Тома́ш Арчише́вский: Польша социалистік саяхатшысы және премьер-министрі

Кіріспе

Томаш Стефан Арцишевский (1877–1955) – поляк социалистік саясаткері, Польша социалистік партиясының мүшесі және Польшаның 31-ші премьер-министрі, 1944-1947 жылдары Лондонға эмиграциядағы Польша үкіметінің 3-ші премьер-министрі болды. Осы кезеңде үкімет Батыс державаларының мойындауын жоғалтты.

Ерте өмір

Томаш Стефан Арцишевский Варшава мен Лодзьдің арасындағы шағын Сиерчовы қаласында қаңтар көтерілісінің қатысушысы Миколай Арцишевский мен Хелена Млынарска отбасында дүниеге келді. Любань мен Радомдағы сауда училищаларын бітіргеннен кейін Томаш Арцишевский Загленбие аймағының қарқынды дамитын ауыр өнеркәсіп орталығы – Сосновецке көшіп келді. 1894 жылы, 17 жасында, ол болат қорыту зауытында жұмысшы болып жұмыс істей бастады және әлеуметтік әділеттілік үшін күрескендермен алғаш рет кездесті. 1896 жылы ол Польша социалистік партиясына (ППС) қосылды, жақын арада ереуілге қатысты, осының салдарынан жұмыстан босатылды.

Мансап

Бастапқыда Загленбиде белсенді болған ол елден қашуға мәжбүр болды және 1898-1900 жылдары Лондон мен Бременде өмір сүрді, онда ол Польшаның эмиграциядағы социалистер қауымдастығының жетекшілерінің бірі болды. Патшалық полицияның тұтқындау қаупіне қарамастан, Арцишевский 1900 жылдың тамызында Польшаға оралды және көп ұзамай тұтқындалды. 1903 жылы босатылғаннан кейін Арцишевский социалистер қатарында белсенді қызметке қайта оралды. Ол Польшаның нашар дамыған аймақтарында заңсыз партияның ұйымдасуы мен құрылымын дамытуға жұмылдырылған ППС мүшесі болды. Ол Ченстохова, Пётркув және Подляски аймағында біраз уақыт болды. 1904 жылы ол Польшаның азаттығы үшін күрескен революциялық ұйымға қосылды. Юзеф Пилсудскийдің жақын серігі Арцишевский Варшаваға көшіп, ұйымының жергілікті бөлімшесіне жетекші болды. Ол ресейлік жоғары лауазымды шенеуніктерге қатысты бірнеше қастандық әрекеттерін ұйымдастырды. Сондай-ақ ол Вильнюс маңындағы Безданы шабуылына қатысты, онда оның отряды шамамен 200 000 рубльді тартып алды. 1906 жылы Арцишевский Пилсудскиймен бірге жаңадан құрылған Польша социалистік партиясының революциялық фракциясына қосылды. Безданы шабуылынан кейін ол Привислинский крайынан қашып, Львовқа (қазіргі Львов, Украина) қоныстанды. Ұлы соғысқа дейін ол революциялық фракциядан шығып, социалистік қозғалыстың ішкі оппозициясына қосылды. 1914 жылдың тамызында ол Польша легиондарына қосылып, 1-ші бригаданың 1-ші жаяу әскер полкінде ерекше көзге түсті. Лейтенант шынжырғына көтеріліп, 1915 жылы Орталық державалар басып алған Польшадағы Конгресс Польшасында саяси қызметке жіберілді, онда ол құпия Польша әскери ұйымының (POW) ең белсенді ұйымдастырушыларының бірі болды. 5 қарашадағы актінен кейін және Орталық державалардың Миттелеуропа жоспарының бөлігі ретінде Польша Корольдігінің жариялануынан кейін Томаш Арцишевский Варшава қалалық кеңесіне сайланды. Ол кәсіподақтарды құруға және әртүрлі социалистік газеттерді шығаруға қатысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германия мен Австро-Мажарстан құлағаннан кейін 1918 жылдың 7 қарашасында Арцишевский Игнатий Дашинский басқарған Польша Республикасының Уақытша үкіметінде еңбек және әлеуметтік қамтамасыз ету министрі болып тағайындалды. Дашинский үкіметі өкілеттіктерін Пилсудскийге тапсырғаннан және Польшаның барлық аймақтарында биліктің консодациясынан кейін Арцишевский Енджей Морачевский үкіметінде пошта және телеграф министрі болып тағайындалды. Ол 1919 жылдың 16 қаңтарына дейін осы лауазымда қызмет етті. Көп ұзамай ол Сеймге депутат болып сайланды. Польша-Совет соғысы кезінде ол әртүрлі жұмысшылардың ерікті бөлімдерін ұйымдастырды және советтік армияның тылында саботажға қолдау көрсетті. Соғыстан кейін 1922 жылы ол социалистік тізімдер бойынша Сеймге қайта сайланды және 1935 жылға дейін осы лауазымда болды. Социалистердің көрнекті көшбасшыларының бірі (1919-1939 жылдары ППС Бас кеңесінің мүшесі болды) Арцишевский Польша тәуелсіздік алғаннан кейін социалистік идеялардан бас тартқан бұрынғы әріптесі Пилсудскиймен біртіндеп арақашықтыққа түсті. Бұл оны орталық және солшыл партиялардың Centrolew коалициясының жетекші тұлғаларының біріне айналдырды. Сеймдегі мандатынан басқа, 1919-1934 жылдары және 1938 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Арцишевский Варшава қалалық кеңесінің мүшесі болды. Басқа міндеттермен қатар, ол "Балаларға көмектесуші жұмысшылар қоғамын" құрды. 1939 жылы Польшаға шабуыл жасалғаннан кейін Арцишевский Варшаваны қорғауға қатысты, жұмысшылар еріктілер батальонының командирлерінің бірі болды. Польшаны неміс және совет әскерлері басып алғаннан кейін ол жасырын қызметке көшті және Казимеж Пужакпен бірге сол жылдың 16 қазанында Польшаның Социалистік партиясын – Азаттық, Теңдік, Тәуелсіздік (PPS WRN) құрды, бұл соғыс кезеңіндегі ППС-тің құпия жалғасы болды. Ол 1944 жылдың шілдесіне дейін партияға жетекшілік етті. Содан кейін ол Ян Станислав Янковский басқарған Польшаның құпия мемлекетінің квазипарламенті – Ұлттық бірлік кеңесіне (RJN) кірді. Варшава көтерілісіне дейін Арцишевский 1944 жылдың 26 шілдесінде әуе көпірі арқылы Польшадан эвакуацияланды (Мос III). Қайыр арқылы ол Лондонға жетті, онда ол эмиграциядағы Польша президенті лауазымына үміткерлердің бірі болды. 1935 жылғы сәуір Конституциясына сәйкес, 1944 жылдың 7 тамызында ол Владыслав Рацкевичтің ізбасары болып тағайындалды. Совет Одағының қысымына және Станислав Миколайчиктың Иосиф Сталинмен келісімге келу әрекеттеріне сын көзбен қараған Арцишевский одақтас көшбасшыларын (әсіресе Уинстон Черчилльді) Варшаваға көмектесуге көндіруге тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Миколайчик отставкаға кеткеннен кейін 1944 жылдың 29 қарашасында Арцишевский Польшаның премьер-министрі болды және сол уақытта өз үкіметінде еңбек және әлеуметтік қамтамасыз ету министрі болды. Ол 1955 жылдың 20 қарашасында 78 жасында қайтыс болды және Лондонның Бромптон зиратына жерленді.

Initially active in Zagłębie, he had to flee the country and between 1898 and 1900 he lived in London and Bremen, where he was one of the leaders of the Association of Polish Socialists in Exile. Despite being endangered with arrest by the tsarist police, Arciszewski returned to Poland in August 1900 and was arrested soon afterwards. Released in 1903, Arciszewski returned to active service in the ranks of the socialists. He became one of the PPS' members used to develop the organization and structures of illegal party in poorly developed areas of Poland. He spent some time in Częstochowa, Piotrków and in the poorly developed region of Podlaskie. In 1904 he joined the Combat Organization of the Polish Socialist Party, a revolutionary group fighting for the liberation of Poland. A close associate of Józef Piłsudski, Arciszewski moved to Warsaw, where he became the head of the local branch of his organization. With it, he organized a number of assassination attempts of various Russian high ranking officials. He also took part in the famous Bezdany raid near Vilna (Vilnius, Lithuania), where his unit expropriated circa 200,000 roubles. In 1906 Arciszewski, along with Piłsudski, joined the newly found Polish Socialist Party Revolutionary Faction, an organization of the Polish socialists oriented towards the independence of Poland rather than all European workers' revolution. After the action of Bezdany he had to flee the Privislinsky Krai and settled in Lwów (now Lviv, Ukraine), where he joined the Association of Active Struggle, a secret para military organization. Shortly before the outbreak of the Great War he left the Revolutionary Faction and became a member of the internal opposition within the socialist movement. In August 1914 he joined the Polish Legions and served with distinction in the 1st Infantry Regiment of the 1st Brigade. Promoted to the rank of Lieutenant, in 1915 he was delegated to political service in the Central Powers' occupied Congress Poland, where he was among the most active organizers of the secret Polish Military Organization (POW). After the Act of 5 November and the proclamation of the Kingdom of Poland as part of the Central Powers' plan of Mitteleuropa, Tomasz Arciszewski entered the city council of Warsaw. There he became the founder of trade unions and the editor of various socialist newspapers. After the collapse of Germany and Austria Hungary at the end of World War I, on 7 November 1918 Arciszewski was appointed the minister of labour and social affairs in the Provisional Government of the Polish Republic led by Ignacy Daszyński. After Daszyński's government passed its responsibilities to Piłsudski and the consolidation of power in all parts of Poland occurred, Arciszewski was appointed the minister of postal services and telegraphic communication in the government of Jędrzej Moraczewski. He served at that post until 16 January 1919. Soon afterwards he was elected a member of the Sejm. During the Polish Bolshevik War he organized various workers' voluntary units and supported the sabotage beneath Russian lines. After the war, in 1922 he was again elected member of the Sejm from the Socialist lists and held his post until 1935. One of the most prominent leaders of the socialists (between 1919 and 1939 he was the member of the Main Council of the PPS), Arciszewski gradually broke up with his former colleague Piłsudski, who abandoned the socialist ideas after Poland regained her independence. This made him one of the prominent leaders of the Centrolew coalition of centrist and leftist parties. Apart from his seat in the Sejm, between 1919 and 1934, and then from 1938 until the outbreak of World War II, Arciszewski was a member of the Warsaw's city council. Among other duties, he was also the founder of the Workers' Society of Friends of Children. After the outbreak of the Invasion of Poland of 1939, Arciszewski took part in the defense of Warsaw as one of the commanders of the Workers' Volunteer Battalions. After the German and Soviet take over of Poland he went underground and, together with Kazimierz Pużak, on 16 October of the same year he proclaimed the Polish Socialist Party – Freedom, Equality, Independence (PPS WRN), a secret war time continuation of the pre war PPS. He headed that party until July 1944. After that he entered the Council of National Unity (RJN), a quasi parliament of the Polish Secret State headed by Jan Stanisław Jankowski. Shortly before the outbreak of the Warsaw Uprising, Arciszewski was evacuated from Poland through an air bridge (Most III) on 26 July 1944. Through Cairo he reached London, where he was one of the candidates for the seat of the president of Poland in exile. In accordance with the April Constitution of 1935, on 7 August 1944 he was named by Władysław Raczkiewicz as his successor. Critical towards the pressure of the Soviet Union and Stanisław Mikołajczyk's attempts at compromise with Joseph Stalin, Arciszewski focused on trying to convince the Allied leaders (notably Winston Churchill) to help fighting Warsaw – to little avail. After Mikołajczyk's resignation, on 29 November 1944, Arciszewski became the Prime Minister of Poland and at the same time he became the minister of labour and welfare in his government. He died on 20 November 1955 at aged 78, and is buried in Brompton Cemetery, London.