Кіріспе

Фиск (лат. "сала") - Рим империясының қазынасы. Бастапқыда императорлардың жеке мүлігі болып табылды, императорлық провинциялардан алынатын салықтар, иеліктерді қоса алу және басқа да жеңілдіктер арқылы қаржыландырылды. Үшінші ғасырға қарай императордың бақылауында болғанымен, жеке емес, мемлекеттік қор ретінде қарастырылды. Осыдан ағылшын тіліндегі "fiscal" термині шыққан.

Шығу тегі

Август Рим аумағын сенаторлық провинцияларға, олардың түсімдері аэрориумға (бұрыннан бар мемлекеттік қазынаға) түсетін, және императорлық провинцияларға, олардың кірістері фискусқа, императордың қазынасына бағытталатын, бөлді. Ең ауыр шығындар, атап айтқанда, әскер мен флотты ұстау, бюрократиялық шығындар және қалалық плебке берілетін жәрдемақы (бидай немесе ақша тарату) осы соңғы қазынаға түсті. Август жүргізген реформа бойынша императорлық провинциялар – Август тікелей басқаруымен ұстаған провинциялар non pacatae (яғни, шекаралық провинциялар) болды. Кейіннен Provinciae Caesaris деп аталған бұл провинциялар императордың "прокураторлары" (procurator Augusti) атағы бар екуиттерге және өкілдеріне тапсырылды. Осы бөлініске қарамастан, император аэрориумнан фискусқа қаражат аудару құқығын сақтап қалды. Бірнеше тарихшы он сенаторлық провинция болғанын, бұл императорлық провинциялардың жалпы санының үштен бірін құрайды деп санайды. Бұл факт фискус аэрориумнан бастап-ақ әлдеқайда бай және маңызды болғанын көрсетеді.

Фискальдың сипаты

Фисканың мәні туралы үш түрлі теория бар. Бірінші теория бойынша фиска императордың жеке капиталы саналады. Екінші теорияда фиска – императорға қоғамдық тәртіпті сақтауға сеніп тапсырылған мемлекеттік капитал. Ол тек қоғамдық игілікке жұмсалуы керек еді. Бұл тезисті қуаттайтын деректер бар: мысалы, Август император оның есептесуін жариялаған, император фисканы тек тақ мұрагеріне мұра қалдыра алатын, ал Пертинакс фисканы мемлекеттік деп анықтаған. Үшінші теорияға сәйкес, фиска императорға да, халыққа да тиесілі емес, ол негізінен заңды тұлға болып табылды. Императорлар оны тек қоғамдық мүдде үшін ғана пайдалана алатын. Заңды тұлға ретінде ол кредитор немесе борышкер, талапкер және жауапкер бола алатын. Бұл теорияны қолдайтын деректерге сәйкес, фисканың төңірегінде тиісті құқықтық жүйе құрылған. Нерва жеке тұлғалар мен фиска арасындағы сот мәселелерін қарау үшін арнайы магистрат (претор) тағайындады. Фисканың заңды өкілдері – рационалис (және Флавий әулеті кезіндегі фиска прокураторы) болды; алайда сот әрекеттерін Адриан құрған фиска адвокаты жүзеге асырды. Олар сотта оның құқықтарын қорғау үшін тағайындалды. Осы деректерге сүйенсек, император ешқашан сотқа қатыспаған және сотталған да емес.

Реформалар мен даму

Фискус енгізілгеннен бастап аэрориумға қатысты үнемі күш қолдану процесін бастады, нәтижесінде аэрориум сөзі тек Рим қаласының қазынасын білдіретін болды. Диоклетиан тұсында масштабты реформалар жүргізілді, соның салдарынан империяның қаржысына толық бақылау жаңа, күшті орталық үкіметке көшті. Осы реформалар аэрарий мен фискус арасындағы айырмашылықты толығымен жойды, бірақ кейбір тарихшылар бұл бірігу Септимий Севердің билігі кезінде-ақ болған деп санайды. Кейінгі императорлық кезеңде, шамасы Константин тұсында, фискус largitiones деп атала бастады және оған comes sacrarum largitionum (қасиетті сыйлықтар графы) – арнайы тағайындалған қаржы министрінің құзыреті берілді. Ол жалпы қазынаны басқарды және барлық кірістерді жинады.

Басқа фискальдар

Фискуспен қатар, бірақ одан тәуелсіз Веспасиан Мысыр және Азиядан түскен кірістерді қабылдау үшін Александрин фискусын және Азия фискусын құрды, бұл кірістер бұрын аэрариумға бағытталған болатын. Ол сондай-ақ яһуди халқына бағынған фискус Иудаикусты да құрды.