Кіріспе

Батыс горилласының кіші түрі – Крос-Ривер горилласы (Gorilla gorilla diehli) – батыс горилласының (Gorilla gorilla) аса қауіпті кіші түрі. Ол 1904 жылы Берлиндегі Гумбольдт университетінің зоологиялық мұражайында жұмыс істеген сүтқоректілер таксономиясы маманы Пол Матчидің жаңа түр деп сипатталды, бірақ оның популяциялары 1987 жылға дейін жүйелі түрде сараланбады. 2009 жылы Крос-Ривер горилласы Камерунның орманды тауында кәсіби видеоға түсірілді.

Мінез-құлық

2007 жылы "Американдық приматология журналында" жарияланған зерттеулер адамнан келетін қауіп-қатерге қарсы тұратын гориллалардың қосымша түрінің табылуын хабарлады. Олар "гориллалардың таяқтар мен шөптерін лақтырып жатқан бірнеше жағдайларын анықтады". Бұл ерекше жағдай. Адамдармен кездескенде гориллалар көбінесе қашып, сирек шабуылдайды. Крос-Ривер гориллаларының ұя салу әдеттері (яғни ұя тобының орташа мөлшері, ұяның түрі, орналасқан жері және ұяны қайта пайдалану жолдары) олардың қазіргі мекендеу ортасы, климат, тамақ көздерінің болуы және шабуылға ұшырау немесе осалдық деңгейі сияқты факторларға байланысты. Кагвене гориллалар қорығындағы Крос-Ривер гориллалары туралы зерттеулерге сәйкес, ұяның жерде немесе ағашта салынуы мен жыл мезгілі арасында тығыз байланыс бар. Сәуірден қарашаға дейін Крос-Ривер гориллалары ұяларын көбінесе ағаштарда, ал қарашадан бастап жерде салады. Жалпы алғанда, түнде салынған ұялардың көп бөлігі жерде екені анықталды. Бұл түр ылғалды маусымда құрғақ маусымға қарағанда көбірек ұя салады, сондай-ақ ылғалды маусымда ағаштарда көбірек ұялар салады. Көбінесе, күнделікті ұя салу ылғалды маусымда жиі кездеседі. Ұя салу орындарын қайта пайдалану да кең таралған, бірақ бұл жыл мезгіліне байланысты емес. Олардың ұя тобының орташа мөлшері төрттен жеті дараға дейін жетеді. Дегенмен, ұя тобының мөлшері гориллалардың орналасқан жеріне байланысты өзгереді. Крос-Ривер гориллаларының рационында негізінен жемістер, шөптесін өсімдіктер, лианалар және ағаш қабықтары бар. Ұя салу әдеттері сияқты, олардың тамақтануы да жыл мезгіліне байланысты. Крос-Ривер гориллалары жыл бойы көбірек лианалар мен ағаш қабығын жейді, ал жемістерді құрғақшылық кезінде аз жейді.

Ұя салу

Крос-Ривер горилласының ұя салу мінез-құлқына климат, жыртқыштар, шөптесін өсімдіктер, ұя салуға қолайлы материалдардың жетіспеуі және жақын маңдағы маусымдық жемістер сияқты қоршаған орта жағдайлары әсер етті. Гориллалар ұя жасаудың белгілі бір әдеттерін көрсетті, мысалы ұя топтарының орташа мөлшері, жасалған ұяның көлемі мен түрі, сондай-ақ маусымдық азық-түлік көздеріне жақын жердегі ұя салу орындарын қайта пайдалану. Сандерленд Гроувстың Кагвен тауындағы *G. g. diehli* горилласының ұя салу мінез-құлқы туралы зерттеуінде, ұя салу орындарының – жерде немесе ағаштарда – ағымдағы маусымға байланысты екені анықталды. Құрғақ маусымда ұялардың көп бөлігі жерде жасалса, жаңбырлы маусымда көпшілігі ағаштардың биік тармақтарында, жаңбырдан қорғану үшін салынды. Сондай-ақ, гориллалар жаңбырлы маусымда көбірек күндізгі ұялар жасап, ұя салу орындарын шамамен 35% жағдайда қайта пайдаланғаны анықталды. Топтың орташа мөлшері 4–7 жеке горилланы құраса, ал ұя салу орындарындағы ұялардың орташа саны 12,4 болды, ең көп кездесетін саны 13 болды, бұл кейбір гориллалар бірнеше ұя жасаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Зерттеушілер 26 ұяға дейін бар ұя салу орындарын да тапты, бұл кейде бірнеше топтың бірге ұя салатындығын көрсетеді.

Агрессия

Камерундағы Кагвен тауындағы Крос-Ривер горилласы құралдарды қолданатыны байқалды, және бұл мінез-құлық осы аймақтағы популяцияға тән болуы мүмкін. Олар үш жеке жағдайда байқалды: біріншісінде зерттеушілерге шөп лақтырды, екіншісінде – ажыратылған бұтақ, ал үшіншісінде гориллаларға тас лақтырған адаммен кездескенде, олар да қолдарындағы шөпті кері лақтырды. Барлық кездесулерде гориллалар тобы зерттеушілерді бақылап, олардың қатысуына дауыстап реакция жасады, содан кейін гориллалардың бір бөлігі тынышталды, ал соңында еркек гориллалар зерттеушіге жақындап, шөп лақтырды. Зерттеушілер бұл лақтыру мінез-құлқының себебі таудың маңындағы егістіктер мен шаруа қожалықтарында адамдармен байланыс болуы мүмкін екенін айтты. Гориллалардың бейтарап мінезі – аймақ тұрғындарының гориллалар туралы халық арасында тараған әңгімелерге байланысты гориллаларды ауламайтынынан туындаған. 2007 жылғы Крос-Ривер горилласын қорғау жөніндегі аймақтық іс-қимыл жоспарына сәйкес, бұл жерлер Афи тауынан Кагвен тауына дейін жалғасқан, көбінесе орманды аумақты қамтиды. Зерттеушілер мен табиғатты қорғаушылар оңтүстік-шығыстағы Бехати маңындағы ормандарда осы гориллалардың тағы бір сирек кездесетін жері болуы мүмкін деп болжайды. Бүгінгі таңда олардың жалпы ареалы шамамен құрайды.

Өркеннің жоғалуы

Крос-Ривер гориллалары түрдің басқа субпопуляцияларынан бөлінген шағын популяцияларда мекендейді. Олар Нигерия мен Камерун шекаралық аймағындағы, шамамен 14 географиялық тұрғыдан оқшауланған, қиын-қыстау жер бедерін қамтитын аумақтарда таралған. Нигериядағы олардың саны 75-110, ал Камерунда 125-185 аралығында бағаланады. Бұрынғы қауіп – аң аулау болғанмен, қазір түрлердің өмір сүруіне ең үлкен қауіп – мекендеу ортасының жойылуы. Популяциялар адамдардың қоныстануы немесе табиғи ресурстарды пайдалану салдарынан сирек кездесетін тыныш, құнарлы орман аймақтарында орналасқан. Такаманда ұлттық паркі мен Кагвене гориллалар қаптамасы – аман қалған көптеген гориллалардың мекені. Қаптама ішіндегі антропогендік факторлар ұялардың таралуына айқын әсер еткен, соның салдарынан парктің бұзылған оңтүстік бөлігінен қашуға тырысқан.

Фрагменттелген популяция

Адам халқының санының артуы және шөптесін жерлердің кеңеюі (адамның қызметіне байланысты) түрдің көптеген қосалқы популяцияларға бөлінуіне әкелді. Көптеген факторлар (көбінесе адам қызметіне байланысты) популяцияның фрагментациясына ықпал етті, соның ішінде егістік жерлердің кеңеюі, адамдардың қоныстануы, қолжетімді мекендеу ортасының жетіспеуі және қолайлы немесе жақсы мекендеу ортасының сиректігі. Осы оқшауланудың салдарынан гендер ағыны баяулап, қосалқы популяциялар гендік әртүрліліктің жетіспеушілігінен зардап шегуде, бұл ұзақ мерзімді мәселеге айналуы мүмкін. Зерттеушілер жүргізген зерттеулерде гендер ағыны батыс төмендік және Кросс-Ривер гориллаларының шамамен 400 жыл бұрын ғана айырылғандығы анықталды, бұл адамның күшейтілген қызметі осы маймылдар популяциясының оқшаулануын күшейткен деген гипотезаны қолдайды. Сондықтан, Кросс-Ривер популяциясының соңғы кезде азаюының себебі соңғы жүздеген жылдардағы антропогендік қысымның артуы болуы мүмкін. Аң аулауға тыйым салатын заңдар болғанымен, ол жергілікті тұтыну және басқа елдерге сауда жасау арқылы жалғасуда. Заңдар көбінесе тиімді орындалмайды және Кросс-Ривер гориллаларының жағдайына байланысты, кез келген аң аулау популяцияға және олардың өмір сүруіне елеулі зиян келтіреді. Популяцияның барлық аң аулауы тұрақты емес. Кросс-Ривер гориллалары шөптесін жерлерде және егістіктерде ұя салудан аулақ болады, бұл қалған орманның фрагментациясына әкеледі. Фрагментация пайда болғанда, қосалқы популяциялар арасындағы көші-қонның азаюына немесе тоқтауына себеп болады, соның салдарынан бір популяция ішінде инбридинг көбейеді. Бұл генетикалық әртүрліліктің жоғалуына әкелді. Бұл популяция фрагменттерінің ұзақ мерзімді өміршеңдігіне және, демек, бүкіл популяцияға кері әсер етеді. Зерттеушілер генетикалық әдістерді пайдаланып Кросс-Ривер горилласының популяциясын жақсырақ түсінуге тырысады. Атап айтқанда, геномдағы белгілі бір локустар маңызды қызығушылық тудырды және популяциялар арасындағы генетикалық вариацияның таралуын және бөлінуін түсінуге көмектесті. Салдарлы зерттеулерге сәйкес, жалпы саны шамамен 300 жеке тұлғаны құрайды және онға жуық локалитеттерде фрагменттелген, өндірістік байланыс шектеулі. Бұл фрагментациядан басқа, Кросс-Ривер горилласы ет үшін аң аулау және сүйектерін жалған ғылыми медициналық мақсаттар үшін пайдалану қаупіне де тап болады. Кросс-Ривер горилласына тағы бір қауіп – зиянды гориллаларды үй жануарлары ретінде сату. Бүгінгі күнгі жағдай бойынша, тек бір Кросс-Ривер горилласы тұтқында ұсталады. Кросс-Ривер горилласы аңшылардың және Эбола инфекциясының бірлескен қауіп-қатерінен жойылуға жақын. Егер Эболадан болатын өлім-жітім деңгейі мен аң аулау азайтылса да, осы гориллалардың тез қалпына келуі күмәнді. Кросс-Ривер горилласының өндіріс деңгейі төмен, және популяцияның толық қалпына келуіне 75 жылға жуық уақыт қажет деп есептеледі. Олар сондай-ақ кен өндіру, ауыл шаруашылығы және ағаш өңдеуге байланысты мекендеу ортасының жоғалуынан да қауіп көрсетеді.

Қорғау мәртебесі

Барлық батыс гориллалар өте қауіпті (батыс жазық гориллалар жағдайында Эбола вирусына байланысты), ал Крос-Ривер горилласы Африка маймылдарының ең қауіпті түрі болып табылады. 2014 жылғы зерттеуге сәйкес, жабайыда 250-ден аз ересек горилла қалған. Басқа түрлерді сақтау үшін, шашыраңқы популяцияларды біріктіру қажет, бұл туысқандық шаруашылықтың алдын қалады. Крос-Ривер гориллаларының шашыраңқы популяцияларының бір мәселесі – олардың адамдармен қоршалғандығы, бұл жабайы аң аулау және мекендеу ортасының жоғалуы сияқты қауіптерге әкеледі. Сонымен қатар, Нигерия мен Камерун шекарасындағы Крос-Ривер гориллаларының қорғалған жерлері аң аулау аймақтарына жақын орналасқан, бұл олардың жойылу қаупін арттырады. Крос-Ривер горилласы экожүйе үшін өте маңызды, себебі олар кейбір тропикалық өсімдіктердің тұқымдарын тиімді таратушылар болып табылады, әйтпесе олар жойылу қаупіне тап болар еді. 2007 жылы 5 ауылда осы құрып кетуге жақын түрлерді аулау мен жеуге қарсы табуларды бағалау мақсатында зерттеу жүргізілді. Камерунның Лебиалем облысында халықтың 86% осы түрлерді сақтауды қолдады, оларды адамдардың маңызды морфологиялық теңдесі деп санайды, олардың жойылуы олардың тотемдік теңдестерінің де жойылуына әкелер еді. Крос-Ривер гориллаларының санының азаюының бір себебі – 18-25 жас аралығындағы жастар арасында осы тотемдік дәстүрлерді сақтаудың төмендеуі деп есептеледі. Дегенмен, бұл табу әлі де күшінде және осы құрып бара жатқан түрлерді аулауға қатысты үлкен кедергі болып табылады. Бұл тотемдік дәстүрлер түрдің өмір сүруі мен әл-ауқатын сақтау үшін маңызды деп саналады. Осы сенімдер мен тәжірибелерді қайта жандандыру, әсіресе басқарудың жетіспеуіне байланысты құқық қорғаудың нашар болуына байланысты, осы түрлерді сақтауды нығайтудың жолы ретінде қарастырылады. Бұл әр түрлі ауылдар мен қауымдастықтардың қолдауын қамтамасыз етуге және олардың мәдениетін сақтауға көмектессе де, осы тәжірибелерді таңдағанда сақтық тану қажет, себебі кейбіреулері оларды өлтіруге ынталандыруы мүмкін. Көптеген табулардың арқасында соңғы 15 жылда Крос-Ривер гориллаларын аулауға қатысты ешқандай оқиға тіркелген жоқ. Оларды қудалауға тыйым салатын табудың болуы жергілікті сақтау стратегиясының өте табыстысы болып саналады. 2001 жылдың сәуір айында Жануарларды қорғау қоғамы мен Нигерияның Қорғау қоры Крос-Ривер горилласын сақтау жөнінде семинар ұйымдастырды. Семинардың басты мақсаты – батыс гориллаларынан ерекшеленетін ерекшеліктері бар түрдің тіршілік ету мүмкіндігін арттыру болды. Семинардың ең маңызды нәтижелері – түрді сақтау үшін ұсынылатын жақсартулар тізімі және Камерун мен Нигерия үкіметтері мен қорғау ұйымдары арасында тұрақты кездесулер өткізу қажеттілігін бекіту болды. 2008 жылы Камерун үкіметі Нигерия мен Камерун шекарасында Такаманда ұлттық паркін құрды. Парк қазір Нигерияның Крос-Ривер ұлттық паркімен бірге маңызды трансшекаралық қорғалған аумақтың бөлігін құрайды, онда басқа сирек кездесетін түрлермен бірге шамамен 115 горилла – Крос-Ривер гориллаларының үштен бірі сақталады. Бұл гориллалардың Камерунның Такаманда қорығынан Нигерияның Крос-Ривер ұлттық паркіне көшуі мүмкін деген үміт бар. Кагвене гориллалар қорығы Камерун үкіметімен 2008 жылдың 3 сәуірінде IUCN-нің Крос-Ривер гориллалары жөніндегі іс-қимыл жоспарының бір бөлігі ретінде құрылды. Ол 19,44 км2 жерді қорғайды және Камерунның батысындағы Мбулу мен Нижиква ормандары арасында орналасқан. Бұл таулы, қиын-қыстау жерлерден тұрады және Крос-Ривер горилласының таралуының ең биік нүктесін білдіреді, ең биік нүктесі теңіз деңгейінен жоғары. Жерінің жартысы ғана гориллаларға қолайлы мекендеу ортасы, ал қалған бөлігі шөптесін жерлерді немесе осы түрлерге қолайсыз егістік жерлерді қамтиды. Қорық мәртебесіне байланысты, оған консерватор мен эко-қамқоршылар тағайындалуы және оның шекараларында табиғатты қорғау заңдарын орындау күтілуде.