Кіріспе

Забур 104 – Псалмдер кітабының 104-ші псалмы, еврейше "ברכי נפשי" (барахи нафши: "жанымды мақта") деп басталады; ағылшын тіліндегі King James Version нұсқасында: "Жаным, Иеһованы мақта. Уа, Раббым, Құдайым, Сен өте ұлысың!". Грек тіліндегі Септуагинта және латын тіліндегі Вульгатадағы нөмірлеу жүйесінің өзгешелігіне байланысты, бұл псалм 103-ші псалм ретінде белгілі. Латын тілінде ол "Benedic anima mea Domino" деп аталады. 104-ші псалм еврей, шығыс православие, католик, лютеран, англикан және басқа да протестанттық діни қызметтерінің тұрақты бөлігі ретінде қолданылады. Ол көптеген композиторлардың шығармаларында музыкаға қойылған, оның ішінде Джон Дауланд, Генрих Шюц, Филип Гласс және Уильям Лавлэдидің туындылары бар. "Аллилуйя!" деген сөз Ескі Ұстаздағы алғашқы пайда болуы 104-ші псалмда кездеседі, ал кейінгі мысалдары 105-ші және 106-шы псалмдарда табылады. О. Палмер Робертсон бұл псалмдарды 4-ші кітапты аяқтаушы, біртұтас үштік ретінде қарастырады. "Аллилуйя!" сондай-ақ 113-ші, 117-ші, 135-ші, 146-дан 150-ге дейінгі псалмдарда да кездеседі.

еврейше

Келесі кестеде Забурдың еврей мәтіні дауыстылармен бірге JPS 1917 аудармасына негізделген ағылшын тіліндегі аудармамен бірге көрсетілген (қазір ол жалпыға ортақ). 1 Барлық жаныма Құдайды мадақта, Құдайым, сен өте ұлысың, мәртебе мен сұлулыққа толысың. 2 Жарықты киімдей жамылып, аспанды шатырша жайып алдың. 3 Судың биік бөлмелерінің қабырғаларын құрап, бұлттарды өз күймең етіп, желдің қанаттарымен жүресің. 4 Елшілеріңді желге айналдырып, қызметшілеріңді жалындаған отқа айналдырдың. 5 Жерді негізіне орнатып, оны мәңгілікке бекіттің. 6 Теңізді киімдей жамып, таулардың үстінде су тұрды. 7 Сенің айқайыңнан олар қашып, күркіреген дауысыңнан шашырады. 8 Таулар көтеріліп, аңғарлар төмен түсті, сен оларға орнатқан жерге. 9 Олардың басып өте алмайтын шекараны белгіледің, олар жерді жауып тастамас үшін. 10 Су арналарында көздерді жіберіп, таулар арасында ағып жатыр. 11 Олар даланың барлық жануарларына су береді, жабайы есектер шөлдеуін басады. 12 Олардың үстінде аспан құстары қоныстанады, бұтақтарынан ән салады. 13 Тауларды жоғарғы бөлмелеріңнен суарасың, жеріңді өнімдеріңмен толықтырасың. 14 Шөпті малға, адамға қызмет ету үшін өсіресің, жерден нан алу үшін. 15 Шарап адам баласының жүрегін қуантады, май бетін жарқыратады, нан адам баласының жүрегін күшейтеді. 16 Құдайдың ағаштары тойып, Ливан самырсыны, оны сен отырғыздың. 18 Биік таулар жабайы ешкілерге арналған, аскалар қоянға пана. 19 Айды мезгілдерге, күнді бату уақытына белгіледің. 20 Қараңғылықты жаратып, түн болды, оның ішінде орманның барлық жануарлары шығады. 21 Арыстан балалары жем іздеп аңғайлап, Құдайдан азығын сұрайды. 22 Күн шыққанда олар тығылып, өздерінің қоныстарына қайтады. 23 Адам жұмысына шығады, кешке дейін еңбек етеді. 24 Сенің істерің қаншама көп, Құдайым! Барлығын да даналықпен жасадың, жер жаратылыстарыңа толы. 25 Міне, теңіз қаншама үлкен және кең, онда сансыз көп жаратылыстар, кішкентай да, үлкен де бар. 26 Кемелер онда жүзеді, сен оны ойнау үшін жаратқан левиафан да сонда. 27 Олардың барлығы сенің тамақтарын беруіңді күтеді, уақтылы беріп, тойдырасың. 28 Сен оларға бересің, олар жинайды, сен қолыңды ашасың, олар жақсылықтан тойынады. 29 Бетіңді жасырсаң, олар қорқады, рухыңды алсаң, олар өліп, топыраққа айналады. 30 Сен Киелі Рухыңды жіберіп, оларды жаңартасың, жер бетін жаңадан жасайсың. 31 Құдайдың мәртебесі мәңгілікке дейін болсын, Құдай өзінің істеріне қуансын! 32 Жерге қараса, жер сілкінеді, тауларды тисе, олар тұтанды. 33 Мен өмір бойы Құдайды мақтаймын, мен болғанда оны дәріптеймін. 34 Менің сөзім оған ұнамды болсын, мен оны мақтаймын.

Мазмұны

Бұл 35 тармақтан тұратын, ең ұзын забурлардың бірі. Ол Құдайдың даналығын сипаттаумен басталады («Жарықтан киімдей жамылдың» – 2-тармақ). 5-тармақта Құдай «жердің негізін [מכון] қалады» делінген. 6-13 тармақтар судың ретіне келтірілуі, 14-18 тармақтар өсімдіктер мен жануарлар әлемі, ал 19-24 тармақтар Күн мен Ай және күндіз-түннің айналысына арналған. 24-тармақта былай делінген: «Уа, Раббым, Сенің істерің қаншама! Барлығын да даналықпен жараттың, Жер Сенің байлығыңа толы». (KJV) 26-тармақта Левиафан (теңіз құбыжығы) еске алынады. 27-30-тармақтар барлық жаратылыстардың әлі де Жаратушының үнемі назарында болуына және оның қамқорлығына тәуелді екенін, ал ол назарын бұрса, олардың қырылатынын көрсетеді. 30-тармақта: «Рухыңды жіберсең, олар жаратылады, Жер бетін жаңартпақсың». (KJV) Соңғы тармақтар (31-35) YHWH-тің күші мен даналығын қайталайды, ал автор оған құлшылық ететінін білдіреді және соңғы тармақта күнәкарлардың (חטא) және жамандық жасаушылардың (רשע) «жер бетінен жойылсын» деген тілегін білдіреді. Масореттік мәтінде соңғы тармақтың соңында «Аллилуйя» сөздері келтірілген. Бұл Септуагинта мен Вульгатада жоқ, бірақ KJV-де «Раббыны мақтаңыздар» деп аударылған. Мазмұны мен ұсынылуы Жаратылыс кітабындағы бірінші жаратылыс туралы әңгімемен (Жаратылыс 1, Жаратылыс 2-дегі екінші нұсқадан хронологиялық жағынан жас) тығыз байланысты, онда Күн мен Ай жаратылмас бұрын сулар бөлінеді, сондай-ақ ежелгі Таяу Шығыстан, Месопотамия мен Мысырдан келген жаратылыс туралы ескі жазбалармен байланысты. Атап айтқанда, Мысырдың Атонға арналған Ұлы әнұраны (б.з.д. 14 ғасыр) жиі алдыңғы нұсқа ретінде келтіріледі. Библиялық ғалым Марк С. Смит былай деп түсіндірді: «Екеуін де салыстыруға көптеген қолдау болғанымен, соңғы онжылдықтарда тікелей ықпал туралы ынта жойылды. Кейбір орталарда ықпалдың кез келген түріне қарсылық білдіріледі. Дегенмен, Ян Ассманн және Дональд Редфорд сияқты кейбір египтологтар Амарна хаттарына (әсіресе EA 147) және 104-ші забурға египеттіктердің ықпалы болғанын айтады».

Иудаизм

Еврейлер 104-ші псаломды күн сайын таңғы құлшылықта толығымен оқиды, сондай-ақ белгілі бір жағдайларда, мысалы, Жаңа Ай (Рош Ходеш) күні оқиды, бірақ әдет-ғұрыптар әртүрлі болуы мүмкін. Ол Суккот пен Шаббат Хагадол арасындағы Шаббат минкхасынан кейін оқылады. Таңғы құлшылық кезінде таллит кигенде 1–2-аяттар оқылады. 24-аят Шахаритте Шемадан бұрынғы дұғалардағы Хамейр Ла'арецтің бір бөлігі болып табылады және Пиркей Авоттың 6-тарауында, №10-да кездеседі. 31-аят – Песукей Дезимрадағы Йехи Киводтың бірінші аяты, Мааривте Барух Хашем Л'Оламның бір бөлігі және Симхат Торада Хакафот ашылғанда оқылады.

Жаңа Келісім

Жаңа өсиетте 4-тарау Еврейлерге хат 1:7-де айтылған.

Шығыс православие

Шығыс православие шіркеуінде оның негізгі литургиялық қолданылуы кешкі намаздардың басында және түнгі сергек күту кезінде. Техникалық тұрғыдан алғанда, бұл үлкен оқырманға (яғни, монастырьдың ақсақалы немесе абысы, немесе приходтағы клиростағы ең аға оқырман) белгіленген кешкі қызмет элементтерінің бірі болғанымен, оны әдетте оқырман қызметтің бастапқы дұғаларынан кейін оқиды немесе ән салады. Бұл забур қарапайым стильде оқылады немесе әндетіледі, егер кешкі намаз сергек күтудің бөлігі болмаса. Егер кешкі намаз сергек күту ретінде өткізілсе, хор көбінесе қысқартылған музыкалық нұсқаны орындайды. Осы забурдың көптеген музыкалық қойылымдары жылдар бойы жазылған, ең танысы – Обиходта, яғни жалпы жинақта кездеседі. Осы забурдың кешкі намаз/сергек күту контекстінде, ол Құдайдың барлық толықтығымен жаратқан нәрсесі – жануарлар, өсімдіктер, сулар, аспан және т.б. туралы айтатын жаратылыстың гимні ретінде түсініледі. Литургиялық амалдың шеңберінде, бұл көбінесе Адамның Едем бағының жабық қақпасынан қуылғаннан кейін айтқан әні деп қабылданады (салыстырыңыз: Төзім 3). Оқырман забурды оқып жатқанда, дін қызметкері жабық Патшалық есіктердің сыртында тек эпитрахилион киіп тұрады, бұл осы символизмді одан да анық көрсетеді.

Католик шіркеуі

Бұл псалом Құрбандық сенбі күні кешкі Пасхалық тіршілікте қолданылады (тіршілік – бес жүздік Пасха маусымының басталуы, Қасиетті аптаның аяқталуы – және одан әрі Ұзақ оразаның және Қасиетті бейсенбі, Ұлы жұма және Пасханың үш күндік Пасхалық тридумының аяқталуы). Сөз литургиясында алғашқы оқылым – Жаратылыс кітабының жаратылыс туралы әңгімесі, ал 104-ші псалом осы тақырыпты қамтиды, ол жауап беру псаломы ретінде қолданылады. Ол тағы да Елуінші күнді мерекелеуде, Пасха маусымының соңында, тіршілікте және жексенбілік әдепте жауап беру псаломы ретінде пайдаланылады.

Жалпыға ортақ дұғалар кітабы

Англия шіркеуінің жалпы дұғалар кітабында бұл псалом айдың жиырмасыншы күнінің кешінде, сондай-ақ, Уақ кісінің кешкі құлшылығында оқылуы тиіс.

Танымал мәдениет

Неміс философы Иоганн Готфрид Хердер: «104-ші псаломды түпнұсқада оқу үшін еврей тілін он жыл бойы оқығанның өзі ақталды», – деген. Музыкант Боб Марли Киелі кітапта марихуана қолданысы кең таралғанына сенді, мысалы, 104-ші псаломның 14-ші аяты оны қолдануға рұқсат беретінін көрсетіп тұрды.

Музыкалық күйлер

1592 жылы Томас Эст баспасында 104-ші Псаломды Джон Дауленд ағылшын тілінде "Жаным Иені мақтайды" деп жазған. Генрих Шюц 1628 жылы Бекер Псаломдары жинағы үшін төрт бөлімді неміс тіліндегі метрикалық мәтінге "Herr, dich lob die Seele mein", SVW 202 деп әндеме жазды. 1726 жылы жазған "Es wartet alles auf dich" кантатасында Бах 27 және 28-ші тармақтарын бірінші бөліміне қосты. 104-ші Псаломның 4-ші тармағын 1960 жылы Мириам Шатал аралас хорға арнап өңдеді. 104-ші Псалом еврей тілінде Филип Гластың "Ахнатон" операсының бір бөлігі ретінде қолданылған. Эдинбург герцогы Филипп өзінің 75 жылдығына орай Уильям Лавлэдиге 104-ші Псаломды жазуды тапсырды. Кантатаның төрт бөлімді хор мен органға арналған қысқартылған нұсқасы оның 2021 жылғы 17 сәуірде Виндзордағы Сент-Джордж шіркеуінде өткен жерлеу рәсімінде орындалды.