Кіріспе

Орта ғасырдағы астрономиялық еңбек Альфонсин кестелері (lang es, Tabulae Alphonsinae), кейде Альфонсин кестелері деп те аталады, Күннің, Айдың және планеталардың бекітілген жұлдыздарға қатысты орнын есептеу үшін деректер ұсынды. Бұл кестелер Кастилияның Альфонсо X-ының қолдауымен жасалғандықтан оның атымен аталды. Олар Испанияның Толедо қаласында құрастырылған және патшаның таж кию күні – 1252 жылдың 1 маусымынан басталатын астрономиялық деректерді қамтиды.

Өндіріс

Алфонсо X Толедо аудармашылар мектебінде білім алған ғалымдардан команда құрды. Олардың міндеттерінің бірі – Толедо кестелерін жаңарып, толықтыру болды. Жаңа кестелер ислам астрономдарының бұрынғы астрономиялық еңбектері мен бақылауларына негізделген, сонымен қатар Альфонсо Толедода жинаған астрономдардың, оның ішінде Яһуда бен Моше мен Исаак ибн Сид сияқты еврей ғалымдарының бақылаулары да қосылды. Ол сондай-ақ Севильядан Абен Рагель мен Алькибисио, Абен Мусио мен Мохаматты, Кордобадан Жозеф Абен Али мен Жакобо Абенвеннаны, ал Гаскония мен Парижден тағы елу адамды шақырды. Альфонсин кестелеріне арналған нұсқаулар бастапқыда кастиль тілінде жазылған. Альфонсин кестелерінің алғашқы басылымы 1483 жылы, екінші басылымы 1492 жылы жарық көрді. Георг Пурбах «Теориялардың жаңа планеталар» (Theoricae novae planetarum) кітабында Альфонсин кестелерін пайдаланды. Николай Коперник өзінің еңбегінде осы кестелердің екінші басылымын қолданды. Осы және осыған ұқсас астрономиялық кестелердің мақсаты – эфемеридаларды есептеу болды, ал астрологтар оларды гороскоп құру үшін пайдаланды. Кестелерге Саксониялық Иоанн мен оның ұстазы Линьерский Иоаннның (1320-1335 жылдар) еңбектері енді.

Әдістеме

Клавдий Птолемейдің әдістері кесте есептеу үшін пайдаланылды, жылды 365 күнге, 5 сағатқа, 49 минутқа, 16 секундқа бөліп, қазіргі кезде қабылданған мәнге өте жақын нәтиже алынды. Коперник жүйесі планеталардың қозғалысын 34 шеңберден аспайтын күйінде түсіндіре алатынын байқағандықтан, Птолемей жүйесіне оны бақылаулармен сәйкес ету үшін көптеген қосымша эпициклдер енгізілген деген тұжырым жасалды. (Альфонсоның Птолемейдің Күн жүйесінің геоцентрлік моделін көрсетуге қажетті өте күрделі математикалық есептемелерді түсіндіргенде айтқан деген атақты (бірақ, ықтимал апокрифтік) сөзі бар: "Егер Құдай маған жаратылысқа кіріспес бұрын кеңескенде, мен одан да қарапайым нәрсені ұсынған болар едім.") Дегенмен, Птолемейдің өзгертілмеген теориясын қолданып жасалған қазіргі заманғы есептеулер жарияланған Альфонсин кестелерін дәл қайталады.

Танымалдық

Альфонсиндік кестелер Еуропадағы ең танымал астрономиялық кестелер болды және жаңартылған нұсқалары үш жүз жыл бойы үнемі жарық көріп тұрды. Қазіргі заманғы астрономияның әкесі саналатын Николай Коперник Краков университетінде оқып жүргенде осы кестелердің бір данасын сатып алып, оны ағаш және былғарымен кәсіби түрде таңдырған. Александр Богданов бұл кестелер Коперник астрономиядағы гелиоцентрлік түсінікті дамытуының негізін құрағанын мәлімдеді. 1551 жылы Эразм Рейнгольдтың "Прутендік кестелері" (немесе Пруссия кестелері) жарияланды. Бұл кестелерде Коперниктің Күн жүйесінің гелиоцентрлік моделі қолданылды. Коперниктің "De revolutionibus" еңбегін пайдалану қиын болғандықтан, Прутендік кестелер гелиоцентрлік модельді астрологтар мен астрономдар үшін қолдануға ыңғайлырақ ету мақсатында жасалды. Дегенмен, Прутендік кестелер неміс тілді елдерден тыс жерлерде кеңінен таралған жоқ, ал 1627 жылы Иоганн Кеплердің "Рудольф кестелері" жарық көргенге дейін Альфонсин кестелеріне негізделген жаңа эфемерлерді жариялау жалғасты.