Кіріспе

Діни интерьекция

Халелуя (,/h//æ//l//ə/'/l//uː//j//ə/ HALəLOOyə; , Қазіргі) – еврей тілінен алынған, Құдайға алғыс айту үшін қолданылатын сөз. Ежелгі заманнан бері, әсіресе католик шіркеуі, лютеран шіркеуі және шығыс православие шіркеуі осы сөзді латын тіліндегі "аллелуиа" түрінде қолданады, ол грек тілінің басқаша транслитерациясына негізделген.

Этимология

Аллилуйя – (халу-ях) сөзінің транслитерациясы, ол "Жахты мақтаңыздар!" дегенді білдіреді (הַלְלוּ, "Мақтаңыздар!" және יָהּ, "Жах" сөздерінен). Еврей тіліндегі "халел" сөзі әнмен шаттықпен мақтауды білдіреді. Ал екінші бөлігі – Ях, ол қазіргі ағылшын тілінде Яхве немесе Ехоба деп аталатын ИХВХ есімінің қысқартылған түрі.

Интерпретация

Еврей жазбаларында «аллелуя» деген сөз бір сөз емес, екі сөзден тұрады: «хал(е)лу Ях». Алғашқы бөлігі – «халлу» – еврейше «хиллель» етістігінің екінші тұлғалық көпше түрінде. Алайда, бұл сөздің мағынасы тереңдемелі, өйткені еврейше «халел» сөзі қуанышпен ән айтып, Құдайды мақтауды, Оған сенім артуды білдіреді. Екінші бөлігі – «Ях» – «YHWH» есімінің қысқартылған түрі, яғни «Құдай», «Жах» немесе «Иегова» деген атаудың қысқаша нұсқасы. Нақты айтылуы белгісіз. Дегенмен, еврей еместер кейде оны «Яхве» немесе «Жахаба» деп аударады. Септуагинтада «Ях» сөзі «Кириос» (ағылшын тілінде әріптермен үлкен жазылатын) деп аударылған, себебі яһудилер киелі есімді «Адонай», яғни «Менің Раббым» деп ауыстыруға әдеттенген. Забур 150:6-да (ХЕ) еврейше «kol han'shamah t'halel yah hallu yah» деп жазылған; бұл тармақтағы «hallel» және «ях» екі бөлек сөз, ал «ях» сөзі «Раббы» немесе «YHWH» деп аударылған. 148:1-де еврейше «hallu Yah hallu eth YHWH» деп жазылған, онда қысқартылған «Ях» және толық «YHWH» есімі екеуі де кездеседі. Еврей Киелі кітабының көптеген танымал ағылшын тіліндегі нұсқаларында еврейше «Аллелуя» сөзі «Раббыны мақтаңдар» деп аударылған. Бірақ «Lexham English Bible», «Young's Literal Translation» және «Literal Standard Version» нұсқаларында «» орнына «Ях», «New World Translation» нұсқасында «Жах», «American Standard Version» нұсқасында «Иегова», ал «Artscroll Tanach» (ортодоксалды яһудилерде) нұсқасында «ХаШем» деп аударылған. Көптеген аудармалар тікелей аудармай, «JPS Tanakh», «International Standard Version», «Darby Translation», «God's Word Translation», «Holman Christian Standard Bible» және «The Message» нұсқаларында «Аллелуя» деп, ал «Complete Jewish Bible» нұсқасында «Халлелуя» деп жазылған. Грек тілінен ықпалданып алынған «Alleluia» сөзі «Wycliffe's Bible», «Knox Version» және «New Jerusalem Bible» нұсқаларында қолданылған. Бабылтың бәдесін жеңгені үшін Құдайды мақтауға арналған ұлы ән аудармаларда көбінесе «Аллелуя» деп берілсе, кейбіреулерінде «Alleluia» деп, ал аздаған аудармаларда «Раббыны мақтаңдар», «Құдайды мақтаңдар», «Құдайымызды мақтаңдар» немесе «Құдайымызға алғыс айтамыз» деп аударылған. Тіл білімі маманы Ғилад Цукерманн «Аллелуя» сөзінің орнына әдетте «Құдайды мақтау» деген аударма қолданылмайтынын, себебі сөздің дыбысы мен мағынасы арасындағы байланыстың өзіндік ерекшелігіне сенімділік болғандықтан деп санайды.

Мәсіхшілердің қолдануы

Көптеген христиандар үшін "Аллилуйя" сөзі Құдайға мақтау айтуға шақыру емес, қуанышпен айтылатын мақтау сөз болып саналады. "Аллилуйя" сөзі – еврейше "Аллилуйя" тіркесінің латынша нұсқасы, бірақ христиандық литургиясында "Аллилуйя" сөзі Псалмдардың немесе басқа да киелі жазбалардың тармақтарымен біріктірілген дәстүрлі әнге сіңірілген мағынаны білдіреді. Католик шіркеуінің латынша литургиялық рәсімдерінде және көптеген ескі протестанттық тармақтарында, мысалы лютеран шіркеулерінде, "Аллилуйя" және "Gloria in excelsis Deo" ораза мезгілінде айтылмайды немесе әнтелемейді, олардың орнына оразалық дұға қолданылады. Ал Шығыс шіркеулерінде "Аллилуйя" таңғы құлшылықтың басында ораза бойына айтылады, бұл "Theos Kyrios" дұғасын алмастырады, ол көбірек қуанышпен айтылады. Пасхалық құлшылықта және Пятидесятницаның барлық кезеңінде "Christos anesti" сөзі батыс дәстүрінде "Аллилуйя" әні айтылатын жерде қолданылады, яғни қуаныштың білдірілуі ретінде. Күнделікті өмірде христиандар "Аллилуйя" және "Жаратқанды мақтаңдар" сөздерін қуаныш, алғыс айту және Құдайға мақтау ретінде қолданады. Қазіргі заманғы құлшылық қызметтерінде, конфессиялық ерекшеліктеріне қарамастан, осы қуанышты тіркестерді қолдану үшін мақтау мен ән айтуды ұйымдастырушылардан арнайы шақыру немесе нұсқау қажет емес. Методисттік құлшылықта "Аллилуйя!" жиі қолданылатын шапшаң дұға болып табылады.

Танымал мәдениетте

Қазіргі ағылшын тілінде "Аллилуйя" сөзі, күткен немесе үміттенген нәрсе орындалғанда қуаныш сезімін білдіру үшін жиі қолданылады. Мысалы, "Get Happy" әнінде осылай қолданылған. "Халлилуя" әні 1979 жылғы "Евровидение" ән байқауының жеңімпазы атанды. Оны Израиль үшін "Milk and Honey" тобы, оның ішінде Гали Атари орындаған. Леонард Коэннің 1984 жылғы "Халлилуя" әні бастапқыда "Columbia Records" лейблынан коммерциялық сұраныс жеткіліксіз деп қабылданды, бірақ Джон Кейлдің (1991) және Джефф Баклидің (1994) орындаулары арқылы танымал болды, ал 2001 жылы "Shrek" анимациялық фильміне енгізілгеннен кейін кеңінен таралды, содан кейін 2016 жылы Коэннің қайтыс болуымен Billboard чарттарына енді.