Кіріспе

Мартин Джонсон Хид (1819 жылғы 11 тамыз – 1904 жылғы 4 қыркүйек) – американдық суретші. Ол тұзды батпақ пейзаждары, теңіз пейзаждары және тропикалық құстардың (мысалы, көкөріш құстар) бейнелері, сондай-ақ лотос гүлдері мен басқа да натюрморттарымен танымал. Оның сурет салу стилі мен тақырыбы сол кездегі романтизмнен бастау алғанмен, өнер тарихшылары оны замандастарынан ерекшеленетін маңызды суретші деп санайды. Хид Пенсильвания штатының Ламбервилл қаласында дүниеге келді. Ол Эдвард Хикспен және, мүмкін, Томас Хикспен оқыды. Оның алғашқы туындылары 1840 жылдары жарық көрді және көбінесе портреттерден тұрды. Жастығынан бастап ол бірнеше рет Еуропаға саяхат жасады, Америка жағалауларында көшпелі суретші болды және 1841 жылы Филадельфияда, ал 1843 жылы Нью-Йоркте көрмеге қатысты. Гудзон мектебінің суретшілерімен достық байланыс оның пейзаж суретіне деген қызығушылығын арттырды. 1863 жылы ол бразилиялық көкөріштер мен тропикалық гүлдер туралы жинақ жариялауды жоспарлады, бірақ жоба аяқталмай қалды. Ол содан кейін бірнеше рет тропиктерге саяхаттап, құстар мен гүлдерді суретке түсіруді жалғастырды. Хид 1883 жылы үйленді және Флорида штатының Сент-Огастин қаласына көшті. Осы кезеңдегі оның маңызды туындылары – флоридалық пейзаждар мен гүлдер, әсіресе барқыт матаға салынған магнолиялар. Ол 1904 жылы қайтыс болды. Оның ең танымал жұмыстары – Жаңа Англияның тұзды батпақтарындағы жарық пен көлеңке бейнелері. Хид өмірінде кеңінен танымал суретші болған жоқ, бірақ оның туындылары 1940 жылдары ғалымдардың, өнер тарихшыларының және коллекционерлердің назарын аударды. Ол тез арада көрнекті американдық суретші ретінде танылды. Гудзон мектебінің суретшісі саналғанымен, кейбір сыншылар мен ғалымдар бұл жіктемемен келіспейді. Хидтің туындылары қазір ірі музейлер мен жеке коллекцияларда сақталады. Оның суреттерін кейде күтпеген жерлерде, мысалы, гараж сатуларында немесе базарларда табуға болады.

Балалық шағы және ерте мансап

Хед 1819 жылы дүниеге келіп, Пенсильвания штатының Ламбервилл қаласында өсті. Ламбервилл – Пенсильвания штатының Бакс округінде, Делавэр өзенінің жағасындағы шағын елді мекен болатын. 1850-ші жылдардың ортасына дейін оның отбасы қазір Ламбервилл дүкені мен пошта бөлімі деп аталатын, ауылдың жалғыз жалпы дүкенін басқарды. Отбасы оның есімін Хид деп жазған. Хед алғашқы көркемдік білімін жақын жердегі Ньютаун қаласында тұратын халық суретшісі Эдвард Хикстен, сондай-ақ мүмкін Эдвардтың туысы Томас Хикстен де алды.

Бейнелеу өнеріне көшу

1857 жылы Хед пейзаж суретіне қызығушылық таныта бастады, ішінен Нью-Гэмпширдің Ақ тауларында танымал суретшілер Джон Фредерик Кенсетт пен Бенджамин Шампнимен кездесуінің әсері болды. Хед Нью-Йорк қаласына көшіп, сол кездегі Хадсон мектебінің көптеген белгілі суретшілерінің, мысалы Альберт Биерстадт, Санфорд Гиффорд және Фредерик Эдвин Черчтің орналасқан Оныншы көшедегі студия ғимаратында студия жалдады.

Хед және Гадсон өзенінің мектебі

Өнер тарихшылары Хейдтің Гадсон мектебінің суретшісі деген кең таралған пікірмен келіспейді, бұл көзқарас 1987 жылы Метрополитен өнер мұражайында өткен Гадсон мектебінің пейзаждарының маңызды көрмесіне Хейдтің енгізілуімен кеңінен таралды. Хейдтің ең көрнекті зерттеушісі және оның толық каталогының авторы Теодор Э. Стеббинс кіші, 1987 жылғы көрмеден кейін біраз уақыттан соң: «Басқа зерттеушілер – мен де солардың қатарындамын – Хейдтің осы мектепте тұрғанына күмәндана бастадық» деп жазды. Хейдтің толық каталогына сәйкес, оның суреттерінің шамамен 40 пайызы ғана пейзаждар еді. Ал қалған көп бөлігі – натюрморттар, құстардың суреттері және портреттер, бұл Гадсон мектебіне ешқандай қатысы жоқ тақырыптар. Хейдтің пейзаждарының шамамен 25 пайызы ғана Гадсон мектебінің дәстүрлі тақырыптарын бейнелейді. Хейд Гадсон мектебінің суретшілеріне қарағанда топографиялық тұрғыдан дәл суреттерге аз қызығушылық танытты, оның орнына көңіл-күй мен жарықтың әсеріне назар аударды. Стеббинс былай деп жазды: «Жағалау суреттері мен дәстүрлі композициялар Хейдті Гадсон мектебінің суретшісі деп ойлауға мүмкіндік берсе де, [батпақты көріністер] оның осы мектепке жатпастығын анық көрсетеді».

Мұра және жинақтар

Хед өз заманында танымал суретші болмаған, және 20 ғасырдың басында ол көбінесе ұмытылып кеткен. 1999 және 2000 жылдары Хедтің туындылары Теодор Э. Стеббинс, кіші атынан ұйымдастырылған маңызды көрмеге арналды. Көрме Бостонның Көркем өнер мұражайынан Вашингтонның Ұлттық өнер галереясына, содан кейін Лос-Анджелес округінің өнер мұражайына көшті. 2004 жылы Хед АҚШ пошта қызметінің 1890 жылғы "Көк барқыт матадағы алып магнолиялар" атты масляный суреті бейнеленген маркасымен құрметтелді. Степбинс өз жазбаларында айтқандай, Хедтің туындылары да көптеп көшіріліп, жасалмалары жасалған. Хед өмірлік кезеңінде танымал болмағандықтан, оның еңбектерін үлгі еткен замандастарының саны аз болды. Сондықтан 20 ғасырдағы көшірмелердің жалған екені анық көрінеді, себебі майлы бояудың кебуі мен қатаюы ондаған жылдарға созылады.

Хидтің шығармаларын ашу

Теодор Стеббинс, қазір Гарвард университетінің өнер мұражайларында американдық өнер мұрағатының кураторы, былай деп жазады: "Хийдтің туындыларын зерттеуді әрдайым қызықты ететін нәрселердің бірі – оның картиналары Фредерик Э. Черч пен Джон Ф. Кенсеттің картиналарындай емес, бүкіл елдегі гараж сатуларында және басқа да күтпеген жерлерде табылып жатады". Стеббинс бұл себепті Хийдтің орта таптың сатып алушылары арасында танымал болғанын және оның туындыларын ел бойынша кеңінен таратуға дайын болғанын болжайды. Хийдтің ең танымал жаңадан табылған туындылары:
Наррагансетт шығанағындағы дауыл, қазір Форт-Уорт, Техас штатындағы Америка өнерінің Амон Картер мұражайының қорында сақталады, алғаш рет 1943 жылы Нью-Йорк қаласының антикварлық дүкенінен Нью-Йорк қаласының өнер саудагері Виктор Спарк тапқан. Көк шомыр жамылғыдағы магнолия гүлдері мен чероки гүлдері, қазір жеке коллекцияларда сақталады, 1996 жылы Аризонадағы мүлік сатылымында 60 долларға сатып алынған. Олар сол жылы Christie's аукцион үйінде сәйкесінше 937 500 және 134 500 долларға сатылды. Көк барқыт матадағы екі магнолия 1989 жылы Висконсин штатының тұрғыны сатудан 29 долларға сатып алған. Ол 1999 жылы Christie's аукцион үйінде 882 500 долларға сатылды. Қазір ол Вирджиния штатының Бристоль қаласындағы Джеймс В. Макглотлиннің коллекциясында. Алтын барқыт матадағы магнолиялар Индиана штатының тұрғынының қабырғасындағы тесікті көп жылдар бойы жабу үшін қолданылған. Иесі суретке қатысты ойын ойнағаннан кейін суреттің құнына қызығып, Нью-Йорк өнер галереясымен оның түпнұсқа екенін растаған. Хьюстон қаласындағы Көркемсурет мұражайы 1999 жылы осы туындыны 1 250 000 долларға сатып алған. 2003 жылы Бостон аймағының тұрғынының шатырында "Өзен көрінісі" деп аталған, авторлық құқығы көрсетілмеген Хийдтің тұзды батпақ пейзажы табылды. Ол жергілікті аукционда өнер саудагеріне 1 006 250 долларға сатылды және PBS телеарнасының "Find!" бағдарламасында көрсетілді. Оны жеке коллекционер сатып алды және қазір Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Фогг өнер мұражайында қойылған. 2004 жылы Флоридадағы әйелге "Find!" бағдарламасында көрсетілген Хийдтің жаңа туындысы туралы ұлы хабарлады және оның қонақ бөлмесінде ілінген 6x12 дюймдік кішкентай пейзаж туралы сұрады. 1970 жылдары оның қайтыс болған күйеуі Санкт-Огастин қаласында бірнеше долларға сатып алған сурет Хийдтің кешкі тұзды батпақ пейзажы екені анықталды. Ол аукционда өнер саудагеріне 218 500 долларға сатылды. 2006 жылы Массачусетс штатының тұрғынының шатырында табылған сурет Фолл-Ривердегі аукционға жіберілді. Суреттің 1883 және 1890 жылдар аралығында Флорида штатының Сент-Огастин қаласында салынғанын доктор Теодор Стеббинс, Jr. растады. Ол 2006 жылдың 22 қарашасында 198 000 долларға сатылды.

Жалған

Екінші жағынан, белгісіз сандағы Хейдтің қолынан шыққандарың жалған екені анықталды. 2012 жылы Кен Перензи (1947 жылы туған) өзінің "Caveat Emptor" атты кітабында Хейд және басқа да американдық шеберлердің көптеген туындыларын қалай жасағанын айтты. Ол сотталмады, себебі кітабын қылмыстық іс қозғалмайтын мерзім өткеннен кейін жариялаған.