Кіріспе
Көндіруші технология – пайдаланушылардың көзқарасын немесе мінез-құлқын көндіру және әлеуметтік ықпал ету арқылы өзгертуге бағытталған, бірақ міндетті түрде мәжбүрлеу арқылы емес, кеңінен анықталған технология. Мұндай технологиялар сату, дипломатия, саясат, дін, әскери оқыту, халық денсаулығы және басқару салаларында жиі қолданылады, сондай-ақ адамдар арасындағы немесе адам-компьютерлік өзара әрекеттестің кез келген саласында қолданылуы мүмкін. Көндіруші технология саласындағы зерттеулер көбінесе интерактивті, есептеу технологияларына – үстелді компьютерлерге, интернет-сервистерге, бейне ойындарға және мобильді құрылғыларға бағытталған, бірақ бұл тәжірибелік психологияның, риториканың және адам-компьютерлік өзара әрекеттестің нәтижелерін, теорияларын және әдістерін қамтиды және оларға сүйенеді. Көндіруші технологияларды жобалауды – мақсатты жобалаудың нақты бір түрі деп қарастыруға болады.
Функционалдық үштік
Ыңғайлы технологияларды олардың функционалдық рөлдері бойынша жіктеуге болады. Б. Дж. Фог функционалдық үштіктерді үш "адамдардың есептеу технологияларын қабылдау немесе оларға жауап беруінің негізгі тәсілдері" ретінде ұсынады: ыңғайландырушы технологиялар құралдар, медиа немесе әлеуметтік актерлер ретінде жұмыс істей алады, тіпті бірнеше рөлді бір уақытта атқара алады. Құрал ретінде технологиялар мақсатты мінез-құлықты орындауды жеңілдету немесе қайта құрылымдау арқылы адамдардың қабілетін арттыра алады. Мысалы, орнату бағдарламасы тапсырманы аяқтауға ықпал ете алады, соның ішінде пайдаланушылар жоспарламаған тапсырмаларды да (мысалы, қосымша бағдарламалық қамтамасты орнату). Медиа ретінде интерактивті технологиялар өзара әрекеттесу мен повестьтің көмегімен мінез-құлықты қайталауға, эмпатияны дамытуға немесе себеп-салдар байланыстарын зерттеуге көмектесетін ыңғайландыру тәжірибесін құра алады. Мысалы, симуляциялар мен ойындар нақты көзқарасты көрсететін және мінез-құлықты қалыптастырып, ықпал ете алатын ережелер мен процедураларды жүзеге асырады; олар процестік риториканы қолданады. Технологиялар әлеуметтік актерлер ретінде де жұмыс істей алады. Бұл "компьютерлерге әлеуметтік ықпал етуге мүмкіндік береді". Интерактивті технологиялар тілді қолдану, белгілі бір әлеуметтік рөлдерді қабылдау немесе физикалық қатысу арқылы әлеуметтік жауаптарды тудыра алады. Мысалы, компьютерлер өз интерфейсінің бір бөлігі ретінде бейнеленген әңгімелесу агенттерін пайдалана алады. Немесе пайдалы немесе ашық компьютер пайдаланушыларды ойсыз жауап беруге итермелейді. Фог "пайдаланушылар компьютерлік технологиялар жанды сипаттамаларды (физикалық белгілер, эмоциялар, дауыс байланысы) қабылдағанда, жанды рөлдерді (жаттықтырушы, үй жануары, көмекші, қарсылас) ойнағанда немесе әлеуметтік ережелер мен динамиканы (саламдасу, кешірім сұрау, кезектілік) орындағанда, компьютерлерге әлеуметтік актерлер ретінде жауап беретіндей көрінеді" деп атап өтті.
Тікелей өзара іс-қимыл мен медиация
Ыңғайлы технологияларды көзқарастар мен мінез-құлықты тікелей өзара әрекеттесу арқылы немесе делдалдық рөл арқылы өзгерту мүмкіндігіне қарай да жіктеуге болады: мысалы, олар адам-компьютер өзара әрекеттесуі (ХКИ) немесе компьютерлік делдалдық коммуникация (КДК) арқылы көндіруге тырыса ма? Бұрын айтылған мысалдар бірінші жағдайға жатады, ал екінші жағдайлар көптеп кездеседі. Коммуникациялық технологиялар әлеуметтік өзара әрекеттесуді өзгерту, өзара әрекеттесу туралы ортақ пікір беру немесе коммуникация процестерін жаңаша құру арқылы басқаларды көндіруге немесе олардың көндіру әсерін күшейтуге мүмкіндік береді.
Ынталау дизайны
Ынталандыру дизайны – қалыптасқан психологиялық зерттеулердің теориялары мен әдістерін қолдана отырып, хабарламалардың мазмұнын талдау және бағалау арқылы оларды жобалау болып табылады. Эндрю Чактың пікірінше, ең ықпалды веб-сайттар пайдаланушыларға шешім қабылдау кезінде жайлы сезінуге және содан кейін әрекет етуге көмектесуге бағытталған. Клиникалық қабылдау барысында пациенттердің дәрігерлермен бірлесіп қабылдаған медициналық шешімдерге қанағаттануын арттыру үшін клиникалық шешімдерді қолдау құралдары (CDST) кеңінен қолданылады. Пайдаланушының сезімі көбінесе санасыз деңгейде қабылданады.
Әлеуметтік мотиваторлар арқылы сендіру
Бұрынғы зерттеулер де сендіру үшін бәсекелестік сияқты әлеуметтік мотиваторларды пайдаланған. Пайдаланушыны басқа пайдаланушылармен, әріптестерімен, достарымен және туыстарымен байланыстыру арқылы, сендіруге бағытталған қосымша пайдаланушыға мінез-құлықты өзгертуге ықпал ету үшін әлеуметтік мотиваторларды қолдана алады. Facebook, Twitter сияқты әлеуметтік желілер мұндай жүйелерді дамытуға да көмектеседі. Әлеуметтік ықпалдың пайдаланушы оқшауланған кездегіден гөрі мінез-құлықтың үлкен өзгерістеріне әкелуі мүмкін екені көрсетілген.
Еліктіру стратегиясы
Халко мен Кьенц психология саласында денсаулыққа қатысты мінез-құлықты өзгерту үшін қолданылатын ынандыру стратегиялары мен әдістерін әдебиетте кеңінен зерттеді. Олардың зерттеуі нәтижесінде, барлығы сегіз негізгі ынандыру стратегиясының типі бар екендігі анықталды, олар келесі төрт санатқа жіктеледі, әр санатта екі толықтыратын тәсіл бар.
Құзырлы
Бұл технология қолданушысын авторитетті тұлға арқылы ықпал етеді, мысалы, қолданушының мақсатына жетуі үшін міндетті орындауға бағыттайтын қатаң жеке жаттықтырушы сияқты.
Құқықтық емес
Бұл пайдаланушыны бейтарап делдал арқылы, мысалы, пайдаланушыны өз мақсаттарына жетуге ынталандыратын дос арқылы ықпал етеді. Оқыту стилінің тағы бір мысалы – тұтынушылар пікірлері; жағымды және жағымсыз пікірлердің үйлесімі өнім немесе қызмет туралы бейтарап көзқарас ұсынады.
Кооператив
Бұл пайдаланушыны ынтымақтастық пен командалық жұмыс идеясы арқылы ықпалдастырады, мысалы, пайдаланушыға достарымен бірігіп мақсаттарына жетуге мүмкіндік беру арқылы.
Бәсекеге қабілетті
Бұл пайдаланушыны бәсекелестік арқылы ықпалдастырады. Мысалы, пайдаланушылар достарымен немесе әріптестерімен ойнап, бәсекеде жеңіске жетіп, осы арқылы өз мақсаттарына жетуге мотивация алады.
Сыртқы
Бұл пайдаланушыны сыртқы ынталандырулар арқылы, мысалы, тапсырманы аяқтағаны үшін марапат ретінде кубок жеңіп алу арқылы ықпалдастырады.
Ішкі
Бұл пайдаланушыны ішкі мотиваторлар арқылы, мысалы, денсаулығы үшін немесе мақсатқа жету арқылы жақсы сезіну сезімі арқылы ықпалдастырады. Ішкі мотиваторлар шамадан тыс негіздеу әсеріне ұшырауы мүмкін екенін ескеру қажет, яғни егер ішкі мотиваторлар сыйлықпен байланыстырылса және сыйлық алынса, ішкі мотивация төмендеуі мүмкін. Бұл сыйлықтың қабылдануына байланысты, ол ішкі емес, сыртқы мотивациямен байланысты болуы себебінен болады. Нышандар, сыйлықтар және басқа да марапаттау жүйелері құзыреттілік пен лайықтылықты көрсететін болса, ішкі мотивацияны арттырады. 1973 жылы Леппер және әріптестері шамадан тыс негіздеу әсерін көрсететін маңызды зерттеу жүргізді. Олардың тобы мектепке дейінгі білім беру орталығына түсті маркерлер алып келді және ішкі мотивациясы бар үш топ балаларды сынақтан өткізді. Бірінші топқа маркерлерді қолданса, «Жақсы ойыншы» сыйлығын алатындары туралы хабарланды. Екінші топқа сыйлықпен маркерлерді қолдануға ынталандыру берілмеді, бірақ ойнағаннан кейін сыйлық берілді. Үшінші топқа сыйлық туралы ешқандай үміт білдірілмеді және олар сыйлық алмады. Бір аптадан кейін барлық оқушылар сыйлықсыз маркерлермен ойнады. «Жақсы ойыншы» сыйлығын алған оқушылар зерттеу басталғандағы қызығушылықтарының жартысын ғана көрсетті. Кейін басқа психологтар осы экспериментті қайталап, сыйлықтардың қысқа мерзімді мотивацияны тудыратынын, бірақ ішкі мотивацияны әлсірететінін қорытындылады.
Теріс күшейту
Бұл пайдаланушыны жағымсыз стимулды жою арқылы ықпал етеді. Мысалы, қүрделіп, қурап бара жатқан табиғат көрінісі пайдаланушы дені сау мінез-құлықты қабылдаған сайын жасыл түске еніп, жаңаруы мүмкін.
Оң күшейту
Бұл оң күшті қосып, пайдаланушыны ынталандырады. Мысалы, пайдаланушы денсаулыққа пайдалы әрекеттерді жиі істеген сайын, бос табиғат көрінісіне гүлдер, көбелектер және басқа да жағымды элементтер қосылады.
Логикалық қателіктер
Жақында Лиэто мен Вернеро логикалық қателіктерге келтірілетін аргументтердің веб және мобильді технологияларда кеңінен қолданылатын ықпалдастыру тәсілдерінің бір класы екенін көрсетті. Бұл тәсілдер іріктемелі зерттеулерде, сенімді жаңалықтар ұсынысының тиімділігін көрсеткені сияқты, адам-робот өзара әрекеттесу саласында да тиімді екенін дәлелдеді. RAND корпорациясының 2021 жылғы баяндамасы Ресей мен оның агенттерінің онлайн-дискурсқа әсер ету және Еуропадағы құпия ақпаратты тарату үшін қолданатын риторикалық стратегияларының бірі – логикалық қателіктерді пайдалану екенін көрсетеді.
Өзара теңдік
Ынталандыру технологиясын әдеттегі ынандыру түрлерінен ерекшелендіретін бір ерекшелік – ынандырылатын адам көбінесе оған тиісінше жауап бере алмайды. Бұл өзара теңдіктің жетіспеуі. Мысалы, әңгімелесу агенті әлеуметтік ықпал ету стратегияларын пайдаланып қолданушыны көндіргенде, қолданушы агентке де сондай стратегияларды қолдана алмайды.
Денсаулықты сақтаудағы мінез-құлық өзгерістері
Ынандыру технологиялары көптеген салаларда қолданылса да, соңғы кезде денсаулық сақтау саласында мінез-құлықты өзгертуге басымдық берілуде. Цифрлық денсаулықты басқару – пациенттерге жеке күтім көрсетуді толықтыру үшін компьютерлерді ынандыру технологиясы ретінде пайдалану және ол көптеген медициналық орталарда қолданылады. Көптеген ғылыми зерттеулер онлайн денсаулық мінез-құлықты өзгерту араласулары пайдаланушылардың мінез-құлығына әсер ете алатынын көрсетеді. Сонымен қатар, ең тиімді араласулар денсаулықты басқаруға негізделген, онда пайдаланушылар мақсат қоюға, өз мінез-құлқының салдары туралы білуге, содан кейін мақсаттарына жету жолындағы прогресін қадағалауға шақырылады. Күрделі жүйелер тіпті кері кеткен пайдаланушыларға көмектесіп, оларды қайтадан дұрыс жолға салуға көмектеседі. Мінез-құлықты ұзақ мерзімге сақтау – мінез-құлықты өзгерту араласуларының бір қиындығы. Мысалы, хабарланғандай, созылмалы ауруларды емдеу схемаларын сақтамау көрсеткіші 50-80%-ға дейін жетеді. Алдыңғы зерттеулер ұзақ мерзімді сақталуды арттырудың келесі стратегияларын көрсетеді: ұзақ мерзімді күтім, дағдыларды оқыту, әлеуметтік қолдау, емдеуді жекелендіру, өзін-өзі бақылау және көп компонентті кезеңдер. Дегенмен, бұл стратегиялардың тиімділігі дәлелденгенімен, мұндай бағдарламаларды іске асыруда да кедергілер бар: уақыт пен ресурстардың шектеулі болуы, сондай-ақ пациенттердің денсаулық әдеттерін ашуға ұялу сияқты факторлар. Мінез-құлықты өзгерту стратегияларын тиімдірек ету үшін зерттеушілер жақсы белгілі және эмпирикалық түрде тексерілген мінез-құлықты өзгерту теорияларын қолдануда. Әр түрлі денсаулыққа қатысты мінез-құлықты өзгерту зерттеулерінде қолданылған ең маңызды мінез-құлықты өзгерту теорияларының қатарында өзін-өзі анықтау теориясы, жоспарланған мінез-құлық теориясы, әлеуметтік танымдық теория, транс-теориялық модель және әлеуметтік-экологиялық модель бар. Әр мінез-құлықты өзгерту теориясы мінез-құлықты өзгертуді әртүрлі жолдармен талдайды және әртүрлі факторларды маңыздырақ немесе аз маңызды деп санайды. Зерттеулер көрсеткендей, мінез-құлықты өзгерту теорияларына негізделген араласулар мұндай теорияларды қолданбайтын араласуларға қарағанда жақсы нәтижелер береді. Олардың тиімділігі әртүрлі: Бандура ұсынған өзін-өзі тиімділік концепциясын қамтитын әлеуметтік танымдық теория, мінез-құлықты өзгерту араласуларында ең көп қолданылатын және ұзақ мерзімді мінез-құлықты өзгертуді сақтауда ең тиімді әдіс болып табылады. Денсаулық сақтау саласы эмпирикалық мінез-құлықты өзгерту зерттеулерінің көптеген нәтижелерін бергенімен, басқа ғылыми салалар да мінез-құлықты өзгерту үшін осындай теорияларды бейімдеп келеді. Мысалы, мінез-құлықты өзгерту теориялары тұрақтылықта, мысалы, электр энергиясын үнемдеуде және өмір салтында, мысалы, адамдарға көбірек су ішуге көмектесуде де қолданылады. Бұл зерттеулер көрсеткендей, денсаулық сақтауда тиімділігі дәлелденген осы теориялар басқа салаларда да мінез-құлықты өзгертуге ықпал етуде бірдей күшті. Қызығы, кейбір зерттеулер ерекше түсініктерді көрсетті және мінез-құлықты өзгерту оқиғалардың күрделі тізбегі екенін көрсетті: Чудзински және басқалардың зерттеуі күшейту кестесінің мінез-құлықты өзгертуді сақтауда аз әсер ететінін көрсетті. Вемісс және басқалардың зерттеуінде айтылғандай, қысқа мерзімде мінез-құлықты өзгертуді сақтап қалған адамдар бастапқы деңгейге оралғанмен, олардың мінез-құлықты өзгерту туралы қабылдауы әртүрлі болуы мүмкін: олар іс жүзінде болмаса да, мінез-құлықты өзгертуді сақтап қалды деп санайды. Сондықтан, өздігінен есеп беру шаралары араласудың тиімділігін бағалаудың ең тиімді тәсілі болмауы мүмкін.
Тұрақты өмір салтын насихаттау
Бұрынғы зерттеулер адамдардың тұрақты өмір салтына қатысты өз мінез-құлқында өзгерістер жасауға дайын екенін көрсетті. Бұл нәтиже зерттеушілерді, мысалы, экологиялық саяхаттарды, қалдықтарды азайту сияқты мәселелерді ілгерілету үшін ықпалдастыру технологияларын әзірлеуге ынталандырды. Жиі қолданылатын тәсіл – адамдардың экологиялық таза мінез-құлықтың артықшылықтары туралы білуін жеңілдету. Мысалы, үйдегі электр энергиясын тұтынуға кері байланыстың әсерін зерттеген жиырмадан астам зерттеуді қарастырғанда, электр энергиясын тұтыну үлгісі туралы кері байланыс әдетте 5–12% үнемдеуге алып келеді. Қоршаған ортаға тигізетін пайдадан басқа, үнемдеу, денсаулыққа пайда, шығындарды азайту сияқты факторлар да көбінесе экологиялық таза мінез-құлықты насихаттау үшін қолданылады.
Зерттеудегі қиындықтар
Қолданыстағы ынандыру технологияларының үміттендіретін нәтижелеріне қарамастан, үш негізгі мәселе әлі де шешілмей тұр.
Техникалық қиындықтар
Дамыған сендіру технологиялары адамның мінез-құлқын сенсорлар мен үлгіні тану алгоритмдері арқылы бақылайтын жеке баяндамаға немесе автоматтандырылған жүйелерге сүйенеді. Медицина саласындағы бірнеше зерттеулер жеке баяндаманың субъективтілікке, есте сақтау қателіктеріне және төмен өтімділік деңгейіне бейім екенін көрсетті. Физикалық әлем де, адамның мінез-құлқы да өте күрделі және мағынасыздыққа толы. Сенсорлар мен машиналық оқыту алгоритмдерін пайдаланып адамның мінез-құлқын бақылау және болжау әлі де қиын мәселе болып табылады, әсіресе көптеген сендіру технологияларының уақтылы араласуды қажет ететінін ескерсек.
Мінез-құлық өзгерістерін зерттеудегі қиындықтар
Жалпы алғанда, мінез-құлық өзгерістерін түсіну үшін ұзақ мерзімді зерттеулер қажет, себебі көптеген ішкі және сыртқы факторлар осы өзгерістерге әсер етуі мүмкін (мысалы, жеке тұлғаның типі, жасы, кірісі, өзгеріске ұмтылысы және тағы да басқалары). Сондықтан, ықпалдастыру технологияларының әсерін түсіну және өлшеу қиынға түседі. Сонымен қатар, ықпалдастыру технологияларының тиімділігіне жасалған мета-талдаулар көрсеткендей, қазірге дейін жиналған мінез-құлық өзгерісінің дәлелдері кем дегенде күмәнді, өйткені олар көбінесе себеп-салдарлық байланысты анықтаудағы «алтын стандарт» саналатын рандомизацияланған бақыланатын сынақтар (РВТ) арқылы алынбайды. Атап айтқанда, қатаң РВТ жүргізудегі маңызды тәжірибелік қиындықтарға байланысты, жоғарыда аталған өмір салты бойынша жүргізілген эмпирикалық сынақтардың көпшілігі ерікті, өздігінен іріктелінген қатысушыларға негізделген. Егер мұндай қатысушылар сынаққа қатысудан бұрын қажетті мінез-құлықты жүйелі түрде қабылдаған болса, онда өзіндік іріктеу бұрмалаушылығы пайда болады. Мұндай бұрмалаушылықтардың болуы сынақтарда анықталған мінез-құлық өзгерісінің әсерін әлсіретеді. Ықпалдастыру технологиялары сынақтарында өзіндік іріктеу бұрмалаушылығының болуын және деңгейін анықтауға бағытталған талдаулар әлі кеңінен таралған жоқ. Cellina және авторлар тобының мобильділік саласындағы қолданбаға негізделген мінез-құлық өзгерісі сынағы бойынша жасаған зерттеуі өзіндік іріктеу бұрмалаушылығының жоқтығын көрсетті. Дегенмен, олардың қорытындыларын жалпылау (немесе жоққа шығару) үшін әртүрлі жағдайларда және әртүрлі ықпалдастыру технологиялары бойынша қосымша дәлелдер жинау қажет.
Этикалық мәселелер
Сезімдер мен тілектерді ықпалдастыру технологиясы арқылы басқару мәселесі әлі де ашық этикалық талқылау нысаны болып қалуда. Пайдаланушыға бағытталған дизайн ережелері этикалық және моральдық жауапкершілікті арттыруға, сондай-ақ ықпалдастыру технологияларының пайдасы мен зияны арасындағы дұрыс тепе-теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған болуы керек. Этикалық және моральдық жауапкершілікті арттырумен қатар, Фогг өзі жасайтын мақалалар арқылы білім берудің, ықпалдастыру компьютерлерінің этикалық қиындықтарына қатысты алаңдаушылықты сейілтуге толыққанды ем болатынына сендіреді. Фогг этика мен технологиямен айналысуда білімнің маңыздылығына қатысты екі маңызды айырмашылықты атап көрсетті: "Біріншіден, ықпалдастыру компьютерлері туралы білімнің артуы адамдарға өз өмірін жақсарту үшін осындай технологияларды қабылдауға мүмкіндік береді, егер олар мұндай қалауда болса. Екіншіден, ықпалдастыру компьютерлері туралы білім адамдарға технологияның оларды ықпал ету үшін қандай тәсілдерді қолданатынын анықтауға көмектеседі". Ықпалдастыру технологиясын құрастырушылар үшін тағы бір этикалық қиындық – технологияның күтілгенің керісінше, оны азайту үшін жасалған жаман әрекеттерді тудыру тәуекелі.