Кіріспе

Польшаның бірінші премьер-министрі

Игнатий Еварист Дашинский (1866 жылғы 26 қазан – 1936 жылғы 31 қазан) – польшалық социалистік саясаткер, журналист және 1918 жылы Люблинде құрылған Екінші Польша Республикасының бірінші үкіметінің премьер-министрі болған. 1892 жылғы қазанда ол Польша социал-демократиялық партиясын (ППСД) құрысушылардың бірі болды, ол Польша социалистік партиясының (ПСП) алдағы іргесін қалады. 1897 жылы ол Австрия парламентіне сайланды және 1918 жылға дейін осы лауазымда қалды. 1903 жылдан бастап ол Халықаралық Социалистік партияның бірнеше құрылтайлары мен жиналыстарына қатысып, Польшаның барлық территорияларының тәуелсіздігі мен бірігуін, польшалық социалистік бағдарламаның негізгі бөлігі ретінде жақтады. 1912 жылы ол болашақ маршал және мемлекет басшысы Юзеф Пилсудскиймен ұзақ мерзімді ынтымақтастыққа кірісті. Ол Краковта жарық көрген «Naprzód» (Алға) социалистік газетінің бас редакторы болып тағайындалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Дашинский Польша Ұлттық Комитетін құрысушылардың бірі болды және 1918 жылғы 7 қарашада Люблин қаласында құрылған Польша Республикасының Уақытша Халық Үкіметінің басшысы қызметін бірнеше күн атқарды. 1919 жылғы 26 қаңтарда ол Польша Сейміне сайланды және 1922, 1928 және 1930 жылдары қайта сайланды. 1920 жылғы шілдеден 1921 жылғы қаңтарға дейін ол саясаткер және дипломат Винценти Витос басқарған Ұлттық Бірлік Үкіметінде премьер-министрдің орынбасары болды. 1926 жылғы мамыр төңкерісі кезінде Юзеф Пилсудскийді белсенді түрде қолдағанмен, кейіннен орталық-сол оппозицияға қосылды. 1928 жылдан 1930 жылға дейін Сеймнің үшінші маршалы болды. Пилсудский Сейм палатасына үлкен әскери эскортпен кірген кезде Дашинский Сейм отырысын ашудан бас тартты. Ол 1930 жылы Пилсудский Сеймді таратып жіберген кезде саяси мансабын аяқтады. Журналистік және астыртын қызметінде ол Дашек, Жегота және Игнис псевдонимдерін пайдаланды.

Балалық шақ

Игнатий Дашинский 1866 жылдың 26 қазанында Галиция мен Лодомерия Корольдігінің (қазіргі Тернополь облысы) Збараж қаласында дүниеге келді. Ол патриоттық дәстүрді қадірлейтін, аса бай емес ақсүйек отбасынан шыққан. Ол Австрия кеңсесінің қызметкері Фердинанд Дашинскийдің (1816–1875) және Камила Миержевскаяның (1834–1895) ұлы еді. Оның үш ағасы, бір әпкесі және әкесінің бірінші некесінен туған аға-інілері болды. 1872 жылы Дашинский Збараждағы францискан мектебінде білім алуын бастады. Ол өте жақсы оқушы болды, себебі ол оқып-жазуды білген, сондай-ақ көпмәдениетті ортада өскендіктен бірнеше тілді білді. Бала кезінен украин және идиш тілдерінде сөйлеп, неміс тілін түсінген. 1875 жылдың 6 желтоқсанында әкесі қайтыс болды және отбасы Станислав қаласына көшіп келді. Олардың қаржылық жағдайын жақсарту үшін анасы орта мектеп оқушыларына пәтерлерді жалға берді. Екі жылдан кейін ол орта мектепке түсті. Осы уақыт аралығында ол әріптестеріне жеке сабақ беріп, ақша тапты. Сол кезде ол үлкен ағасы Феликстің ықпалында болды, ол оған жақсы поляк патриоты болуды үйретті. Олар бірге шағын көтерілісшіл әрекеттер жасады. Феликс қараша көтерілісінде күрескен ақын Маурици Гославскийдің құрметіне мерейтойлық өлең жазды. Игнатий өлеңнің көшірмелерін жасап, ақынның қабірінің маңына таратып жіберді. Австрия полициясы тергеу бастады және Феликс тұтқындалды, ал Игнасий сотқа дейін босатылды. Бірақ екеуі де ақталып шықты. Феликс өзінің көтерілісшіл қызметін тоқтатпады. Ол Станислав аймағындағы поляк және украин жасөспірімдерін тартатын құпия топ құрды. Игнасий топқа оның ережелерін қалыптастыру арқылы үлес қосты. 1882 жылы Игнатий Дашинский ұзақ мектеп үзілісі кезінде студенттерге патриоттық сөз сөйледі. Бұл оның мектептен шығарылуына және отбасының Станиславтағы тыныш өмірінің аяқталуына әкелді. Олардың қаржылық жағдайы нашарлап, Львовқа көшіп кетуге мәжбүр болды. Феликс Львов политехникалық институтында химияны оқыды. Бірақ көп ұзамай Игнасий мен анасына тағы көшіп кетуге тура келді. Олар Дрохобычқа барды, онда ол өзінің алғашқы жұмысын заңгердің хатшысы ретінде бастады (ешбір мектеп оны қабылдамады). Осы уақыт аралығында ол жұмысшы табымен алғаш рет танысты. Көп ұзамай ол солшыл «Gazeta Naddniestrzańska» (Днестр газеті) екі апта сайын шығатын газетке жаза бастады, онда Станислав және Дрохобычтағы мұнай өнеркәсібінде жұмыс істейтін жұмысшылардың ауыр жағдайлары туралы жазды. 1884 жылдың қыркүйегінде анасы Пшемысльге көшіп келгенде, Игнасий Львовта жалғыз қалды. Ол тағы да мектепке түсуге қабылданбады, сондықтан үйде оқыды.

Саясат және дипломатия

Сол кезде Дашинскийдің социалистік саяси көзқарастары қалыптасып келе жатқан еді. 1886 жылы ол ата-анасының достарының біріне тәрбиеші болды. 1888 жылдың 8 сәуірінде сабаққа қатыспай-ақ Матураны (мектеп бітірушілер емтиханы) тапсыруға рұқсат алды. 1888 жылдың 22 қыркүйегінде диплом алып, Краковтағы Ягеллон университетінде философияны оқыды. Ағасы Феликс арқасында Краковтағы социалистермен байланыста болды. 1889 жылы Людвик Кульчицкиймен танысып, оған Польшадағы Конгресске социалистік жаңғыларды жеткізуге көмектесті. Біраз уақыттан соң Дашинский қаржылық қиындықтарға байланысты оқуын тастауға мәжбүр болды. Ол қайтадан тәрбиеші болып жұмыс істеді, Чарностаудан Гняздовскийлер отбасына жалған есіммен қызмет етті. 1889 жылдың 2-3 мамыр түнінде орыс полициясы оны тұтқындап, Пультускте алты ай түрмеде отырды, себебі оны шетелде социалистік қозғалысқа қатысқан ағасы Феликс деп жаңылыстырды (ол Париждегі Екінші Интернационал конгресіне қатысқан еді). Игнатий түрмеден босатылғаннан кейін Польша Конгресінен қуылды және Краковқа оралды. Ол жерде заңсыз саяси қызметпен айналысқандығы айыпталды, бірақ мерзімі өткендіктен ақталды. Ол қайтадан университетке оралды, бірақ демонстрацияға қатысқаннан кейін оқуын тастауға мәжбүр болды. Осы оқиғалардан кейін Дашинский Аргентинаға эмиграциялауға шешім қабылдады. Алайда, Еуропадан кетер алдында Швейцарияға ағасы Феликс пен оның әйелі Зофияға барды. Оның ағасы туберкулезбен ауырып, Давоста ем алып жатқан еді. Ағасымен кездескеннен кейін Аргентинаға билет алу үшін Парижге барды, бірақ 1890 жылдың 9 сәуірінде Феликс қайтыс болғанын естіді. Осыдан кейін Станислав Мендельсон мен Александр Дембский оны эмиграцияламауға көндірді. Ол Швейцарияда оқуға шешім қабылдады және Цюрих университетіне қабылданды. Оқу кезінде Мендельсон оны айына 60 фунтпен қолдады. Швейцарияда Дашинский ағасының социалистік қызметін жалғастырды. Ол "Zgoda" поляк жұмысшылар бірлестігінің негізін қалаушылардың бірі болды. Ол Юлиан Мархлевский, Роза Люксембург және Габриэль Нарутовичпен бірлесіп жұмыс істеді. Сол кездегі ең үлкен жетістігі – социалистік демонстрацияларды қорғайтын тәртіп сақшылық қызметін құру болды. Адам Мицкевичтің күлін Польшаға әкелу рәсімі осындай демонстрацияға айналды, оның барысында Мархлевский сөз сөйледі. Дашинский 1890 жылдың қазан айында Польшаға оралды. Алдымен Краковта қалды, содан кейін Львовқа көшіп, Галициядағы социалистік қозғалыстың басқару орталығын құрды. Ол украин социалистік белсенділерімен бірлесіп, Русь украин радикалдық партиясының (Руско-Украинская Партия Радикальная) құрылтай жиналысына қатысты, онда ақын Иван Франкомен танысты.

Социал-демократиялық партия

Дашинский Галицияның барлық жұмысшы қозғалыстарын біріктіруді қалады. Белгілі бір топтар «Праца» және «Роботник» газеттерімен байланысты болды. 1890 жылдың 7 қарашасында Львовта өткен жиналыста социалистік белсенділер ресми және заңды Еңбек партиясын құру туралы шешім қабылдады. Келесі қадам – 1891 жылдың 15 ақпанында жаңа социалистік кедейлерге көмек және білім беру қауымдастығын құру болды. Ұйымның өсуімен бірге, оның ықпалы Станислав және Краков қалаларына жетті. Сол кезде ол белсенді журналист және саясаткер болды. Ол көптеген митингілерде сөз сөйледі, мысалы, 1891 жылдың 1 мамырында Львовта өткен сайлау митингісінде, сондай-ақ 30 сәуірде Żegota псевдонимімен «Галициядағы саяси партиялар туралы» саяси брошюра жариялады. Оның жарияланғаннан кейін, оған жасырын ұйымға қатысқандығы айыбы тағылды, бірақ Социалистік партия заңды болғандықтан, айып алынып тасталды. Маусым айында Венада Австрияның Социал-демократиялық жұмысшы партиясының съезінде Галиция делегаты болды. 1891 жылдың 16-23 сәуірінде Дашинский Брюссельде өткен Екінші Интернационал конгресінде поляк социалистерінің делегациясын жетекшілік етті. Содан кейін ол Берлинге кетіп, «Жұмысшылар газеті» («Gazeta Robotnicza») поляк газетінің бас редакторы болды. Ол онда алты ай жұмыс істеді. Берлиннен кетіп бара жатқанда, оны неміс билігі науқас мақалалар жариялағандығы үшін тұтқындады. Бірақ оның автор екенін дәлелдей алмағандықтан, оны босатты. 1892 жылдың басында ол Львовқа барды, онда Галицияның поляк социал-демократиялық партиясының (I Zjazd Galicyjskiej Partii Socjalno Demokratycznej) бірінші съезінде маңызды рөл атқарды. Ол партияның саяси бағдарламасы және тактикасы туралы баяндама жасады. Қайтып келе жатқанда, оны тағы да тұтқындап, Краков түрмесінде он күн отырды. Бостандыққа шыққаннан кейін Львовқа оралды. Австрия социалистерінің үшінші съезінде ол Польша социал-демократиялық партиясын көптеген австриялық ұйымдардан бөлуді ұсынды, партияның марксистік саяси бағдарламасында тәуелсіздікті қолдайтын тармақтарды баса назарға алды, оның мақсаты жеке меншікті жою арқылы социализмді іске асыру болды. Бұл мақсатқа жетудің алғашқы қадамдары сайлау процедураларын демократияландыру (буржуазияның артықшылықтарын жою) және сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу еді. Оның жеке поляк партиясы туралы арманы 1892 жылы Польша социалистік партиясы (Polska Partia Socjalistyczna немесе PPS) құрылғанда ішінара орындалды. Дашинский Фелиция Носсиг Прохникпен танысып, оған ғашық болды, олардың Адам Прохник есімді ұлы болды деген қауесет бар. 1892-1893 жылдары Дашинский Карпат тауларында демалып өмір сүрді. 1893 жылы ол Краковқа көшіп, «Алдыға» («Naprzód») социалистік газетінің редакторы болды. 1893 жылдың наурыз айында Краковта өткен Екінші Социалистік конгреске қатысты. Полиция жиынды таратып жіберді, ол бес күн түрмеде отырды. Қазан айында ол тағы да Львовқа көшіп, «Галициядағы социалистік партияның даму тарихы» (1890 жылдың мамырынан 1894 жылдың мамырына дейін) атты брошюра жариялады. Осы уақытта ол Краковқа оралып, «Напрод» газетінің редакторы қызметін қайта бастады. Кейін ол Галиция және Силезияның үшінші социалистік конгресіне қатысып, «Галиция демократиясының банкроты» («Bankructwo demokracji galicyjskiej») атты тағы бір брошюра жариялады, онда ол буржуазияны қатты сынады. 1895 жылы Дашинскийдің анасы қайтыс болды. 1896 жылы ол Лондон қаласында өткен Халықаралық конгреске қатысты. 1896 жылдың күзінде Польшаның Австриядағы министр-президенті граф Казимеж Бадени сайлау заңын ішінара реформалады, осылайша парламентке 72 депутат жалпы ерлер сайлау құқығы арқылы сайланатын болды. Дашинский бұл социалистік идеологияның танымалдылығын арттыруға, сондай-ақ парламентте өз идеологиясы үшін күресуге мүмкіндік береді деп сенді. Сайлау округтері қалалар мен ауылдарды қамтитындай етіп бөлінді. Ол Краков округінен үміткер болды, онда ол 75% дауыс алды (29 758 дауыстан 22 214 дауыс). Оны жұмысшылар, шаруалар, студенттер, олардың көп бөлігі еврейлер қолдады. 1897 жылы ол парламент депутаты болды және сол жылы Венада актриса Мария Пазковскаға үйленді.

Австрия Парламенті

Парламентке енгеннен кейін Дашинский 15 мүшеден тұратын парламентариялық клубтың төрағасы болды. 1898 жылы билік батыс Галицияның бір бөлігінде төтенше жағдай режимін енгізді. Оның мақсаты – жұмысшылар қозғалысын әлсірету еді. Жиналыс бостандығы сияқты көптеген құқықтар шектелді. Дашинский бұған қарсы күресті, мысалы, 22 қарашада үкіметтің әрекеттеріне наразылық білдірген танымал сөз сөйледі. Кейін ол жұмысшылардың ереуілін қолдады, бірақ олардың заңды түрде өткізілуі керек екенін қаперіне салды. Ол сондай-ақ парламентте сайлау заңын демократияландыруға қатысты; басқа нәрселермен қатар, куриялық дауыс беруді жоюға шақырды. Дашинский керемет шешен болды, оның сөздері көп адамды қызықтырды. Ол консерваторлар мен президент-министр Бадениді сынады. 1898 жылы Венада өткен ірі демонстрацияларға қатысып, император Бадениді лауазымынан босатуға себепкер болды. 1900 жылы Дашинский тағы да Мемлекеттік кеңеске сайланды. Ол цензураны айналып өтуге күш салды, себебі журналист ретінде сөз бостандығына шектеулер қойылды.

Краков қалалық кеңесі

1902 жылы 12 мамырда Дашинский Краков қалалық кеңесіне мүше болып сайланды. Кеңесте отырғанда, ол консервативті және роялистік мүшелермен күреске ерекше назар бөлді. Дашинский әлеуметтік мәселелермен және Краков қаласының инфрақұрылымына қатысты мәселелермен де айналысты. Ол өнеркәсіп, көмір және каналдар мәселелерімен айналысатын қалалық комитеттердің құрамында болды. 1905 жылы 2 ақпанда, 1905 жылғы Ресей революциясы басталғаннан кейін, ол Краковтың Базар алаңында өткен демонстрацияға қатысып, патшаның портретін өртеді. Полиция демонстрацияны таратуға тырысты, бірақ кеңес мүшелерін ұстай алмады. 1907 жылы парламент 24 жастан асқан барлық еркектерге Мемлекеттік кеңеске сайлауда дауыс беруге рұқсат беретін жаңа сайлау заңын қабылдады. Осы жылдың мамыр айында социалистер үлкен сайлауда жеңіске жетті, ал консерваторлар парламенттегі өкілдерінің көп бөлігін жоғалтты.