Кіріспе

Психологиялық теория
Диатездік стресс моделі, сондай-ақ осалдық-стресс моделі деп аталады, – бұл психологиялық теория, ол бұзылысты немесе оның даму жолын өмірлік тәжірибелерден туындаған бейімділік, диатез және стресс арасындағы өзара әрекеттесу нәтижесі ретінде түсіндіруге тырысады. Диатез термині грек тіліндегі (διάθεσις) «бейімділік» немесе «сезімталдық» деген сөзден шыққан. Диатез генетикалық, психологиялық, биологиялық немесе жағдайлық факторлар түрінде болуы мүмкін. Адамдардың қандай да бір бұзылыс дамуына бейімділіктері арасында үлкен айырмашылықтар бар. Диатез немесе бейімділік, адамның стресске жауап беруімен өзара әрекеттеседі. Стресс – адамның психологиялық тепе-теңдігін бұзатын және бұзылыстың дамуын жеделдетуі мүмкін өмірлік оқиға немесе оқиғалар тізбегі. Диатездік стресс моделі, егер бейімділік пен стрестің жиынтығы белгілі бір шекті асып кетсе, адамда бұзылыс пайда болады деп тұжырымдайды. «Диатез» термині медицинада және психиатрия саласында 1800 жылдарға дейін қолданылып келген. Алайда, диатездік стресс моделі 1960 жылдары Пол Мельдің шизофренияны түсіндіру үшін қолданғанға дейін психопатологияның дамуын сипаттау үшін енгізілген жоқ. Диатездік стресс моделі психологияның көптеген салаларында, әсіресе психопатологияның дамуын зерттеуде қолданылады. Бұл, өмір бойы психологиялық бұзылуларға осалдықта табиғат пен тәрбиенің өзара әрекеттесуін түсіну үшін пайдалы. Мысалы, депрессия контекстінде, диатездік стресс моделі А адамның неге депрессияға шалдығуын, ал В адамның неге шалдықпауын, тіпті егер олар бірдей стресс факторларына ұшыраған болса да, түсіндіруге көмектеседі. Мысалы, отбасында депрессия тарихы бар балалар, өздері де депрессияға шалдығуға бейім. Отбасында депрессия тарихы бар және белгілі бір стресске ұшыраған бала, мысалы, құрдастарынан шеттетілуі немесе қабылдамауы, оң әлеуметтік ортасы бар отбасы тарихы бар балаға қарағанда депрессияға шалдығу ықтималдығы жоғары. Диатездерді төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай немесе ата-анасының депрессиясы сияқты жағдайлық факторлар ретінде қарастыруға болады.

Стресс

Стресс – адам өміріндегі тепе-теңдікті бұзатын өмірлік оқиға ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, адам депрессияға бейім болуы мүмкін, бірақ белгілі бір стресс факторына ұшырамаса, депрессиялық бұзылыс дамымайды. Стресс факторлары ата-аналардың ажырасуы немесе отбасындағы қайтыс болғандай жекелеген оқиғалар түрінде немесе ұзаққа созылған ауру немесе некедегі мәселелер сияқты созылмалы факторлар түрінде болуы мүмкін. Дегенмен, психологтар стресске ұшырағанның немесе стрестік өмірлік оқиғаларға қатысқанның барлығы да психологиялық бұзылысқа шалдығатпайтынын анықтады. Мұны түсіну үшін теоретиктер мен зерттеушілер бұзылыстың дамуына әсер ететін басқа факторларды зерттеді. Маст жасушалары – көптеген қабыну жағдайларында, оның ішінде паразиттерге қарсы қорғаныста және аллергиялық реакцияларда маңызды рөл атқаратын, ұзақ өмір сүретін тіндік жасушалар. «Балалардың жатыр ішіндегі стресске ұшырауы эпигеномдық өзара әрекеттесу арқылы төзімділікке әкелуі мүмкін» деген деректер бар. Ерте өмірдегі эпигеноммен өзара әрекеттесу психикалық ауруларға бейімділікті тудыратын механизмдерді көрсетеді. Ата-тектің стресі эпигенетикалық реттеу арқылы өмір бойы психикалық денсаулыққа әсер етеді. Туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы бар адамдар осы геннің ерекшелігіне байланысты стресске бейім. Преваленцияның нақты көрсеткіштері белгісіз, бірақ адамның Steroid 21 Hydroxylase Gene (CYP21A2) генінің жиі кездесетін варианттары популяциядағы гормон деңгейінің өзгешелігімен байланысты. Психологиялық күйзеліс әсер еткен адамдардың өмір сапасына елеулі әсер етеді. Бұл жалпыланған буын гипермобильдігінің (gJHM) және оның ең көп кездесетін синдромдық көрінісінің – Ehlers–Danlos синдромының, гипермобильдік түрінің (сондай-ақ буын гипермобильдігі синдромы, JHS/EDS HT деп те аталады) ерекшелігі болып табылады. Қызықтысы, алаңдаушылық пен gJHM арасындағы тығыз байланыс расталғаннан басқа, депрессия, зейін тапшылығы және гиперактивтілік синдромы (ADHD), аутизм спектріндегі бұзылыстар және обсессивтік-компульсивті тұлғалық бұзылысы (OCPD) сияқты бұзылыстармен де алдын ала байланыстар анықталды. Сенсорлық өңдеу сезімталдығы (SPS) – «орталық жүйке жүйесінің жоғары сезімталдығымен және физикалық, әлеуметтік және эмоционалды стимулдарды терең танымдық өңдеумен сипатталатын» тұлғалық қасиет. Бұл қасиет «жаңа жағдайларда «тексеру үшін тоқтауға» бейімділік, ұсақ стимулдарға жоғары сезімталдық және еңсеру әрекеттерін қолдану үшін терең танымдық өңдеу стратегияларын пайдалану, олардың барлығы да оң және теріс эмоциялық реакциялардың күшеюімен шақырылады» деп сипатталады. SPS мидағы ақпаратты өңдеудің жоғарылауымен байланысты, қоршаған ортаға сезімталдықты жақсартатын және нашарлататын тұқым қуалайтын, эволюциялық сақталған қасиет ретінде қарастырылады. Жағымсыз тәжірибелермен өзара әрекеттесу психопатология қаупін арттырады, ал жағымды тәжірибелермен (оның ішінде араласулармен) өзара әрекеттесу оң нәтижелерді арттырады.

Қорғау факторлары

Діатездер мен стрестің өзара әрекеттесуін қарастырғанда қорғаныш факторлары диатездер мен стресс моделінің құрамдас бөлігі болмаса да, маңызды рөл атқарады. Қорғаныш факторлары адамға стресспен күресуге даму деңгейіне сай мүмкіндіктер ұсынып, маңызды стрессорлардың әсерін азайтуға немесе қарсы тұруға көмектеседі. Қорғаныш факторларының мысалдарына ата-ана мен бала арасындағы жағымды байланыс, қолдау көрсететін достар желісі және жеке әлеуметтік және эмоционалдық қабілеттер жатады. Діатездік стресс модельдері көбінесе көп себепті даму модельдері ретінде қарастырылады, олар даму барысындағы бірнеше тәуекел факторларының стрессорлармен және қорғаныш факторларымен өзара әрекеттесіп, қалыпты дамуға немесе психопатологияға әкелуі мүмкін екенін болжайды. Мысалы, отбасында депрессия тарихы бар бала депрессивті бұзылысқа генетикалық бейімділікке ие болуы мүмкін. Бұл бала сондай-ақ ата-анасының депрессиясымен байланысты қоршаған орта факторларына ұшырап, депрессияға шалдығу қаупін арттырады. Баланың осалдығымен, мықты достар желісі, қосымша іс-шараларға қатысу және депрессияға шалдықпаған ата-анамен жағымды қарым-қатынас сияқты қорғаныш факторларының өзара әрекеттесуі психопатологияға қарсы немесе қалыпты даму бағытын анықтайды. Кейбір теориялар диатездік стресс моделінен туындады, мысалы, дифференциалдық сезімталдық гипотезасы, ол модельді жағымды ортаға, сондай-ақ теріс ортаға немесе стресске бейімділікті қамтиды. Адамда биологиялық осалдық болуы мүмкін, ол стрессормен біріктірілген кезде психопатологияға әкелуі мүмкін (діатез-стресс моделі); бірақ дәл сол биологиялық осалдығы бар адам, егер өте жағымды ортаға тап болса, осалдығы жоқ адамнан гөрі жақсы нәтижелерге қол жеткізе алады.