Кіріспе

Әлеуметтік геометрия – социолог Дональд Блэк ұсынған, әлеуметтік өмірдегі мінез-құлықтың өзгерістерін түсіндіру үшін көп өлшемді модельді пайдаланатын әлеуметтанулық түсіндірудің теориялық стратегиясы. Блэктің өзінің осы идеяны қолдануы мен жүзеге асыруы бойынша, әлеуметтік геометрия – Таза социологияның бір мысалы болып табылады.

Өзгергіштер

Әлеуметтік геометрия басқа элементтерді де (немесе оның орнына) қамтуы мүмкін болса да, Блэктің модельді түсіндіруі бес өзгермелі аспектіні қамтиды: көлденең / морфологиялық (қатысушылар арасындағы өзара әрекеттесудің ауқымы мен жиілігі), тік (ресурстардың теңсіз бөлінуі), корпоративтік (ұйымдастыру деңгейі немесе жеке тұлғалардың ұйымдарға бірігуі), мәдени (символдық өрнектердің мөлшері мен жиілігі) және нормативтік (бұрын әлеуметтік бақылауға түсу деңгейі). Блэк осы көп өлшемді қоспаны "әлеуметтік кеңістік" деп атайды.

Алдын ала өнімдер

Блэктің модельінің әрбір элементі, әлеуметтануда бұрынғы бір нәрсенің бөлігін кеңейту болып табылуы мүмкін. Мысалы, вертикаль кеңістік марксистік көңіл-күйде, морфологиялық – Эмиль Дюркгеймді, ал мәдени – Пьер Бурдьені еске салады. Дегенмен, Блэктің ұстанымдарының бірнеше аспектілері бұрынғы теоретиктерден өзгеше. Біріншіден, олар көбінесе бір өлшемді модельге баса назар аударды: мысалы, Маркс тек экономикалық мәртебеге (және оның туындыларына, негізден үстіңгі құрылымға дейін) тоқталып өтті, ал Дюркгейм мен Вебер экономикалық айырмашылыққа мән бермеді. Екіншіден, бірнеше өлшемді қосу арқылы Блэктің моделі әрбір айнымалыны қарастыруға мүмкіндік береді, ал қалғандарын өзгермейтін күйде ұстап тұрады. Яғни, теориялық тұжырымдамалар ceteris paribus шартында қолданылады, бұл ғылымға тән ықтималдық тәсіл және әлеуметтанудағы детерминистер мен ғылымға қарсы тұратындар арасындағы қарама-қайшылыққа қарсы келеді. (Блэктің "Әлеуметтік бақылаудың бастапқы формалары" сияқты кейінгі еңбектері әлеуметтік ортаның және қақтығыстарды басқару үлгілерінің типологиясын жасау үшін бір уақыттағы өлшемдер ретінде бірнеше өлшемді басқаша пайдаланады.) Бұдан әрі, осы айнымалыларды бір модельге енгізу айнымалылар арасындағы өзара әсердің болу мүмкіндігін, сондай-ақ олардың арасындағы корреляцияны қамтамасыз етеді, кез келген айнымалы басқа кез келгенін түсіндіру үшін қолданылуы мүмкін. Блэк өзі нормативті мінез-құлықтағы өзгерістерді түсіндіру үшін әрбір өлшемді пайдаланады, бірақ қарым-қатынастық немесе мәдени мінез-құлық та басқа өлшемдермен бірлесіп түсіндірілуі мүмкін. Ең маңыздысы, Блэктің әлеуметтік геометриясы жекелеген түсіндірулерге, телеологияға және тіпті жеке тұлғаларға сенуден эпистемологиялық үзілісті талап етеді. Яғни, бұл таза социологияның бір мысалы, сондықтан ол бұрынғы еңбектерінен алынған немесе туындаған идеяларынан өзгеше логика мен тілді қолданады.

Өлшемдер

Модель осы өлшемдер бойынша әртүрлі өлшеулерді жүргізуге мүмкіндік береді. Біріншіден, орналасу: Мысалы, кез келген жағдай (жеке тұлға, топ, т.б.) өзінің байлығы арқасында тік кеңістікте орналасуы мүмкін. Екіншіден, арақашықтық: Мысалы, кез келген екі жағдай (жеке тұлғалар, ұйымдар, т.б.) салыстырмалы байлықтары бойынша өлшенуі мүмкін. Үшіншіден, бағыт: Мысалы, заң көбінесе төмен бағытта (бай жағдайдан кем бай жағдайға) қолданылады, ал керісінше – сирек. Блэк "Құқық мінез-құлқы" (1976) еңбегінде, әсіресе, осыған қатысты мысалдар келтіреді, олар әлеуметтік кеңістіктегі қозғалысты көрсетеді, мысалы, қоғамның қабаттануы немесе этностық топтың мәртебесінің (және ұжымдық жауапкершілігінің) уақыт өте келе өзгеруі.