Кіріспе

Джордж Тирелл (6 ақпан 1861 – 15 шілде 1909) – ағылшын-ирландтық католик священнигі, өте даулы теолог және ғалым. Англикандықтан католицизмге ауысқан Тирелл 1880 жылы иезуит орденіне қосылды. Оның католик теологиясын қазіргі мәдениет пен ғылымға бейімдеу әрекеттері, 19 ғасырдың соңында Католик шіркеуіндегі модернизм пікір таласына негізгі тұлғаға айналдырды. Рим папасы Пий X басқарған антимодернистік күрес кезінде Тирелл 1906 жылы иезуит орденінен қуылды және 1908 жылы айырылды.

Ерте өмір

Тиррелл 1861 жылдың 6 ақпанында Ирландияның Дублин қаласында дүниеге келді. Оның әкесі журналист болған, ол Тиррелл туылмай тұрып қайтыс болды. Джордж Ирландияның классикалық ғалымы Роберт Йелвертон Тиреллдің бірінші туысы еді. Балалық шағында болған бір оқиға салдарынан Джордж оң құлағын естімейтін болды. Отбасы қаржылық қиындықтарға байланысты бірнеше рет көшіп-қонып тұрды. Тиррелл англикан дінінде тәрбиеленді және 1869 жыл шамасында Дублинге жақын орналасқан Ратминс мектебіне қатысты. Ол 1873 жылдан бастап Ирландия шіркеуіне қарасты Мидлтон колледжінде білім алды, бірақ анасы оқу ақысын төлеуде қиындыққа тап болды және ол ертерек оқуын аяқтады. 1876–1877 жылдары ол Дублиндегі Тринити колледжіндегі еврей тіліне стипендия алу ниетімен жеке оқыды, бірақ қажетті емтиханды екі рет сүріп өтті. 1877 жыл шамасында ол Роберт Доллингпен, ағылшын католик діни қызметкерімен танысты, ол оған зор әсер етті. 1878 жылдың тамызында Тиррелл Вексфорд орта мектебінде оқытушы болып жұмыс істеді, бірақ қазан айында Доллингтің кеңесімен Тринити колледжінде оқуға түсті, Англикан дінінде қызмет ету үшін дайындалуды жоспарлады. 1880 жылы ол иезуиттер қауымына қосылып, Манреса үйіне жаңадан кірушілер үйіне жіберілді. 1882 жылы оның жаңадан кірушілер үйінің жетекшісі Тирреллдің иезуиттерден "ой-санасының дұрыс бағытталмауы" және иезуиттердің бірқатар әдет-ғұрыптарына, тәсілдеріне және практикасына наразы екендігіне байланысты қауымнан кетуін ұсынды. Дегенмен, Тирреллге қала беруге рұқсат берілді. Кейін ол бенедиктин рухына көбірек бейімделгенін айтты. Алғашқы уәде бергеннен кейін Тиррелл Стонихерст колледжіне философияны оқуға жіберілді. Стонихерсттегі оқуын аяқтағаннан кейін ол Мальтадағы иезуит мектебінде үш жыл оқытумен айналысты. Содан кейін ол Уэльстегі Сент-Бьюно колледжіне теологиялық білімін жетілдіруге барды. 1891 жылы ол дін қызметкеріне тоғыстырылды. Ланкаширдегі пасторлық жұмыстан кейін Тиррелл Роемптонға Терциандыққа оралды. 1893 жылы ол Оксфордтағы иезуит миссионерлік үйінде қысқа уақыт тұрды, содан кейін Мерсисайдтағы Сент-Хеленсте пасторлық жұмыс істеді, онда ол иезуит ретінде ең бақытты болды. Бір жылдан кейін ол Стонихерстке философиядан сабақ беруге жіберілді. Тиррелл философияны оқытудың дәстүрлі иезуит тәсіліне қатысты басшыларымен күрделі келіспеушіліктерге тап болды. Сол жерде Тиррелл Морис Блонделдің еңбектерін ашты. Ол Альфред Лоизидің Киелі кітапты зерттеуімен де әсерленді. Тиррелл алғаш рет Фридрих фон Хюгельмен 1897 жылдың қазан айында кездесіп, жақын дос атанды. Фарм-стритте жұмыс істеген кезде Тирреллдің жұмысының бір бөлігі иезуиттердің "The Month" журналына мақалалар жазудан тұрды. Ол Уилфрид Уордтың кейбір еңбектерін қарап, бір кезде Уордтың орташа либерализм көзқарасын бөлісті.

Модернистік дау

1891-1906 жылдары Тиррелл католик мерзімді басылымдарда жиырмадан астам мақала жариялады, олардың көпшілігі АҚШ-та болды. 1899 жылы Тиррелл «Бұрыс бағытталған құлшылық» атты еңбегін жариялады. Мақала тозақ тұжырымына арналған. «Барлық нәрсені өзіне бағындырып, басқаратын абсолютті мақсатты шектеулі сананың ұғыну мүмкін еместігін» ескере отырып, Тиррелл кейбір мәселелердің «сенім мен құпияға» жататынын мойындады. Ол «тозақ туралы христиан дінін әділ Құдайға деген махаббат тұжырымымен келісу қиын, жай ғана үлкен құпия ретінде қабылдау артық» деді. Ол схоластиктердің рационалистік тәсілінің сенім мәселелеріне қолданылмайтынын дәлелдеді. Герберт Турстон сияқты бірнеше ағылшын иезуиттері мақаланы қарастырғанмен, олар ешқандай кемшілік таппады, бірақ Бас Падиша оны «имандылардың құлағына тиіспейтін» деп тапты. Тиррелл Ричмондтағы шағын миссияға жіберілді, онда ол тыныштық пен сабырға қатты риза болды. 1901 жылдың қаңтар айында ол Сент-Хеленге қайта тағайындалудан бас тартты. Тиррелл католик нео-схоластикасын да, сол кездегі либералды протестант ғылымын да сынады. Адольф фон Харнактың Библияны сынға алу тәсіліне қарсы жиі келтірілетін шабуылында Тиррелл: «Харнак 19 ғасыр бойы «католик қараңғылығы» арқылы көрген Мәсіх – терең құдық түбінде көрінетін либералды протестант бетінің ғана көрінісі» деп жазды. Екінші жағынан, Тиррелл «әр дәуірдің христиандықтың тарихи-философиялық түсіндіруін заманауи нанымдарға бейімдеуге және осылайша сенім мен ғылым арасындағы қажетсіз теологиялық қиындықтарды тоқтатуға құқығы бар» деп жақтады. Тирреллдің пікірінше, Папа автократ ретінде емес, «Шіркеудегі Қасиетті Рухтың пікірін білдіретін өкіл» ретінде әрекет етуі керек.

Шеттеу және экскоммуникация

1906 жылы оның теорияларынан бас тартуын талап еткенде Тиррелл бас тартты және иезуиттерден генерал Франц X. Вернц оны қызметтен босатып жіберді. ХХ ғасырда қоғамнан қуылған жалғыз иезуит ол болды, кейіннен 1969 жылы генерал-патер Педро Аррупе голландиялық дін қызметкері Хуб Остерхуисті қуды. Екі жағдайда да модернизм маңызды рөл атқарды. Модернизмді айыптау, біріншіден, 1907 жылдың шілдесіндегі Lamentabili sane exitu жарлығының 65 қағидасында, содан кейін 1907 жылдың қыркүйегіндегі Pascendi dominici gregis энцикликасында Тирреллдің тағдыры шешілді. Тиррелл "Таймс" газетіне екі хат жазып, бұл энцикликаны қатаң сынады. Пий X-тің энцикликасын жоққа шығаруда Тиррелл шіркеудің ойлау жүйесі ғылым теориясына және қазіргі санаға астрология сияқты түсініксіз психологияға негізделгенін айтты. Тиррелл Пасендини католик доктринасын схоластикалық теологиямен теңестіріп, доктринаның дамуына өте қарапайым көзқараспен қарағанын айыптады. Одан әрі, энциклика "модернистке" өзінің католик емес екенін көрсетуге тырысты, бірақ ол тек схоластик емес екенін көрсетуге ғана жетті.

Өлім

Тирреллдің соңғы екі жылы көбінесе Сторрингтонда өтті. 1909 жылы өлім төсегінде оған соңғы жамағат рәсімі жасалды, бірақ ол модернистік көзқарастарынан бас тартпағандықтан католик зиратына жерлеуге рұқсат берілмеді. Оның досы Анри Бремонд діни қызметкер ретінде жерлеуге қатысып, Тирреллдің қабірі үстінде крест белгісін жасады, нәтижесінде епископ Амиго Бремондты уақытша діни қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі осы оқиғаға жақын жазылған мақалада, қазіргі католик философтары мен Ватикан арасындағы даудың басты себебі кардинал Мерри дель Вальдің "жараспайтын және кертартпа көзқарасы" екені айтылған.