Кіріспе
Кейбір ортақ құқық жүйелерінде, құрбанның өзінің кінәсіне себеп болуы қорғаныс болып табылады. Егер мұндай мүмкіндік болса, егер талапкер өзінің абайсыздан жарақат алуына өзі себеп болса, онда ол өтемалдама алуға құқығын толығымен жояды. Өз кінәсіне өзі себеп болу доктринасы қатал салдарларға әкелуі мүмкін болғандықтан, көптеген ортақ құқық жүйелері оны "салыстырмалы кінә" немесе "салыстырмалы абайсыздық" тәсіліне алмастырды. Мысалы, егер қазылар алды сот талапкердің кінәсі 30% деп тапса, талапкерге төленетін өтемалдама сомасы 30%-ға төмендетіледі.
In some common law jurisdictions, contributory negligence is a defense to a tort claim based on negligence. If it is available, the defense completely bars plaintiffs from any recovery if they contribute to their own injury through their own negligence. Because the contributory negligence doctrine can lead to harsh results, many common law jurisdictions have abolished it in favor of a "comparative fault" or "comparative negligence" approach. For example, if a jury thinks the plaintiff is 30% at fault, the plaintiff's damages award will be reduced by 30%.
Тарих
19 және 20 ғасырларда АҚШ құқықтануында өзіне кінәлілік доктринасы басым болды.
Дәлелдік жүктеме
Кейбір юрисдикцияларда, өтімдік немқұрайлылыққа қарсы қорғанысты сәтті қолдану үшін, сотталушы талапкердің немесе талап етушінің немқұрайлылығын дәлелдеуі керек. Басқаларында, талапкер өзінің немқұрайлылығын жоққа шығару міндетімен жүктеледі. Егер талапкер немқұрайлы болған жағдайда да, зиян келтіруші, егер оның жарақатты алдын алудың соңғы нақты мүмкіндігі болған болса, жауапты деп танылуы мүмкін, яғни талапкер немқұрайлы болса да, сотталушы талапкердің жарақат алуын болдырмау үшін әрекет етуге соңғы мүмкіндікке ие болған адам болды.
Қатысушы шалаакылықтың мысалдары
1-мысал: Жалақысыз жолды кесіп өтетін жаяу жүргіншіге абайсызда жүргізген жүргізуші соқтығысады. Жаяу жүргінші осы жол апатына өзінің кінәсімен себеп болғандықтан, жүргізушіден (немесе оның сақтандыру компаниясынан) толық өтемақы алу құқығынан айырылуы мүмкін, себебі ол дұрыс қарап көрмегені болмаса, апаттың болу ықтималдығы төмен болар еді. 2-мысал: Қамқорсыздыққа басқа мысал – талапкер ескертулерді назарсыз қалдырса немесе өзінің қауіпсіздігі үшін қажетті шараларды жасамаса, мысалы, тереңдігін алдымен тексермей жай суға секіріп кірсе.
Жазбаша өтінішті ұсыну талаптары
Кейбір юрисдикцияларда, мысалы, АҚШ федералдық соттарында, өтімділіксіздік (ұжымдық кінә) жауапкердің шағымға берген жауабында міндетті түрде белгіленуі керек. Бірақ кейбір юрисдикцияларда сот, оны қорғаныс ретінде жазбаға алынбаған жағдайда да, зиян келтіру ісінде қолдануға құқылы.
Қолжетімділік
Тәртіп бұзушының мінез-құлқы қарапайым абайсыздық деңгейінен асып, қасақана немесе зұлымдыққа дейін жеткен жағдайда, өзара кінәлілік қорғанысы қолданылмайды. Егер талапкер тіпті 0,01% кінәлі болса, өтемалдамадан толығымен айырылатын өзара кінәліліктің классикалық түрі қазіргі кезде "таза өзара кінәлілік" деп аталады. Кейбір штаттар "өзгертілген" немесе "аралас" өзара кінәлілік нұсқасын қабылдады, онда талапкер белгілі бір пайыздық үлеснен артық кінәлі болса ғана өтемалдамадан айырылады (әдетте, өз жарақаты үшін 50% -дан астам кінәлі болса).
Австралия
Австралияда азаматтық жауапкершілік Австралияның жалпы құқығымен және штаттар мен аумақтардың тиісті заңдарымен реттеледі. Көптеген юрисдикциялар салыстырмалы кінәлілік деп аталатын толық емес үлестік кінәліліктің анықтамаларын қамтитын заңнаманы қабылдады. Жаңа Оңтүстік Уэльсте сот кінәлілік анықтаған жағдайда, өтеу сомасы талапкердің кінәлілігінің пайызымен пропорционалды түрде төмендетіледі. Мысалы, егер талапкер апатқа 50% кінәлі болса, бірақ әдетте 100 000 доллар өтеуге құқылы болса, сот тек 50 000 доллар төлейді. Сот 100% кінәлілікке тапқан жағдайда талапкерге ешқандай өтеу төленбейді. Алайда, Австралиядағы апелляциялық соттар 100% кінәлілік туралы шешімді ешқашан қолдаған емес, ал Азаматтық жауапкершілік туралы заңның бірнеше ережелері кейбір судьялар мен ғалымдар тарапынан ерекше деп танылды. Кінәліліктің дәрежесін анықтау субъективті және қолда бар дәлелдерге тікелей байланысты. Тараптар пікірталас кезінде (мысалы, медиация сияқты) балама дау шешу жолдары арқылы өзара қанағаттандыратын пайыздық көрсеткішті келісуге тырысады. Егер мәселе шешілмесе, сот отырысында соңғы пайыздық көрсеткіш белгіленеді. Австралияда кінәлілік, талапкердің өзінің кінәлілігі оның жарақаттарына себеп болған жағдайда қолданылады. Екінші тест үшін Pennington v Norris ісіне жүгініңіз.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та таза үлестік немқұрайлылық тек Алабама, Мэриленд, Солтүстік Каролина және Вирджиния штаттарында ғана қолданылады. Колумбия округі көбінесе үлестік немқұрайлылық моделін ұстанады, бірақ жаяу жүргіншілер мен велосипедтерге қатысты автокөлік оқиғаларында ерекшеліктер бар. Индиана штаты медициналық қателіктер және мемлекеттік органдарға қарсы талаптар бойынша таза үлестік немқұрайлылық принципін қолданады. АҚШ-тың қалған 45 штатында талапкердің өтемақысы салыстырмалы немқұрайлылық қағидаттарына сәйкес, зиянға салған үлесіне пропорционалды түрде төмендетіледі, ал кейбір штаттар салыстырмалы және үлестік немқұрайлылықтың аралас моделін пайдаланады. Аралас модельдегі штат, мысалы, егер талапкердің жарақатқа 50%-дан астам жауапкершілігі анықталса, талапкерге зиянды өтеуден бас тартуға болады. Бұл қасақана жасалған құқық бұзушылыққа қарсы қорғау болып табылмайды.
Ұлыбритания
Англия мен Уэльсте өтімді кінәлілік арқылы талапты жеңу және осылайша жәбірленушіге толық өтемақы төлеуден бас тарту мүмкін емес. Дегенмен, бұл сот қажет деп тапқан мөлшерде өндірілетін залапты азайтуға мүмкіндік береді. Англия мен Уэльсте бұл, жылжымалы мүлікті иелену немесе жылжымалы мүлікке зардап келтіру құқық бұзушылығына қарсы қорғаныс болып табылмайды.
Үндістан
Үндістанда жәбірленушінің кінәсіне байланысты оған төленетін өтемақы мөлшері азаяды.