Кіріспе

Фелициан Славой Складковский (; 9 маусым 1885, Габин – 31 тамыз 1962, Лондон) – поляк дәрігері, генерал және саясаткер, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін және оның алдында Ішкі істер министрі және Польшаның 28-ші премьер-министрі қызметін атқарған. Складковский Краковтағы Ягеллон университетінде медицинаны оқып, 1911 жылы бітірді. Содан кейін Сосновец қаласында дәрігер болып жұмыс істеді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста поляк легиондарында, ал кейін Польша-Кеңес соғысында шайқасты. 1924 жылы бригадир генерал ретінде ол Польша әскери денсаулық сақтау қызметінің басшысы болып тағайындалды. 1926 жылғы мамыр төңкерісінен кейін Складковский 1931 жылдың маусымына дейін Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Одан кейін ол Соғыс министрінің орынбасары болып тағайындалды. 1936 жылдың 13 мамырында Складковский премьер-министр және Ішкі істер министрі болды. Ол соғыстар аралығындағы Польшаның ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі болды, оның кабинеті 3 жыл 4 айға, 1939 жылдың 30 қыркүйегіне дейін созылды. Сондай-ақ, ол осы лауазымға ие болған алғашқы поляк протестанты (Рим-католицизмінен кальвинизмге ауысқан). Премьер-министр болып қызмет еткен кезінде ол Польшаның көптеген ауылдарындағы санитарлық жағдайдың нашарлығына қатты алаңдады және Польшадағы әрбір үйдің жұмыс істейтін дәретханасы болуы керек деген жарлық шығарды. Бұл көптеген ауыл тұрғындарын осы мақсатта өз аулаларында ағаштан жасалған құрылыстар салуға итермеледі, олар кейіннен "сłaвойки" деп аталды. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығынан кейін ол Румынияға қашып, онда тұтқындалды. 1940 жылы Түркияға, одан Палестинаға барды. 1947 жылы Лондонға көшіп, 1962 жылы қайтыс болды. Ол Лондонның Бромптон зиратында жерленген.

Алғашқы жылдары мен оқулары

1885 жылы 9 маусымда Польшаның Конгресс бөлігіндегі Габин қаласында туған Славёж Складковский патриоттық нанымдары берік отбасында өскен. Оның әкесі Винсент Складковский Габин қаласындағы сот судьясы болған. 16 жасында ол бөлінген Польшаның тәуелсіздігі үшін қаңтар көтерілісінде патша әскерлеріне қарсы күрескен, ал көтеріліс жеңілгеннен кейін Ресей империясының армиясында қызмет етуге мәжбүр болды. Фелицян алты баланың бірі болды: оның Божывой ағасы және Доброслава, Томила, Мирослава, ал кішісі Винценция болды, ол нәресте шағында қайтыс болды. Әуелде ата-анасы оған Славёж деп ат қоюды жоспарлаған, бірақ Габин қаласындағы жергілікті шіркеу қызметкерлері бұған рұқсат бермеді, себебі бұл есім шіркеу кітаптарында тіркелмеген. Осыған байланысты балаға Фелицян деп ат қойылды. Кейін ол заңды атына Славёж есімін қосты. Складковский Ловичтегі орта мектепте және Кильцедегі жоғары мектепте оқыды, онда ол Конгресс Корольдігінің орысшалау саясатына (Ресейлік бөлігі) және Польшаның Пруссиялық бөлігінің германшалауына қарсы белсенді түрде наразылық білдіріп, үгіт жүргізді. 1904 жылы бітіргеннен кейін Варшава университетінде медицинаны оқыды. 1904 жылғы 13 қарашада Варшаваның Гжибовский алаңындағы патриоттық демонстрацияға қатысты. Патша үкіметі оны тұтқындап, танымал Pawiak түрмесіне жіберді. Бір айдан кейін Складковский Кильцеге қайтарылып, полиция бақылауына алынды. Оқуын жалғастыру үшін ол Австрияның Галициясына кетіп, 1906 жылғы наурыз айында Краковтағы Ягеллон университетінің медицина факультетіне қабылданды. Алайда, осыған дейін, 1905 жылы ол Польша социалистік партиясының революциялық фракциясына мүше болды. 1909 жылғы 15 ақпанда Фелицян Ядвига Шоллға үйленді, олардың Милош (1911–1938) есімді ұлы болды. 1911 жылы Складковский университетті хирург және гинеколог мамандығы бойынша бітірді. 1912 жылдың қаңтарында профессор Кадлер клиникасында жұмыс істеді және Сосновец қаласында тәжірибе жинады.

Польша легиондары

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Даброва бассейніндегі мылтық қоғамының ұйымдастырушыларының бірі Станислав Зверзинскиймен бірге ол 1914 жылғы 13 тамызда Миехов қаласында орналасқан Польша легиондарына қосылды. Бастапқыда ол 1-ші жаяу әскер полкінің 5-ші батальонында дәрігер болып қызмет етті. Осы кезеңде ол алғаш рет болашақ мемлекет басшысы және Польша маршалы Йозеф Пилсудскиймен кездесті. 1914 жылғы 9 қазанда Складковский екінші лейтенант болып тағайындалды. 1914 жылғы 20 желтоқсаннан бастап 1-ші жаяу әскер полкінің бас дәрігері болып қызмет етті. 1915 жылғы 1 қаңтарда ол лейтенант-дәрігер болып тағайындалды, бірақ 26 қаңтарда 1-ші жаяу әскер полкінің 3-ші батальонына ауыстырылды. Көп ұзамай Складковский ауыр сырқатқа шалдығып, жақын маңдағы Кет қаласындағы ауруханаға жеткізілді. 1915 жылғы 1 ақпанда Складковский медициналық әскери қызметке қайта оралды және 1-ші жаяу әскер полкінің 1-ші батальонының дәрігері болып тағайындалды. Содан кейін 1915 жылғы 28 сәуірден 7 мамырға дейін 5-ші жаяу әскер бөлімінің бас дәрігері лауазымын атқарды. 1915 жылғы 11 мамырдан бастап 7-ші жаяу әскер полкінің бас дәрігері болды. 1915 жылғы 10 мамырда ол капитан-дәрігер шеніне көтерілді және оның медициналық қызметі барлық Польша легиондарын қамтыды. 1916 жылғы шілдеде Костюхновка шайқасында өзін ерекше көзге түсірді. 1916 жылғы 1 қазанынан бастап 7-ші жаяу әскер полкі таратылғаннан кейін Складковский 5-ші жаяу әскер бөлімінің бас дәрігері болды. 1917 жылғы 16 шілдеде, ант дағдарысы кезінде, ресми түрде орыс азаматы саналған Складковский легиондағы қызметтен босатылды. 1917 жылғы 22 шілдеде ол Бениаминовқа интернировкаланды және 1918 жылғы 2 тамызға дейін сол жерде қалды. Босатылғаннан кейін Складковский Челадь қаласындағы Сатурн көмір шахтасында дәрігер болып жұмыс істеді.

Польша әскері

1918 жылдың қарашасында Складковский өз легионының формасын киіп, Загленбие-Добровское аймағында неміс әскерлерін қарусыздандырды. Капитан болғандықтан, ол жаңа құрылған Польша армиясының басшылығын өз қолына алып, қысқа мерзімге Загленбие-Добровское әскери округінің қолбасшысы болды. 1919 жылдың 3 ақпанында Складковский Бендзин әскери округінің командирі, полковник Рудольф Тарновскийдің штаб бастығы болып тағайындалды. Майор шеніне көтерілгеннен кейін, ол жаңадан құрылған 2-ші легиондық жаяу әскер дивизиясының бас дәрігері болды. Осы бөліммен бірге ол Польша-Совет соғысында қатысып, 1919 жылдың тамызында Минск қаласын басып алды. 1919 жылдың күзінде Складковский генерал Люциан Желиговскийдің операциялық тобының бас дәрігері болып тағайындалды. 1920 жылдың 7 ақпанында ол Әскери істер министрлігінің Медициналық департаментінің ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. 1920 жылдың тамызында полковник шеніне ие болып, Польша Қызыл Крестінің өкілі болды. 1921 жылдың қаңтарында Складовский Польша армиясының медициналық бөлімшелерінің инспекторы болып тағайындалды. Содан кейін Францияға, Сен-Сирдің арнайы әскери мектебіне оқуға кетті. 1924 жылдың қарашасында ол «генералдар ереуілі» деп аталған қызметтен кеткен офицерлердің бірі болды; алайда офицерлердің бірлескен отставкасы қабылданбады. 1924 жылдың 1 желтоқсанында Складковский бригадир-генерал шеніне көтерілді. Францияда ол француз әйелі Жермен Сюзанн Койломен танысып, ғашық болды. 1925 жылы ол бірінші әйелі Ядвига Шоллдан ажырасу үшін кальвинизм дініне ауысты. 1926 жылдың қаңтарында ол француз сүйіктісіне үйленді, ол өзінің тегін Койло Складковска деп өзгертті. Мамыр төңкерісі кезінде Складковский Юзеф Пилсудскийді қолдады, ал 1926 жылдың 13 мамырында генерал Густав Орлиц-Дрезер оны Варшаваның үкімет комиссары етіп тағайындады. Ол өте жақсы ұйымдастырушы ретінде танылғандықтан, Польша астанасының көшелерінде тәртіпті сақтау міндеті жүктелді. 1926 жылдың 14 мамырында Складковскийдің полиция күштері Варшавадағы Банк алаңында коммунистік митингті таратып жіберді. Ол 1926 жылдың 1 қазанына дейін үкімет комиссары лауазымында болды, содан кейін оны Владыслав Ярошевич ауыстырды.

Ішкі істер министрі

1926 жылдың 2 қазанында, бұл кезде Юзеф Пилсудскийдің жақтасы ретінде кеңінен танылған Складковский Ішкі істер министрі болып тағайындалды. Ол бұл лауазымда үш премьер-министрдің басшылығымен қызмет етті: Пилсудский, Казимеж Бартель және Казимеж Свитальский. Саяси даулардан қашып, ол шебер және белсенді әкімші, ұйымдастырушы болды. 1928 жылдың 27 наурызында Сейм (Польша Парламенті) отырысы кезінде коммунистік өкілдер мен сенаторлар маршал Пилсудскийдің сөзін үзіп, үкіметке қарсы ұрандарды айқайлады. Складковский жеке басқарып, полиция бөліміне коммунистерді залдан шығаруға бұйрық берді. Слауой 1929 жылдың 7 желтоқсанына дейін үш жылдан астам уақыт осы лауазымда болды. 1930 жылдың 1 қаңтарында ол қарулы күштерге қайта оралды және Әскери істер министрінің орынбасары, Армия әкімшілігінің басшысы болып тағайындалды. 1930 жылдың 3 маусымында ол қайтадан Ішкі істер министрі болды. Сол жылдың күзінде ол Шығыс Галициядағы украиндарды басып тастау операциясын жүзеге асырды. Сонымен қатар, ол Сейм таратылғаннан кейін (1930 жылдың 30 тамызы) Брест бекінісіне жіберілген оппозициялық депутаттардың тұтқындалуына қол қойды. Одан кейін ол «Брест сайлауы» деп аталатын сайлауды ұйымдастыруға қатысты. Кәсіби дәрігер болған министр ретінде Складковский Польшадағы шаруалар мен помещиктік шаруашылықтардағы нашар санитарлық жағдайға қатты алаңдады. Оның бір жарлығында Польшаның барлық ауылдарында дәретханалар салынуы тиіс делінген. Осының нәтижесінде поляк халқы оларды Славхой Складковскийдің құрметіне «слауойки» деп атады. 1931 жылдың 23 маусымында Складковский қайтадан әскери қызметке оралды, Әскери істер министрінің орынбасары және Армия басқармасының басшысы болды. Фелициан Слауой Жозеф Пилсудскиймен тығыз қарым-қатынаста болды, ол әйелімен бірге маршалдың кештеріне жиі шақырылып, 1935 жылы оның күтпеген өлімі туралы қайғылы жаңалықты біріншілерден білді. 1931 жылдың 19 наурызында Складковский Польша армиясының дивизия генералы (generał dywizji) шеніне көтерілді.

Польшаның премьер-министрі

Пилсудскийдің қайтысынан кейін оның ізбасарлары фракцияларға бөлінді, оның ішінде президент Игнатий Мощицкийді қолдаушылар және маршал Эдвард Рыдз-Смиглыны жақтаушылар болды. 1936 жылдың көктемінде екі топ келісімге келіп, премьер-министр Фелициан Славой Складковскийдің үкіметін құрды (15 мамыр 1936 ж.). 1936 жылдың 4 маусымында Складковский парламентте сөйлеген сөзінде, оны президент пен маршалдың екеуі де тағайындағанын мәлімдеді. Оның үкіметінің құрамында Евгений Квиатковский және Сыртқы істер министрі Йозеф Бек сияқты түрлі фракциялардың саясаткерлері болды. Складковский өзі саяси қақтығыстардан қашып, мемлекеттік басқаруды жақсартуға, әсіресе полиция және мемлекеттік қызметтерді күшейтуге күш салды. Ол Польша бойынша жиі сапар шегіп, мектептерге, полиция бөлімдеріне, өндіріс орындарына және шаруашылықтарға барып көрді. Премьер-министр ретінде Складковский 1936 жылдың маусымында поляк еврейлеріне қарсы «экономикалық күрес» деп жариялап, таптық күрестің күшеюіне ықпал етті. Складковский еврейлерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы болды, бірақ оны тоқтатуға жеткілікті күш жұмсаған жоқ. Бірде «жағымсыз оқиғалар» (яғни, еврейлерге қарсы көптеген физикалық зорлық-зомбылық фактілері) туралы пікір білдіріп, поляк шаруаларын түсінбегендігі үшін еврейлердің өзі кінәлі екенін айтты. Оның үкіметі кезінде поляк еврейлері қоғамнан оқшауланып, кедейленіп, жамандалды. Польша билігі еврейлердің эмиграциясы мәселесін Ұлттар Лигасында және Франциямен, сондай-ақ басқа да мүдделі елдермен екіжақты келіссөздерде көтерді. 1939 жылдың 12 қаңтарында Польшадағы антисемитизмнің күшеюіне қарсы наразылық білдірген еврей депутаты Лейб Минцбергке жауап ретінде Складковский Польша үкіметі еврей мәселесін «құлықсыз және зорлықсыз» шешуге бейілді екенін мәлімдеді: «Еврей мәселесі күшпен емес, үкімет пен еврей эмиграциялық қоғамдарының ынтымақтастығы арқылы шешілуі керек». Складковский «Польшадағы еврей халқының жағдайы» жаман емес екенін айтып, оны «Еврейлердің Меккеге баруға ұмтылуы сияқты Польшаға қажылық жасауға құштарлығымен» салыстырды, бұл оның пікірінше, қабылдауға болмайтын нәрсе. Ол Германия мен Италиядан қуылған поляк еврейлерінің елге қайта оралу тілегіне қатысты болды, бірақ Складковский үкіметі шетелде тұратын еврейлерге поляк азаматтығын беруден бас тартты. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде таңғы сағат 4:30-да Ішкі істер министрлігінің ғимаратында түн өткізген Складковскийге Краковтан қоңырау шалып, Германияның Польшаға басып кіргені және шекарадағы Хойнице қаласына шабуыл жасалғаны туралы хабарлады. Келесі күні ол Сеймде сөз сөйлеп, Польшаның Үшінші рейхті жеңіп, соғыста жеңіске жететініне үміт білдірді. 7 қыркүйекте таңғы сағат 2-де Складковский Варшавадан шығысқа қарай бет алды. Біраз уақыт Волыньдегі Люцк қаласында болғаннан кейін, 15 қыркүйекте ол Румыния шекарасына жақын жердегі Косовқа келді. 17 қыркүйекте Польшаға Кеңес Одағының шабуыл жасағанын естігеннен кейін Складковский Кути маңындағы Церемош өзені арқылы Румыния шекарасын өтті. 30 қыркүйекте Румыния үкіметімен ұсталғаннан кейін ол премьер-министр лауазымынан кетті. Оның отставкасы 5 қазан күні эмиграциядағы жаңа президент Владыслав Рацкевичпен қабылданды.

Қалған жері

Славёж Складковский алғашқыда басқа үкімет мүшелерімен бірге Сланик қаласында ұсталды. 1939 жылдың қазан айында ол Бейл-Геркулейнге ауыстырылды. Ол жерде Евгений Квиатковскиймен бірге президент Рацкевичке хат жазып (9 қазанда), Румыниядан кетуге рұқсат сұрады. Польша эмиграциядағы үкіметінің жаңа премьер-министрі генерал Владислав Сикорский бұл рұқсатты бермеді. Көңілі толмаған Складковский Франциядағы поляк армиясына қосылуға өтінді, бірақ ол да қабылданбады. Венгрия мен Румынияға Германия мен Кеңес Одағы қауіп төндіргендіктен, генерал Сикорский Румынияда ұсталған жоғары лауазымды поляк шенеуніктерін жартылай эвакуациялауға келісті. 1940 жылдың маусым айында Складковскийге әйелі Жермен тұратын Францияға баруға рұқсат берілді. 24 маусымда Болгария арқылы өтіп, пойызбен Түркияның Стамбул қаласына келді. Онда ол тағы да поляк армиясына қосылуды сұрады, бірақ 3 шілдеде одан бас тартты. 1940 жылдың 3 қазанында Складковский тағы бір хат жіберді, бұл жолы президент Рацкевичке, және ақыры 24 қарашада Сикорскийдің рұқсатын алды. 1940 жылдың соңында Складковский Польшаның тәуелсіз Карпат атқыштар бригадасының резервтік орталығына жіберілді (генерал Станислав Копанский). Орталық Палестинадағы Хайфа қаласында орналасқан, және Славёж 1941 жылдың 10 қаңтарында жетті. 25 қаңтарда генерал Кордиан Йозеф Заморскидің өтініші бойынша ол Польша армиясының жергілікті бөлімшелерінің санитариялық инспекторы болып тағайындалды. 1941 жылдың наурыз айының басында ол Палестинадағы Польша Қызыл Крестінің әскери өкілі болып тағайындалды. 1941 жылдың ортасында генерал Сикорский оны Тель-Авивтегі армия генералдарының орталығына жіберді, онда Складковский соғыстың қалған бөлігін Януш Жендрзеевичпен бірге өткізді. 1946 жылы ол Ядвига Долега Мостовичке үйленді, ал 1947 жылы еврей Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін Палестинадан Лондонға кетті. Складковский Ұлыбританиядағы поляк эмигранттары қауымдастығының белсенді мүшесі болды. 1962 жылдың 31 тамызында Лондонда қайтыс болды және Бромптон зиратына жерленді. 1990 жылдың 8 маусымында оның денесі Польшаға қайтарылып, Варшавадағы Повузки зиратына жерленді. Жерленген жері: Оның туыстарының бірі белгілі кинорежиссер Кшиштоф Кисловский болды. Славёж Складковскийдің мұрағаты Торунь университетінің кітапханасындағы Emigracji мұражайында сақталады.