Кіріспе

Библиялық забур

119-шы забур – Забур кітабының 119-шы забуры, ағылшын тіліндегі "Король Джеймс" аудармасында былай басталады: "Жолда адалдар бақытты, Раббының заңымен жүретіндер". Забур кітабы Еврей Киелі кітаптарының үшінші бөлімі – Хетувимге және Христиандық Ескі өсиет кітабына кіреді. Забур авторсыз, еврей тілінде оның бастапқы сөздерімен белгілі – "Ashrei temimei derech" ("Жолдары мінсіздер бақытты"). Латын тілінде ол "Beati inmaculati in via qui ambulant in lege Domini" деп аталады. Забур – мадақ забур және акростих, ондағы әр сегіз тармақ еврей алфавитінің әр әрпімен басталады. Тармақтардың тақырыбы – Тауратты, яғни қасиетті заңды сүйіп, соған сәйкес өмір сүретін адамның дұғасы. 1, 19 және 119-шы забурлар "Заң забурлары" деп аталуы мүмкін. Грек тіліндегі Септуагинта және латын тіліндегі Вульгата аудармаларында бұл забур 118-ші забур деп аталады. 176 тармақтан тұратын бұл забур – Киелі кітаптағы ең ұзын забур және ең ұзын тарау. Забур – яһуди, православие, католик, лютеран, англикан және басқа да протестанттық құлшылықтарының тұрақты бөлігі. Ол көбінесе музыкамен орындалады. Британ саясаткері Уильям Уилберфорс парламенттен үйіне, Хайд-парк арқылы қайтып келе жатқанда, бүкіл забурды жатқа айтқан.

Негізгі тақырыптар

Яһуди дінінде 119-шы Псаломға Альфа Бета және Темания Апин (арамейше: "сегіз қырлы") деген аттар берілген.

еврейше

Келесі кестеде Забурдың еврей мәтіні дауыстылармен бірге JPS 1917 аудармасына негізделген ағылшын тіліндегі аудармамен бірге көрсетілген (қазір ол жалпыға ортақ). 1 אַשְׁרֵי תְמִֽימֵי־דָ֑רֶךְ הַ֝הֹלְכִ֗ים בְּתוֹרַ֥ת יְהֹוָֽה׃ ALEPH. Жолда адал, Иеміздің заңымен жүретіндер бақытты! 2 אַ֭שְׁרֵי נֹצְרֵ֥י עֵדֹתָ֗יו בְּכׇל־לֵ֥ב יִדְרְשֽׁוּהוּ׃ Оның куәліктерін сақтайтындар, барлық жүректерімен Оны іздейтіндер бақытты! 3 אַ֭ף לֹא־פָעֲל֣וּ עַוְלָ֑ה בִּדְרָכָ֥יו הָלָֽכוּ׃ Олар зұлымдық жасамайды, Оның жолдарымен жүреді. 4 אַ֭תָּה צִוִּ֥יתָה פִקֻּדֶ֗יךָ לִשְׁמֹ֥ר מְאֹֽד׃ Сен Өз заңдарыңды сақтауға тыйым салдың. 5 אַ֭חֲלַי יִכֹּ֥נוּ דְרָכָ֗י לִשְׁמֹ֥ר חֻקֶּֽיךָ׃ Егер жолым Сенің ережелеріңді сақтауға бағытталған болса! 6 אָ֥ז לֹא־אֵב֑וֹשׁ בְּ֝הַבִּיטִ֗י אֶל־כׇּל־מִצְוֺתֶֽיךָ׃ Сонда Мен Сенің барлық заңдарыңа қарағанда ұялмасам. 7 א֭וֹדְךָ בְּיֹ֣שֶׁר לֵבָ֑ב בְּ֝לׇמְדִ֗י מִשְׁפְּטֵ֥י צִדְקֶֽךָ׃ Мен тура жүректе Саған алғыс айтамын, Сенің тура үкімдеріңді білгенде. 8 אֶת־חֻקֶּ֥יךָ אֶשְׁמֹ֑ר אַֽל־תַּעַזְבֵ֥נִי עַד־מְאֹֽד׃ Мен Сенің ережелеріңді сақтаймын, Мені мүлдем тастама! 9 בַּמֶּ֣ה יְזַכֶּה־נַּ֭עַר אֶת־אׇרְח֑וֹ לִ֝שְׁמֹ֗ר כִּדְבָרֶֽךָ׃ Бет. Жас жігіт өзінің жолын қалай таза ұстай алады? Сенің сөзіңе сәйкес сақтау арқылы. 10 בְּכׇל־לִבִּ֥י דְרַשְׁתִּ֑יךָ אַל־תַּ֝שְׁגֵּ֗נִי מִמִּצְוֺתֶֽיךָ׃ Мен барлық жүрегіммен Сені іздедім, Мені Сенің заңдарыңнан адаспа! 11 בְּ֭לִבִּי צָפַ֣נְתִּי אִמְרָתֶ֑ךָ לְ֝מַ֗עַן לֹ֣א אֶחֱטָא־לָֽךְ׃ Мен Сенің сөзіңді жүрегіме сақтадым, Саған қарсы күнә жасамас үшін. 12 בָּר֖וּךְ אַתָּ֥ה יְהֹוָ֗ה לַמְּדֵ֥נִי חֻקֶּֽיךָ׃ Міне, Иеміз, Сенің ережелеріңді үйреткенің үшін мақтаулы бол! 13 בִּשְׂפָתַ֥י סִפַּ֑רְתִּי כֹּ֝֗ל מִשְׁפְּטֵי־פִֽיךָ׃ Мен аузыммен Сенің аузыңнан шыққан барлық үкімдеріңді айттым. 14 בְּדֶ֖רֶךְ עֵדְוֺתֶ֥יךָ שַּׂ֗שְׂתִּי כְּעַ֣ל כׇּל־הֽוֹן׃ Мен Сенің куәліктеріңнің жолында қуандым, барлық байлықтан гөрі. 15 בְּפִקּוּדֶ֥יךָ אָשִׂ֑יחָה וְ֝אַבִּ֗יטָה אֹֽרְחֹתֶֽיךָ׃ Мен Сенің заңдарыңды ойлаймын, Сенің жолдарыңа назар аударамын. 16 בְּחֻקֹּתֶ֥יךָ אֶֽשְׁתַּעֲשָׁ֑ע לֹ֖א אֶשְׁכַּ֣ח דְּבָרֶֽךָ׃ Мен Сенің ережелеріңде ләззаттанамын, Мен Сенің сөзіңді ұмытпаймын. 17 גְּמֹ֖ל עַל־עַבְדְּךָ֥ אֶחְיֶ֗ה וְאֶשְׁמְרָ֥ה דְבָרֶֽךָ׃ Гимэл. Мен тірі қалуым үшін, Сенің құлыңа жақсылық жаса, Мен Сенің сөзіңді сақтаймын. 18 Көзімді аш, Мен Сенің заңдарыңнан керемет нәрселерді көремін. 19 Мен жер бетінде шет елдік есім, Менің заңдарыңды жасырма. 20 Менің жаным Сенің заңдарыңа ұмтылып, әрдайым аңсайды. 21 Сен бұйрықтарыңнан бұрылған, қарғысқа ұшыраған мақтанқорларды жазаладың. 22 Мен Сенің куәліктеріңді сақтағаным үшін, Мені ұятқа қалдырма. 23 Бірге отырған патшалар маған қарсы сөйлесе де, Мен Сенің заңдарыңды ойлаймын. 24 Сенің куәліктерің - менің қуанышым, Олар менің кеңесшілерім. Далет. 25 Менің жаным топыраққа жабысып тұр, Сенің сөзіңе сәйкес мені тірілт. 26 Мен жолымды айттым, Сен маған жауап бердің, Мені Сенің ережелеріңе үйрет. 27 Мені Сенің заңдарыңның жолын түсінуге көмектес, Мен Сенің керемет істерің туралы айтайын. 28 Менің жаным қайғыдан еріп, Сенің сөзіңе сәйкес мені қолда. 29 Мені жалған жолдан бұр, Менің заңдарыңды рақыммен сыйла. 30 Мен адалдық жолын таңдадым, Мен Сенің заңдарыңды жүрегіме түйдім. 31 Мен Сенің ережелеріңе берік болдым, Мені ұятқа қалдырма. 32 Мен Сенің кең жүрегіңді жараттың, Мен Сенің заңдарыңның жолымен жүгіремін. 33 Уа, Ием, Мені Сенің заңдарыңның жолын үйрет, Мен оны әрдайым сақтаймын. 34 Мені түсіндір, Мен Сенің заңдарыңды сақтаймын, Мен оны барлық жүрегіммен орындаймын. 35 Мені Сенің заңдарыңның жолымен жүргіз, Өйткені олар маған қуаныш сыйлайды. 36 Менің жүрегімді Сенің куәліктеріңе бұр, Арамдыққа емес. 37 Менің көзімді жалған нәрселерден бұр, Мені Сенің жолыңда тірілт. 38 Мен Сенің қызметшіңмін, Сенің алдыңда құл болып, Сенің сөзіңе берік болдым. 39 Менің қорқынышымды алып таста, Өйткені Сенің заңдарың жақсы. 40 Мен Сенің заңдарыңа ұмтылып, Сенің туралығыңда тіріл. 41 Уа, Ием, Менің құтылуыңды, Сенің сөзіңе сәйкес, Менің рақымыңды бер. 42 Мен жауап беремін, Сенің сөзіңмен...

Киелі кітаптың басқа аудармалары

Забур 119-шы жырының ағылшын тіліндегі Кинг Джеймс нұсқасын қарастыруға болады. Бастапқы бөлімдерді бөліп көрсететін нұсқаларға Женевалық Киелі кітап, Америкалық стандартты нұсқа, Жаңа халықаралық нұсқа және Жаңа король Джеймс нұсқасы жатады. "Жақсы жаңалық" аудармасында әр шумаққа қосымша тақырып берілген, бірақ Киелі кітапты зерттеуші К.С. Родд осы тәсілді "шатастыратын" деп санайды, себебі ол "әр шумақ жеке тақырыпты білдіреді" деген ойды тудырады.

Әдеби ерекшеліктері

Забур 119 – Киелі кітаптағы онға жуық әріптік ақростих өлеңдердің бірі. Оның 176 тармағы жиырма екі строфаға бөлінген, әр строфа еврей алфавитінің әрбір әрпіне арналған; әр строфадағы сегіз тармақтың әрқайсысы (еврей тілінде) сол әріппен басталады. Құдайдың есімі (Яхве/Ехоба) жиырма төрт рет кездеседі. Забурдың дерлік әр тармағында Тораның синонимдері қолданылады, мысалы, "дабар" ("сөз, уәде"), "мишпатим" ("үлгілер"), және т.б. 72-аят Пиркей Авоттың 6-тарауы, 9-нөмірінде келтірілген. 89–91-аяттар Рош-хашананың екінші күні Шемадан бұрын айтылатын баталар кезінде оқылады. 99-аят Пиркей Авоттың 4-тарауы, 1-нөмірінде келтірілген. 108-аят Рош-хашана күні шофар тартылар алдында оқылады, сондай-ақ Цидкатча да оқылады. 153–54-аяттардың бір бөлігі апта ішіндегі Амида дұғасының Ре'ех батасын құрайды. 160-аят Рош-хашана күні шофар тартылар алдында оқылады. 166, 162 және 165-аяттар брит-мила кезінде моһелмен осы ретпен оқылады.

Шығыс православие

Бұл Забур (Септуагинтада 118-Забур) Шығыс православие шіркеуінің құлшылығында маңызды орын алады. Дәуіт патша осы Забурды жас ұлы Сүлейменге әліпбиді үйрету үшін қолданған деген дәстүр бар – бірақ бұл әріптерді жазу үшін ғана емес, рухани өмірдің әліпбиі болған. Бұл Забур православиелік литургиялық тәжірибеде толық бір Катизманы (Псалтирьдің бөлігін) құрайды. Православ монастырьларында ол күн сайын жартытүнде оқылады: «Жартытүнде Мен Сенің тура үкімдерің үшін шүкіршілік білдіру үшін тұрдым» (62-аят). Ол сенбі күндері таңертең оқылады және жыл бойы көптеген жексенбі күндері әнтеледі. Қасиетті сенбі күнгі таңертеңгі құлшылықтың басты бөлігі – бүкіл Забурды үш бөлімге (стазаларға) бөліп, әр тармағының арасында Мадақтаулар (грекше: Enkomia) қосып әнтелеу. Бұл ән салу кезінде барлық адам қолдарына шамдар ұстап, үстіне Мәсіхтің жерленген бейнесі кестеленген Епитафион (сақина) қойылған катафалқтың айналасында тұрады. Забур православиелік жаназа рәсімдерінде және жыл бойы болатын әртүрлі Артық Күндерде де ерекше салтанатты түрде әнтеледі, әр тармағының арасында «Аллилуйя» айтылады. Мұндағы қолданылуы – Қасиетті сенбіде орындалатын ән салудың көрінісі. «Аллилуйя» әр тармақ арасында Мәсіхтің өлімі мен қайта тірілуі арқылы өлім үстінен жеңіс және адалдарға уәде етілген мәңгілік сыйлықты білдіру үшін айтылады. Забурда бірнеше ондаған дұға және бірнеше тақырып бар. Олар – қиыншылықта Құдайдың мейірімділігі және Оның заңынан қуаныш табу. Құдай «адамның жүрегін иілдіруші» ретінде көрінеді, ал Забур жыршысы өз жүрегін заңдарға иілдіреді.

Латын шіркеуінің литургиясы

Қасиетті Бенедикттің ережесі бұл Забурды жексенбі күні төрт кіші каноникалық сағатқа, ал дүйсенбі күні үшке бөлген. 22 әріптен тұратын еврей алфавитінің бірінші төрт әріпіне сәйкес келетін бөлімдер Prime кезінде, ал келесі үш әріптен тұратын топтар Terce, Sext және None кезінде жексенбіде қолданылады. Еврей алфавитінің соңғы тоғыз әріпіне сәйкес келетін қалған бөлімдер дүйсенбіде Terce, Sext және None кезінде бөлінген. Рим папасы Пьос V-тің 1568 жылғы Римдік Бревиарі 119-шы Забурдың күн сайын толық оқылатынын көрсетеді: еврей алфавитінің бірінші төрт әріпіне сәйкес келетін бөлімдер Prime кезінде, ал қалғандары алты бөлімнен тұратын топтарда, тиісінше Terce, Sext және None кезінде оқылады. Римдік Бревиарінің 1910 жылғы реформасында Папа Пий X 119-шы Забурды жексенбі және маңызды мерекелерде оқылатынын белгіледі, бұл бөлу Пьос V-тің тәртібіне сәйкес келеді.

Екінші Ватикандық собордан кейін Римдік ритуалдық литургиясының реформасынан бастап, Сағаттық литургияда 119-шы Забурдың бір бөлімі, еврей алфавитінің бір әріпіне сәйкес келеді, төрт апталық циклдің әр күні түскі уақытта оқылады, бірінші аптаның дүйсенбісінен басқа (оның орнына тақырып бойынша ұқсас 19-шы (18-ші) Забурдың екінші жартысы қолданылады) және үшінші аптаның жұмасында (азапты бейнелейтін 22-ші (21-ші) Забур оқылады). Сонымен қатар, 119-шы Забурдың бір бөлігі 1-ші және 3-ші апталарда сенбі күні Лаудыс кезінде, ал тағы бір бөлігі 1-ші аптаның сенбі күні Весперде қолданылады. Римдік ритуалдық мессада 119-шы Забурдың бөліктері үш жылдық цикл бойынша жексенбілік оқулардың А жылының 6-шы және 17-ші жексенбілерінде, Ұлы оразаның бірінші аптасының сенбісінде және Пасхалық маусымның үшінші дүйсенбісінде жауапты ән ретінде қолданылады. Ол сондай-ақ, қарапайым күндердегі оқулардың екі жылдық циклының І жылының бес күнінде және ІІ жылының 15 күнінде қолданылады. Сондай-ақ, Дінтәлімдер мерекесінде де бір бөлігі қолданылады.

Жалпыға ортақ дұғалар кітабы

Англия шіркеуінің жалпы дұғалар кітабында бұл Забур айдың 24-і мен 26-сы аралығында бөлімдермен оқылуы тиіс деп көрсетілген. Епископальдық шіркеудің Daily Office лексионарында бұл Забур Пасхадан кейінгі апта мен Пентикосттан (Алғашқы өнім мейрамы) кейінгі апта аралығында бөлімдермен оқылады.

Музыкалық күйлер

Забур 119:1 Чарльз Вильерс Стэнфордтың «Үш латын мотеті», Op. 38 жинағында музыкаға енгізілді. Забур 119:18 Клара Скотттың «Көзімді аш, сонда көремін» гимніне шабыттандырды. Забур 119:33–38 Уильям Бёрд «Маған үйрет, Раббым» музыкалық шығармасында қолданылды. Забур 119:57–64 Роберт Уайт (композитор) «Portio mea Domine» музыкалық туындысында бейнеленді. Забур 119:89 – Нигериядағы танымал мадақтау әні. 1984 жылғы «Straight Ahead» альбомында Эми Грант Забур 119:105-ке «Thy Word» әнін арнады. Забур 119:105–111 Генри Перселл «Сенің сөзің – шам» музыкалық шығармасында дыбыстады. Забур 119:1–176 Генрих Шюц 1671 жылы аяқтады, ол сонымен қатар псалмның неміс тіліндегі бөлімдерінің сегіз метрлік парафраздарын, «Wohl denen, die da leben», SWV 217–224 бастап, Беккер псалтыры үшін жазды, алғаш рет 1628 жылы жарияланды. Забур 119:18, 36 және 133 Джон Раттердің «Көзімді аш, Раббым» музыкалық шығармасында қолданылды. «The Cambridge Singers» тобы «Gloria» және басқа да альбомдарда орындады. Чех композиторы Антонин Дворжак 114, 117, 119 және 120-шы тармақтарды «Библиялық әндер» (1894) атты еңбегінде музыкаға енгізді. Фредерик Штайнрук, Майкл Мисиасзек және Майкл Оуэнс «Король Джеймс» Киелі кітабынан 119-шы Забурдың толық ағылшын тіліндегі аудармасын жасады. Протестанттық христиандықта 119-шы Забурдың әртүрлі метрикалық нұсқалары жарияланды, соның ішінде Томас Стернхольдтың «О, Құдай, менің күшім және қайраттым» 1564 жылғы шотландтық псалтырында пайда болды. Псалм «Crown and Covenant Publications» баспасынан шыққан «The Book of Psalms for Worship» кітабында музыкаға қойылды.