мақсат ететіні түсіндіріледі. Арменгоның пікірінше, осы типтегі техникалық сурет салуды зерттеу өнеркәсіптік дизайн саласына жатады. Бұл еңбек Франция, Ұлыбритания және АҚШ-та сурет салу білімінің кеңейе түсуіне жол ашты. Роберт Леппер 1934 жылы Карнеги технология институтында АҚШ-тың алғашқы өнеркәсіптік дизайн бағдарламаларының бірін құруға көмектесті.

Білім

Өнім дизайны мен өнеркәсіптік дизайн пайдаланушы интерфейсі дизайны, ақпарат дизайны және өзара әрекеттесу дизайны салаларында біртінде үйлеседі. Өнеркәсіптік дизайнның әртүрлі мектептері осы аспектілердің біріне маманданған, таза өнер колледждері мен дизайн мектептерінен (өнім стилі), инженерлік және дизайнның біріктірілген бағдарламаларына, көрме дизайны және интерьер дизайны сияқты туыс пәндерге, эстетикалық дизайнды пайдалану және эргономика мәселелеріне толығымен бағындырған мектептерге дейін, функционалистік мектеп деп аталады. Өнеркәсіптік дизайн мен инженерлік дизайн арасындағы белгілі бір функционалдық аймақтарды есептемегенде, бұл біріншісі қолданбалы өнер саналады. АҚШ-та инженерлік білім беру бағдарламалары Инженерлік және технология аккредиттеу кеңесімен (ABET) аккредиттелуді қажет етеді, ал өнеркәсіптік дизайн бағдарламалары Ұлттық өнер және дизайн мектептері қауымдастығы (NASAD) аккредиттеуін қажет етеді. Әрине, инженерлік білім беру математика және физика ғылымдарында терең білімді талап етеді, бұл өнеркәсіптік дизайн білімі үшін әдетте қажет емес.

Мекемелер

Көптеген өнеркәсіптік дизайнерлер кәсіптік білім беру мекемесінде немесе университетете дизайнға немесе осымен байланысты бағдарламаны аяқтайды. Тиісті бағдарламаларға графикалық дизайн, интерьер дизайны, өнеркәсіптік дизайн, сәулеттік технология және жобалау кіреді. Өнеркәсіптік дизайн бойынша дипломдар мен академиялық дәрежелер бүкіл әлемдегі кәсіптік білім беру мекемелерінде және университеттерде ұсынылады. Дипломдар мен дәрежелерді алуға екі жылдан төрт жылға дейін оқу қажет. Оқудың нәтижесінде өнеркәсіптік дизайн бакалавры (B.I.D.), ғылым бакалавры (B.Sc.) немесе көркем өнер бакалавры (B.F.A.) мамандығы бойынша білім алуға болады. Содан кейін бакалавриат бағдарламасын дизайн магистрі, көркем өнер магистрі және басқа да магистрлік дәрежелерге – өнер магистрі немесе ғылым магистріне дейін кеңейтуге болады.

Жобалау процесі

Дизайн процесі «жаратқыштық» деп есептелсе де, көптеген талдау процестері де жүзеге асырылады. Шындығында, көптеген өнеркәсіптік дизайнерлер өздерінің шығармашылық процесінде әртүрлі дизайн әдістемелерін қолданады. Көбінесе қолданылатын процестерге пайдаланушы зерттеулері, эскиздер жасау, салыстырмалы өнімдерді зерттеу, модельдеу, прототиптеу және сынау жатады. Бұл процестерді ең дұрысы өнеркәсіптік дизайнерлер және/немесе команданың басқа мүшелері анықтайды. Өнеркәсіптік дизайнерлер көбінесе 3D бағдарламалық құралдарды, компьютерлік көмекпен өнеркәсіптік дизайнды және CAD бағдарламаларын идеядан өндіріске көшу үшін пайдаланады. Олар сондай-ақ 3D-басып шығару арқылы немесе қағаз, балса ағашы, түрлі көбіктер немесе саз сияқты басқа материалдарды қолдана отырып, прототиптерді немесе кішірейтілген эскиздік модельдерді жасай алады. Содан кейін олар ішкі кемшіліктерді тексеру үшін өнеркәсіптік КТ сканерлеуді пайдаланып, CAD моделін құрады. Осыдан кейін өндіріс процесін өнімді жақсарту үшін өзгертуге болады. Өнеркәсіптік дизайнерлер анықтайтын өнімнің сипаттамаларына нысанның жалпы пішіні, бөлшектердің бір-біріне қатысты орналасуы, түстер, текстура, форма және өнімді пайдалануға қатысты мәселелер кіруі мүмкін. Бұдан өзге, олар өндіріс процесіне, материалдарды таңдауға және өнімді сату орнында тұтынушыға қалай ұсынуға қатысты мәселелерді де нақтылай алады. Өнімді әзірлеу процесіне өнеркәсіптік дизайнерлерді тарту пайдалану ыңғайлылығын арттыру, өндіріс шығындарын төмендету және көбірек қызығушылық тудыратын өнімдерді жасау арқылы қосымша құнға әкелуі мүмкін. Өнеркәсіптік дизайн техникалық идеяларға, өнімдерге және процестерге де назар аударуы мүмкін. Эстетика, пайдалану және эргономикадан басқа, ол инженерлік шешімдерді, тиімділікті, нарықтағы орналасуды және психология, құштарлық сияқты басқа да мәселелерді, сондай-ақ пайдаланушының эмоционалдық байланысын қамти алады. Өнеркәсіптік дизайнның негізін құрайтын осы құндылықтар мен олармен байланысты аспектілер әртүрлі ойлау мектептерінде және тәжірибелі дизайнерлер арасында өзгеше болуы мүмкін.

Өнеркәсіптік үлгілер құқықтары

Өнеркәсіптік дизайн құқығы – бұл тек пайдалы болмайтын объектілердің көрінетін дизайнын эксклюзивті ететін зияткерлік меншік құқығы. Дизайнға патент алу да осы санатқа жатады. Өнеркәсіптік дизайн – эстетикалық құндылығы бар үш өлшемді нысанда пішін, конфигурация немесе өрнек, түс құрамын, немесе өрнек пен түстің үйлесімін жасау болып табылады. Өнеркәсіптік дизайн – өнім, өнеркәсіптік тауар немесе қолөнер туындыларын жасау үшін қолданылатын екі немесе үш өлшемді өрнек болуы мүмкін. Гаага келісімі – Өнеркәсіптік дизайнды халықаралық тіркеу туралы, WIPO басқаратын шарт бойынша, халықаралық тіркеу рәсімі бар. Өтініш беруші бірыңғай халықаралық тіркеуді WIPO-ға немесе шартқа қатысушы елдің ұлттық кеңсесіне тапса алады. Дизайн шартқа мүше елдердің қалауынша қорғалады.

Өнеркәсіптік жобаның үлгілері

Бірқатар өнеркәсіптік дизайнерлер мәдениетке және күнделікті өмірге елеулі әсер етті, олардың еңбектерін әлеуметтік ғылымдар тарихшылары зерттейді. Архитектор ретінде танымал Альвар Аалто көптеген тұрмыстық заттарды – орындықтарды, төбешіктерді, шамдарды, шайға арналған арбаны және вазаларды жасаған. Реймонд Лоуи – Royal Dutch Shell корпоративтік логотипін, BP-нің бастапқы логотипін (2000 жылға дейін қолданыста болды), PRR S1 бу локомотивін, Studebaker Starlight (кейінірек оқшау мұрынды нұсқасын қоса алғанда), сондай-ақ Schick электрлік қырғыштарын, Electrolux тоңазытқыштарын, қысқа толқынды радиоларды, Le Creuset француз пештерін және көптеген басқа заттардың ішінде заманауи жиһаздың толық жиынтығын жасаған өнімді американдық дизайнер. Ричард Тиг мансабының көп бөлігін American Motors Corporation компаниясында өткізіп, бір-бірімен алмастырылатын кузов панельдерін пайдалану тұжырымын ұсынды, осылайша бірдей штамптарды қолдана отырып, түрлі көлік құралдарын жасауға мүмкіндік берді. Ол Pacer, Gremlin, Matador купе, Jeep Cherokee және Eagle Premier сияқты ерекше автомобиль дизайндарының авторы болды. Милуоки қаласының өкілі Брукс Стивенс ең белгілісі – Милуоки Роуд Skytop Lounge вагоны және Оскар Майер Wienermobile дизайндарымен танымал болды. Виктор Шрекенгост Мюррей және Sears, Roebuck and Company компаниялары үшін Мюррей велосипедтерін жасады. Инженер Рей Спиллермен бірлесіп, ол бүгінге дейін қолданылып келе жатқан, кабинасы қозғалтқыш үстінде орналасқан алғашқы жүк көлігін жобалады. Шрекенгост сондай-ақ Кливленд өнер институтының өнеркәсіптік дизайн мектебін құрды. Оскар Барнак – неміс оптикалық инженері, дәлдік механик, өнеркәсіптік дизайнер және 35 мм фотосуретінің әкесі. Ол 50 жыл бойы фотосуретке арналған таңбаға айналған Leica-ны жасады және механикалық және оптикалық дизайнның үлгісі болып табылады. Чарльз және Рей Иймс ең танымал – пионерлік жиһаз дизайндарымен, мысалы, Eames Lounge Chair Wood және Eames Lounge Chair. Басқа да ықпалды дизайнерлер Генри Дрейфус, Элиот Нойс, Джон Вассос және Рассел Райт болды. Дитер Рамс – неміс өнеркәсіптік дизайнері, тұтыну тауарларын өндіретін Braun компаниясымен және өнеркәсіптік дизайнның функционалистік мектебімен тығыз байланысты. Неміс индустриялық дизайнері Луиджи Колани Fiat, Alfa Romeo, Lancia, Volkswagen және BMW сияқты автомобиль өндірушілері үшін автомобильдерді жобалаған, сондай-ақ өнеркәсіптік дизайнына қатысты дәстүрлі емес көзқарасымен танымал болды. Ол тұрмыстық заттар, құрал-жабдықтар мен жиһаз, жүк көліктері, киім-кешек және тіпті тұтас бөлмелерді қоса алғанда, көптеген салалардағы қызметін кеңейтті. Колани жасаған "Пегасус" деп аталатын рояльды Schimmel фортепиано компаниясы өндіріп, сатады. Apple компаниясының көптеген соңғы өнімдерін сэр Джонатан Айв жасаған.