Кіріспе
Әуежай, әуе компаниясы жолаушыларды түпкілікті бағытына жеткізу үшін ауысу пункті ретінде пайдаланады. Әуежай хабы немесе хаб әуежайы – жолаушылар ағыны мен ұшу операцияларын шоғырландыру үшін бір немесе бірнеше әуе компаниясы пайдаланатын әуежай. Хабтар жолаушыларды соңғы бағытына жеткізу үшін ауысу (немесе тоқтау) пункті ретінде қызмет етеді. Ол – хаб және спица жүйесінің бір бөлігі. Әуе компаниясы бірнеше хаб емес (спица) қалалардан хаб әуежайына рейстерді орындай алады, ал спица қалалары арасында саяхаттайтын жолаушылар хаб арқылы байланысады. Бұл үлгі экономикалық масштаб эффектісін құрайды, бұл әуе компаниясына (бірнеше байланыс арқылы) қалалар жұбына қызмет көрсетуге мүмкіндік береді, әйтпесе тікелей рейстермен экономикалық тұрғыдан қызмет көрсету мүмкін болмас еді. Бұл жүйе нүктеден нүктеге модельмен қарама-қайшы келеді, онда хабтар болмайды және спица қалалары арасында тікелей рейстер ұсынылады. Хаб әуежайлары сондай-ақ бастапқы және соңғы (O&D) трафигіне де қызмет көрсетеді.
An airline hub or hub airport is an airport used by one or more airlines to concentrate passenger traffic and flight operations. Hubs serve as transfer (or stop over) points to help get passengers to their final destination. It is part of the hub and spoke system. An airline may operate flights from several non hub (spoke) cities to the hub airport, and passengers traveling between spoke cities connect through the hub. This paradigm creates economies of scale that allow an airline to serve (via an intermediate connection) city pairs that could otherwise not be economically served on a non stop basis. This system contrasts with the point to point model, in which there are no hubs and nonstop flights are instead offered between spoke cities. Hub airports also serve origin and destination (O&D) traffic.
Операциялар
Хаб және спика жүйесі әуе компаниясына аз бағыттармен жұмыс істеуге мүмкіндік береді, сондықтан аз ұшақтар қажет болады. Бұл жүйе жолаушылар санының артуын қамтамасыз етеді; хабтан спикаға бағытталған рейс хабтан ғана емес, сонымен қатар бірнеше спика қалаларынан келген жолаушыларды да тасымалдайды. Дегенмен, бұл жүйе шығынды. Транзиттік жолаушыларды қамтамасыз ету үшін қосымша қызметкерлер мен инфрақұрылым қажет. Әртүрлі халқы мен сұранысы бар спика қалаларын қамту үшін әуе компаниясына бірнеше ұшақ түрлері керек, және әр түр үшін арнайы оқыту мен жабдықтар талап етіледі. Жолаушылар үшін хаб және спика жүйесі көптеген бағыттарға бір көшірумен ұшу мүмкіндігін ұсынады. Алайда, олар соңғы пунктіне жету үшін жолда үнемі көшірулер жасауға мәжбүр болады, бұл сапар уақытын ұзартады.
Банктік қызмет
Авиакомпаниялар өздерінің хабтарында бірнеше рейстің қысқа мерзім ішінде келіп, кетуін қамтамасыз ететін рейстер тобын (банк) пайдалана алады. Мұндай топтар хабтағы белсенділіктің "жоғары нүктесі" деп, ал олардың арасындағы уақыттар "төмендіктер" деп аталуы мүмкін. Рейстер тобы жолаушыларға қысқа қосылыс уақытын ұсынады. Дегенмен, авиакомпания рейстердің көп ағынына дайындалу үшін көптеген ресурстарды жұмылдыруы керек, ал бір уақытта бірнеше ұшақтың жерде болуы қанағаттандырусыз жағдайға және кешігулерге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, рейстер тобы ұшақтарды тиімсіз пайдалануға алып келуі мүмкін, мысалы, ұшақтар келесі топқа дейін провинциалды қалаларда күтіп отыруы мүмкін. Оның орнына, кейбір авиакомпаниялар өздерінің хабтарын "ағынмен жұмыс істейтін хабқа" айналдырып, рейстердің келуін және кетуін күні бойына тегіс таратуда. Бұл құбылыс "депикинг" деп те аталады.
Таяу Шығыс
1974 жылы Бахрейн, Оман, Катар және Біріккен Араб Әмірліктері үкіметтері Gulf Air компаниясын Британдық теңіздік әуе жолдары корпорациясынан (BOAC) өз бақылауына алды. Gulf Air Таяу Шығыстағы төрт елдің туылған әуе компаниясы болды. Ол Оманды, Катарды және БАӘ-ні Бахрейн хабымен байланыстырды, одан Еуропа мен Азия бойынша рейстер ұсынды. БАӘ-де Gulf Air Дубай емес, Әбу-Дабиге басымдық берді, бұл БАӘ Премьер-министрі Мұхаммед бин Рашид Әл-Мактумның оны әлемдік деңгейдегі мегаполиске айналдыру арманына қайшы келді. Шейх Мохаммед Дубайда орналасқан жаңа әуе компаниясын құруға кірісті, ол 1985 жылы қызметін бастады. Таяу Шығыс аймағында Катар мен Оман да өздерінің әуе компанияларын құруға шешім қабылдады. Qatar Airways және Oman Air екеуі де 1993 жылы құрылды, олардың хабтары тиісінше Доха мен Маскат қалаларында орналасқан. Жаңа әуе компанияларының өсуімен бірге, олардың туған елдері әуе тасымалдарын қамтамасыз ету үшін Gulf Air-ге азаматтық тәуелділікке ие болды. Катар 2002 жылы Gulf Air-дегі үлесінен бас тартты. 2003 жылы БАӘ Әбу-Дабиде орналасқан тағы бір ұлттық әуе компаниясы – Etihad Airways-ді құрды. Ел 2006 жылы Gulf Air-ден шығып, 2007 жылы Оман да соңынан ерді. Олардың қарқынды өсуі Лондон Хитроу, Париж Шарль де Голль және Нью-Йорк JFK сияқты дәстүрлі хабтардың дамуына әсер етті.
Жүк тасушы және қайшы тасушы
Жүк тасымалдағыш хаб – негізінен жүк тасымалдаушы әуе компаниясы пайдаланатын әуежай, ол хаб-спица жүйесін қолданады. АҚШ-тағы екі ірі жүк тасымалдағыш әуежай – FedEx-тің Мемфис Суперхабы және UPS Луисвилл Уорлдпорты – АҚШ халқының орташа географиялық центріне жақын орналасқан. FedEx әуе компаниясы, FedEx Express, өзінің Мемфис хабын 1973 жылы, АҚШ-тағы әуе жүгі тасымалы индустриясы либералданудан бұрын құрды. Бұл жүйе әуе компаниясы үшін тиімді жеткізу жүйесін жасады. UPS Airlines Луисвиллде де ұқсас үлгіні қолданды. Еуропада ASL Airlines, Cargolux және DHL Aviation ұқсас стратегияны ұстанады және Льеж, Люксембург және Лейпциг қалаларындағы өздерінің негізгі хабтарын пайдаланады. Сонымен қатар, Аляска штатының Анкоридж қаласындағы Тед Стивенс халықаралық әуежайы Азия мен Солтүстік Америка арасында ұшатын көптеген жүк авиакомпаниялары үшін жиі тоқталатын орталық болып табылады. Көптеген жүк тасымалдаушы әуе компаниялары Анкориджде тек жанармай құю және кедендік рәсімдерді жүзеге асырады, бірақ FedEx және UPS Анкориджді әр континенттегі аймақтық хабтар арасындағы Тынық мұхиты арқылы тасымаланалатын жүкті сұрыптау үшін, жанармай құюмен және кедендік рәсімдермен бірге пайдаланады. FedEx және UPS хабтары сияқты жұмыс істейтін жолаушылар тасымалдаушы әуе компаниялары көбінесе «қайшы хабтар» деп аталады, себебі бір бағытқа барған көптеген рейстер бір уақытта жолаушыларды түсіріп, бір уақытта түсіреді, ал жолаушылар транзиттен өткеннен кейін әр ұшақтың соңғы бағытына ұшу үшін ұқсас процесті қайталайды. Air India Лондонның Хитроу әуежайында қайшы хабты пайдаланады, онда Дели, Ахмадабад және Мумбаи қалаларынан келген жолаушылар Ньюаркқа жалғаса алады. Jet Airways жерге қонғанға дейін Амстердамның Схипхол әуежайында Бангалор, Мумбаи және Дели қалаларынан келген жолаушыларды Торонто Пирсонға және кері бағытта тасымалдау үшін ұқсас қайшы хабты пайдаланды. 2016 жылы Схипхолға көшкенге дейін Брюссельдегі бұрынғы қайшы хабындағы операциялардың ең жоғары нүктесінде Мумбаи, Дели және Ченнаи қалаларынан рейстер орындалды және Брюссельде тоқтағаннан кейін Торонто, Нью-Йорк және Ньюаркқа және кері бағытта жалғасты. Халықаралық қайшы хаб үшінші және төртінші бостандық рейстеріне немесе бесінші бостандық рейстеріне пайдаланылуы мүмкін, бұл үшін екі ел арасындағы екіжақты келісім қажет. WestJet жазғы кестеде Сент-Джонсты Оттава, Торонто және Орландодан келетін және Дублин мен Лондон-Гатвикке баратын рейстер үшін қайшы хаб ретінде пайдаланды. Qantas сондай-ақ Лос-Анджелес халықаралық әуежайын Мельбурн, Брисбен немесе Сиднейден келетін рейстер үшін қайшы хаб ретінде пайдаланды, онда жолаушылар Нью-Йоркқа (JFK) баратын болса, жалғаса алады.
Басты қала
Әуе тасымал саласында, негізгі қала – бұл әуе компаниясы шектеулі бағыттар бойынша тікелей рейстерді жүзеге асыратын пункт. Негізгі қала, ең алдымен, транзиттік жолаушыларға емес, жергілікті нарыққа қызмет көрсетеді. «Негізгі қала» термині көбінесе әуе компаниясы шектеулі бағыттар бойынша тікелей рейстерді жүзеге асыратын әуежайға қатысты қолданылса да, оның қолданылу аясы шағын көлемді хаб ретінде де кеңейді. Мысалы, JetBlue компаниясының Нью-Йорк–JFK әуежайындағы операциялары хаб сияқты болғанымен, әуе компаниясы оны әлі де негізгі қала деп атайды. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, мысалдарға Атланта, Детройт, Миннеаполис/Сент-Пол және Солт-Лейк-Ситидегі Delta Air Lines; Шарлотта, Даллас-Форт-Уорт, Майами және Филадельфиядағы American Airlines; және Хьюстон–Интерконтиненталь, Ньюарк және Вашингтон-Даллес әуежайларындағы United Airlines кіретін еді. Көптеген ұлттық авиакомпаниялар тарихи түрде өз елдерінің басты халықаралық әуежайларында осындай үстемдікке ие болды және кейбіреулері осы күнгі күшке ие. Мысалдарға Мексика қаласындағы Aeromexico, Торонто–Пирсон әуежайындағы Air Canada, Париж–Шарль-де-Голь әуежайындағы Air France, Лондон–Хитроу әуежайындағы British Airways, Гонконгтағы Cathay Pacific, Панама қаласындағы Copa Airlines, Дубайдағы Emirates, Аддис-Абебадағы Ethiopian Airlines, Хельсинкидегі Finnair, Мадридтегі Iberia, Токио Ханедадағы Japan Airlines, Имам Хомейнидегі Iran Air, Римдегі ITA Airways, Шереметьевтегі Aeroflot, Сеул–Инчхон әуежайындағы Korean Air, Амстердамдағы KLM, Франкфурттағы Lufthansa, Сиднейдегі Qantas, Дохадағы Qatar Airways, Сингапурдағы Singapore Airlines, Йоханнесбургтегі South African Airways, Цюрихтегі Swiss International Air Lines, Стамбулдағы Turkish Airlines және Афинадағы Aegean Airlines жатады.
Негізгі және қосымша хабтар
Негізгі хаб – әуе компаниясы үшін басты хаб. Бірақ, әуе компаниясы өзінің негізгі хабындағы операцияларын кеңейтіп, сыйымдылық шектеулеріне жеткен жағдайда, қосымша хабтар ашуға көшуі мүмкін. Мұндай хабтарға Air Canada-ның Монреаль-Трюдо және Ванкувердегі хабтарын, British Airways-тің Лондон-Гатвик хабын, Air India-ның Мумбаи хабын және Lufthansa-ның Мюнхен хабын мысалға келтіруге болады. Көптеген хабтарды пайдалану арқылы әуе компаниялары географиялық қамту аймағын кеңейте алады. Сонымен қатар, тікелей қатынас жоқ бағыттардағы жолаушыларға жақсы қызмет көрсетіп, әртүрлі хабтарда қосылысқан рейстер арқылы көбірек маршруттар ұсынуға мүмкіндік алады. FedEx Express және UPS Airlines сияқты жүк тасымалдаушы компаниялар да екіншілік хабтарды пайдаланады, бірақ олар негізінен аймақтық сұраныс жоғары бағыттарға қызмет көрсету үшін қолданылады, себебі негізгі хаб арқылы тасымалдау отынның зейінсіз жұмсалуына әкеледі. Мысалы, FedEx Сиэтл мен Финикске жақын жерлерге пакеттерді жеткізген кезде Мемфис суперхабы арқылы жіберудің орнына, Окленд халықаралық әуежайы арқылы транзиттен өткізеді.
Көшіруші ортасы
Белгілі бір хабтың сыйымдылығы толып кетуі немесе күнінің ең қызу сәттерінде сыйымдылық жетіспеушілігі туындауы мүмкін, сол кезде әуе компаниялары трафикті қосалқы хабқа ауыстыруға мәжбүр болуы мүмкін. Қосалқы хаб әуе компаниясы үшін бірнеше функцияларды атқаруға мүмкіндік береді: ол қанағаттандырылмаған хабты айналып өтуге, әйтпесе қанағаттандырылмаған хабта кестеленбеген рейстерге артық сұранысты қабылдауға және жаңа O&D қалалық жұптар үшін транзиттік трафикке кесте жасауға мүмкіндік береді. Бұл модельдің ең танымал мысалы – Delta Air Lines және American Airlines компанияларының Нью-Йорктегі LaGuardia әуежайын John F. Kennedy халықаралық әуежайындағы хабтарындағы сыйымдылық және слоттар шектеулеріне байланысты ішкі хаб ретінде пайдалануы. Көптеген аймақтық рейстер LaGuardia-дан орындалады, ал басым бөлігі халықаралық және ұзақ қашықтықтағы ішкі рейстер JFK-де қалады. Lufthansa Франкфурт әуежайы мен Мюнхен әуежайындағы хабтары арқылы ұқсас бизнес модельін жүзеге асырады. Жалпы айтқанда, әуе компаниясының ұзақ қашықтықтағы рейстерінің көпшілігі Франкфурттан, ал соған ұқсас, бірақ кішірек бөлігі Мюнхеннен орындалады.
Ай жарығы
Тарихта бұрын, тасымалдаушылар хабтарда белгілі бір мақсаттағы, уақытқа қарайтын операцияларды жүргізіп келді. Ең айқын мысалы – Америка Вест компаниясының Лас-Вегастағы МакКарран халықаралық әуежайын (қазір Невада штатының ұзақ жылғы сенаторы Гарри Ридтің есімімен аталады) негізгі түнгі рейстер орталығы ретінде пайдалануы, бұл әуе кемелерін пайдалану деңгейін бәсекелестерінен әлдеқайда жоғарылатуға мүмкіндік берді.