Кіріспе

Ауыз әңгімелерден бастап қазіргі Пуэрто-Рико әдебиетіне дейін – Пуэрто-Рико текті жазушылардың туындыларының жиынтығы. Ол ауызша баяндау өнерінен қалыптасты. Пуэрто-Риконың жергілікті халқының жазбаша туындылары испан отаршылдық үкіметі тарапынан тыйым салынды және қысымға ұшырады. XIX ғасырдың соңында алғашқы баспа машинасы келгеннен және Корольдік әдеби академия құрылғаннан кейін ғана Пуэрто-Рико әдебиеті гүлдене бастады. Аралдың испан отаршылдығына қатысты саяси көзқарастарын білдірген алғашқы жазушылар – журналистер болды. АҚШ Испан-Америка соғысы кезінде Пуэрто-Рикоға басып кіргеннен кейін және арал 1898 жылғы Париж шартының шарты ретінде АҚШ-қа өткеннен соң, жазушылар мен ақындар патриоттық тақырыптарды жазып, жаңа отаршылдық үкіметке қарсылық білдіре бастады. 20-ғасырдың басы мен ортасында Пуэрто-Рико диаспорасының және одан кейін Нью-Йорк қозғалысының (Nuyorican Movement) өркендеуімен Пуэрто-Рико әдебиеті дамуын жалғастырды, көптеген пуэрто-риколықтар автор, ақын, романда жазушы, драматург және эссеші ретінде танылды.

Ерте тарих

Пуэрто-Рико әдебиетінің дамуына 1500 жылдардың басынан бері Пуэрто-Риконы басқарған испан отаршылдық үкіметі кедергі келтірді. Испандықтар Пуэрто-Рико әдебиет арқылы өзінің әлеуметтік және мәдени ерекшелігін қалыптастырып, тәуелсіздікке ұмтылуы мүмкін деп қорқып, сақтанды. Жергілікті тұрғындардың жазбаша туындыларына тыйым салынды және олар түрмеге жабылып немесе елден қуылды. Пуэрто-Рикодағы алғашқы кітапхана 1642 жылы Сан-Франциско монастырында құрылғанымен, кітаптарына тек діни орденге жататын адамдар ғана қол жеткізе алды. Кітапханаларға және кітап сатып алуға мүмкіндігі бар адамдар – тағайындалған испан үкімет шенеуніктері немесе бай жер иелері ғана болатын. Кедейлер Пуэрто-Рикода дәстүрлі түрде Коплас және Десимас деп белгілі ауызша әңгіме айтуға жүгінуге мәжбүр болды. Аралдың алғашқы жазушыларына Испания тажы аралдың тарихи хроникасын жазуды тапсырды. Олардың ішінде Пуэрто-Рико тарихын жазған Диего де Торрес Варгас, діни және тарихи тақырыптарда өлеңдер жазған Франсиско Айерра де Санта-Мария және Батыс Үндістанды сипаттауды тапсырған Хуан Понсе де Леон II болды. Пуэрто-Риконың тұңғыш туған губернаторы Понсе де Леон II таино мәдениеті, әсіресе олардың діни рәсімдері мен тілі туралы жазды. Ол сондай-ақ конкистадорлардың ертедегі іс-қимылдарын да құжаттады. Бұл еңбектер Испанияның Севилья қаласындағы Ұлттық мұрағатқа жіберілді, онда олар сақталды. Пуэрто-Рико әдеби тарихы 1806 жылы Мексикадан алғашқы баспа машинасы келгеннен кейін өзгерді. Сол жылы Хуан Родригес Кальдерон (испан) аралдағы алғашқы кітапты – «Ocios de la Juventud» атты кітапты жазып, басылымға шығарды. 1851 жылы Пуэрто-Риконың испандық губернаторы Хуан де ла Пезуэла Севалло «Жақсы әдебиет академиясын» құрды. Бұл мекеме аралдың интеллектуалдық және әдеби дамуына үлкен үлес қосты. Академия бастауыш сынып мұғалімдеріне лицензия берді, оқу әдістемелерін жасады және әдеби конкурстар өткізді. Дегенмен, институттың құрылуынан тек үкіметтік қызметкерлер мен байлар ғана пайда тапты. Пуэрто-Риконың алғашқы жазушылары аралдың ең бай отбасыларынан шықты және испан тажының әділетсіздігін сынады.

19 ғасыр

1806 жылы испан отаршылдық үкіметі Пуэрто-Риконың алғашқы газетін – "La Gaceta de Puerto Rico" (Пуэрто-Рико газеті) құрды. Газет үкімет идеалдарына қалайтын болды. Пуэрто-Рикодағы алғашқы жазба жұмыстарға сол кездегі романтизм әсер етті. Журналистер – өздерінің саяси көзқарастарын сол кездегі газеттерде, кейін кітаптарда білдірген алғашқы жазушылар болды. Олар кітаптары мен романдары арқылы құлдық пен кедейлік сияқты әлеуметтік әділетсіздіктерді жария етті. Отаршылдық үкімет осы жазушылардың көпшілігін қауіпті либералдар деп санап, аралдан қуды. Мұның бір мысалы – Испания коронасына қарсы жазған ақын және журналист Франсиско Гонсало Марин. Олардың кейбіреуі Доминикан Республикасына, Кубаға немесе Нью-Йоркке кетіп, эмиграцияда патриоттық тақырыптарда жазуын жалғастырды. Бұл жазушылардың әдебиеті Пуэрто-Рикодағы испан үкіметіне қарсы көтеріліс жасау ниетін күшейтті, нәтижесінде 1868 жылы сәтсіз аяқталған Грито де Ларес болды. 1868-1898 жылдар аралығы Пуэрто-Рико институтарының дамуы мен ұлттық өнер мен мәдениеттің қалыптасуы үшін шешуші болды: тәуелсіздік үшін көтеріліс, отарлық реформалар, ұлттық саяси партиялардың құрылуы, құлдықтың жойылуы (1873 жылы) және қысқа мерзімді автономия орын алды. Бұл оқиғалар әдеби тіл, музыка, сәулет және басқа да өнер түрлері арқылы білдірілген ұлттық мәдениетті дамытумен бірге жүрді. Нюйоркалықтар қозғалысының мақсаты – шетелде Пуэрто-Рико халқының мәдени ерекшеліктерін сақтау. Бұл зиялылар, жазушылар, ақындар мен драматургтер тобы АҚШ-та өмір сүретін нуйорикалықтардың өмірін көрсетеді, олардың шығармалары кейіннен кең аудиторияның және ғалымдардың назарына ілікті: Николаса Мохр ("El Bronx Remembered"), Пири Томас ("Down These Mean Streets"), Педро Пиетри ("The Masses are Asses"), Джаннина Браски ("Yo Yo Boing!"), Эсмеральда Сантьяго ("Мен Пуэрто-Рикода болғанда") және тағы да басқалар.

Негізгі көркем әдебиет

XIX ғасырдың көрнекті пуэрто-риколық авторларына Мануэль А. Алонсо жатады, ол 1849 жылы жазылған "Эль Гибаро" атты өлеңдер жинағының авторы, оның басты тақырыптары кедей пуэрто-риколық шаруалардың өмірі болды. Эухенио Мария де Хостос 1863 жылы "Баяуанның саяхаты" атты шығармасын жазды, онда Бартоломе де лас Касасты Кариб теңізі аймағының өзіндігін зерделеуге бастау нүктесі ретінде пайдаланды. Осы алғашқы романынан кейін Хостос көркем әдебиеттен бас тартып, әлеуметтік өзгерістерге ықпал етуге үлкен мүмкіндік беретін эссе жанрына көшті. Алехандро Тапиа и Ривера "Пуэрто-Риконың тарихи кітапханасын" жариялау арқылы тарихнаманың жаңа дәуірін ашты. Кейетано Колль и Тосте таино мәдениетін жарыққа шығарған тарихи еңбек жариялады, "Индо Антиллано сөздігі" құнды туынды. Мануэль Зено Гандия 1894 жылы Пуэрто-Рикодағы таулы кофе өсіретін аймақтар туралы "Ла Шарка" романын жазды. Антонио С. Педерира өзінің "Аралық" еңбегінде АҚШ-тың басып кіруінен кейін пуэрто-риколық мәдениеттің сақталуын сипаттады. Пуэрто-рико әдебиетіндегі қалалық оқиғаларды және көші-қон мен жер аудару туралы романдарды баяндау тенденциясын Нью-Йорк қаласына көшіп келген пуэрто-риколық авторлар жалғастырды, олардың ішінде "Омаха Бигелоу" және "Қан фугалары" атты шығармалардың авторы Эдгардо Вега Юнке, "Йо-Йо Боинг!" және "Банандардың Біріккен Штаттары" атты кітаптардың авторы Джаннина Браски, "Спикс" кітабының авторы Педро Хуан Сото және "Лока ла де ла локура" кітабының авторы Мануэль Рамос Отеро бар.

Ертедегі поэзия

Мария Бибиана Бенитес 1832 жылы өзінің алғашқы "La Ninfa de Puerto Rico" өлеңін жариялады. Оның қызы Алехандрина Бенитес де Готье болды, оның 1843 жылы жарық көрген "Aguinaldo Puertorriqueño" оған аралдың ең ұлы ақындарының бірі деген танымал атақ әкелді. Көптеген адамдар Алехандринаның ұлы Хосе Готье Бенитесті Пуэрто-Риконың романтикалық дәуірінің ең ұлы ақыны деп санайды. Лола Родригес де Тио "La Borinqueña" әнінің сөздерін жазды, ол Grito de Lares көтерілісіне қатысушылармен қолданылды. Ақындар Хосе де Диего, Вирджилио Давила, Луис Ллоренс Торрес, Немесио Каналес, Франсиско Матос Паоли, Хуан Антонио Коррехер, Клементе Сото Велес және Уго Маргенат – патриоттық рухтағы өлеңдер жазған тәуелсіздік жақтастары болды.

Ұлтшылдық

1928 жылы Сото Велес Альфредо Маргенатпен (Уго Маргенаттың әкесі), Педро Карраскилло, Грациани Миранда Арчилла, Фернандо Гонсалес Альберти, Луис Эрнандес Акино, Самуэль Луго, Хуан Кальдерон Эскобар және Антонио Круз Нивес "Аталайизм" деп аталатын әдеби қозғалысты құрған "El Atalaya de los Dioses" тобын құрды. "El Grupo Atalaya" қозғалысы поэзиялық/әдеби әлемді саяси әрекетпен байланыстыруға ұмтылды, ал оның көптеген мүшелері, Сото Велес сияқты, Пуэрто-Рико Ұлттық партиясына қатысты. Джаннина Браскидің постмодернистік туындысы "Бананның АҚШ-ы" (2011) Пуэрто-Риконың отарсыздану тарихын қамтиды және Пуэрто-Риконың тәуелсіздігін жариялайды.

Әлемдік лирика

Мерседес Негрон Муньос "Клара Лейр" деген атпен жазды және Пуэрто-Рико халқының күнделікті күресін бейнелейтін "Arras de Cristal" (1937) атты туындысын жариялады. Дегенмен, көптеген адамдар Пуэрто-Рикода туып, кейін Нью-Йоркте өмір сүрген ең ұлы ақындардың бірі деп санайтын – Джулия де Бургос еді. Оның Пуэрто-Рикоға деген сүйіспеншілігінен туған шабыт "Río Grande de Loíza" поэмасында жарқын көрініс тапқан. ХХ ғасырдың басындағы тағы бір маңызды лирикалық ақындар – Луис Палес Матос, Луис Ллоренс Торрес және Эваристо Рибера Шеврмонт. Испания Азамат соғысынан кейін, ақын Хуан Рамон Хименес (1956 жылы Нобель сыйлығының лауреаты) және оның әйелі Зенобия Кампроби Пуэрто-Рикоға көшіп, 1946 жылы Хуан-Хуанда қоныстанды. Хименестің лирикалық, философиялық өлеңдері Джаннина Браски (Empire of Dreams, 1988), Мануэль Рамос Отеро (El Libro de la Muerte, 1985) және Рене Маркес (La Carreta, 1950) сияқты Пуэрто-Рикода туған көрнекті жазушыларға зор әсер етті. Эваристо Рибера Шеврмонттың өлеңдері ұлттық сана, фольклор және аймақтық ерекшеліктерді қамтиды, сонымен қатар жалпыадамзаттық лирикаға да тоқтала кетеді. Виктор Эрнандес Круз 1969 жылы "Snaps" жинағымен ірі баспа үйінде (Random House) жарияланған тұңғыш испан тілді ақын болды.

Драматургтар

Пуэрто-Рико театрының маңызды тұлғаларының бірі – Рене Маркес (1919–1979), «Окскарт» (La Carreta) пьесасының авторы. Бұл пьеса Пуэрто-Рикодан Нью-Йорк қаласына көшіп келген пуэрторикалық отбасының қиындықтарын көрсетеді. Оның прозалық туындыларының ішінде «El Puertorriqueño Dócil y Otros Ensayos» бар. Пуэрто-Рико театрының белгілі өкілі Франсиско Арриви (1915–2007) «Areyto» деп аталатын ерекше драмалық стильді дамытты және «Bolero y plena» (1958) мен «Vejigantes» пьесаларын жазды. Ол Пуэрто-Рикода түрлі театр фестивальдерін ұйымдастыруға және Луис А. Ферре атындағы «Centro de Bellas Artes» (Луис А. Ферре сахналық өнер орталығы) құруға көмектесті. Луис Рафаэль Санчес (1936) Ольга Вискаль Гарриганың өміріне негізделген «Pasión según Antígona Pérez» («Антигона Переске арналған құмарлық») трагедиясын жазды. Пуэрто-Риконың эксперименталды театрының жазушыларының бірі – Джаннина Браски. Оның пьесалары пуэрторикалық өнерді дәріптейді және Луис Палес Матос, Нилита Виентос, Педро Пиетри және Хулия де Бургос сияқты отандастарының еңбектерін құрметтейді. Брасчидің «United States of Banana» («Бананның АҚШ-ы») атты пьесасы, онда Гамлет, Заратустра және Гамлет Пуэрто-Риконы азат ету миссиясын орындайды, 2015 жылы Нью-Йорктегі Шапиро театрында қойылды. Пуэрто-Риконың жас драматургтарының қатарында Сан-Жерман қаласында «Casa Cruz de la Luna» үйін құрған Аравинд Энрике Адиантайя бар. Сондай-ақ, бұл санатқа драматург және сценарист Хосе Ривера да жатады, ол Академия сыйлығына ұсынылған алғашқы пуэрторикалық сценарист. АҚШ-та тұратын пуэрторикалық текті драматургтардың ішінде «Hamilton» Бродвей мюзиклі үшін Пулитцер сыйлығы мен «Grammy» сыйлығын жеңіп алған Лин-Мануэль Миранда бар. Миранданың ата-анасы Пуэрто-Рикодан, ол Киара Алегрия Худеспен бірлесіп «In the Heights» мюзиклін жасады, ал Худестің анасы да Пуэрто-Рикодан.

Журналистер

Пуэрто-Рико әдебиетін әртүрлі журналистер мен колонналар одан да байытады. Нельсон Антонио Денис «El Diario La Prensa» газетінде Нью-Йорк/Пуэрто-Рико диаспорасы туралы 300-ден астам редакциялық мақала жариялады, олар Ұлттық испаноязық журналистер қауымдастығынан «Ең үздік редакциялық мақала» сыйлығымен бірнеше рет марапатталды. Денистің 1898 жылдан бері АҚШ пен Пуэрто-Рико арасындағы қарым-қатынастың эволюциясы туралы «Барлық пуэрторикалықтарға қарсы соғыс» атты тарих кітабы 2015 және 2016 жылдары Пуэрто-Рикода ең көп сатылған кітап атанды. Хосе Луис Гонсалес (1926-1996) өзінің «Паис де четыре писос и другие эссе» атты еңбегінде аралдық қоғамның қатаң құрылымын сипаттаған. Дэвид Гонсалес – «Нью-Йорк Таймс» газетінің журналисі. 25 жылдық еңбек жолында Гонсалес «Нью-Йорк Таймс» газетіне Пуэрто-Риконың тарихы, мәдениеті, саясаты және халқы туралы жүздеген мақала жазды. 2013 жылы Ұлттық испаноязық журналистер қауымдастығы Гонсалесті өмірі бойы адал және ізгілікпен қызмет еткені үшін Атақ залына енгізді. Герсон Борреро – Нью-Йорктегі журналист, радио жүргізушісі және телекомментатор. Ол «City & State NY» журналының редакторы және Нью-Йорктегі ең ірі испан тілді газет – «El Diario/La Prensa» газетінің бас редакторы болды. Оның баспасөз материалдары Нью-Йорк қаласының саясатынан, мәдени шолулардан және жеке тұлғалар туралы материалдардан бастап, Somos Uno конференциясы мен Пуэрто-Рико күнінің шеруіне дейін қамтыды.

Тарихшылар

Делма С. Аригоития сияқты тарихшылар кітаптар жазып, Пуэрто-Рико әйелдерінің қоғамға қосқан үлесін құжаттады. Аригоития Пуэрто-Рико университетінде тарих саласында магистр дәрежесін алған алғашқы адам болды. Оның 20-ғасырдың басындағы Пуэрто-Риконың саясаткерлерін қамтитын жариялымдары: «Хосе Де Диего – заң шығарушы», Сан-Хуан, «Эдуардо Джорджити және оның әлемі: Миллионердің гениалды кәсіпкерлігі және оның асыл гуманизмі», «Пуэрто-Рико үшін бәрінен жоғары: Антонио Р. Барселоның өмірі мен еңбегі, 1868-1938» және «Пуэрто-Рикодағы сән тарихына кіріспе» кітаптарын қамтиды. Терезита А. Левидің «Пуэрто-Риколықтар империяда: Пуэрто-Рикодағы темекі өсіру тарихы, 1898-1940» кітабы, Пуэрто-Риконың шығыс және батыс жоталарындағы темекі өсіретін аймақтарды зерттейді және Пуэрто-Риколықтардың АҚШ шенеуніктеріне қалай қарсылық көрсеткенін және аралға пайда әкелетін заңнама үшін қалай сәтті күрескенін баяндайтын алғашқы кітап. Оның кітабы ғалымдар тарапынан жоғары бағаланған. «Пуэрто-Риколықтар империяда» кітабы Пуэрто-Риконың маңызды темекі өнеркәсібіне тамаша кіріспе болып табылады, сонымен қатар фермерлік ұйымдар мен ауыл шаруашылығы зерттеулері туралы қызықты материалдар ұсынады. – Герберт С. Клейн, Гувернер Моррис Колумбия университетінің тарих профессоры.

Пуэрто-Риконың қазіргі және заманауи әдебиеті

Пуэрто-Рико жазушыларының 1930-1950 жылдардағы ұлттық дәстүрінен кейін авторлар онжылдықтар бойынша "ұрпақтарға" жіктеледі. XX ғасырдың басында және ортасындағы ең көрнекті жазушылардың кейбіреулері: Хуан Антонио Коррехер, Луис Ллоренс Торрес, Палес Матос, Энрике Лагерре және Франсиско Матос Паоли. Бұл пуэрто-риколық жазушылар испан тілінде жазып, латын американдық әдеби дәстүрді көрсетті және әмбебап және әлеуметтік тақырыптардың алуан түрлілігін ұсынды. 1950 жылдары шығармашылық жолын бастаған жазушылардың арасында Хосе Луис Гонсалес, Рене Маркес, Педро Хуан Сото және Эмилио Диас Валькарсель бар. 1960-1970 жылдары мансабы басталған авторлар: Джек Агуэрос, Анхеламария Давила, Лурдес Васкес, Розарио Ферре, Луис Рафаэль Санчес, Мануэль Рамос Отеро, Ольга Нолла, Эдгардо Родригес Джулия, Мирна Касас және Луис Лопес Нивес. 1980 және 1990 жылдардың маңызды жазушылары: Ана Лидия Вега, Джаннина Браски, Майра Сантос Фебрес, Луз Мария Умпьер және Эдуардо Лало. Пуэрто-Рико әдебиетінің жаңа дауыстары жаңа ғасырдың басында Педро Кабияның 1999 жылы жарық көрген «Historias tremendas» шығармасымен көріне бастады. Бұрынғы жазушылардың туындыларында басымдық құраған жекелену саясаты және Пуэрто-Риконың АҚШ-пен қарым-қатынасының күрделілігі жаңа жанрлар мен тақырыптарды зерттеуге, мысалы, латындық фантастика, қорқыныш, қиял және нуарға жол берді. Бұл Педро Кабияның әңгімелерінде, романдары мен комикстерінде, Бруно Сореноның тәжірибелерінде және Хосе Либой мен Луис Негронның әңгімелерінде (оның «Mundo Cruel» туындысы 2014 жылы Ламбда сыйлығын жеңіп алды) көрінеді. Аралдағы жаңа дауыстарға Рафаэль Асеведо, Моисес Агусто, Йоланда Арройо Писарро, Жанет Бесера, Рикардо А. Домингес, Ана Мария Фустер Лавин, Зоэ Хименес Коррехер, Хуан Лопес Бауза, Альберто Мартинес Маркес, Луис Негрон, Марибель Ортис, Макс Ресто және Хосе Э. Сантос жатады. Лоуренс Ла Фонтейн Стокс, Анхель Лозада, Бенито Пасториза Ийодо, Альфредо Вильянуэва Колладо өздерінің туындыларын испан тілінде АҚШ-та жазып, жариялайды. Ағылшын тілінде жазатын пуэрто-риколық авторлар: Эрика Лопес, Ивелис Родригес, Лилиам Ривера, Киара Алегрия Худес, Джакира Диас, Ричи Нарваэс және Эрнесто Киньонес.