Кіріспе

1928 жылы Агата Кристидің "Пуаро" романы

"Көк пойыздың құпиясы" – британдық жазушы Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет ол Ұлыбританияда Уильям Коллинз және Ұлдары баспасынан 1928 жылдың 29 наурызында, ал АҚШ-та сол жылдың ішінде Дод, Мид және Компания баспасынан жарық көрді. Ұлыбританиядағы басылымның бағасы жеті шиллинг және алты пенс (7/6), ал АҚШ-тағы басылымның бағасы 2 доллар болды. Дегенмен, Агата Кристи қайтыс болғаннан кейін 70 жыл өткен соң, 2047 жылдың 1 қаңтарына дейін Ұлыбританияда авторлық құқығы сақталады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пуаро "Le Train Bleu" пойзына мінеді, Француз Ривьерасына бағыт алады. Осылайша, Англиядан алғашқы қысын өткізіп жатқан Кэтрин Грей де, жақында үлкен мұра алғаннан кейін, сол пойызға отырды. Пойызда Грей Рут Кеттерингпен танысады, ол бақытсыз некесінен ажырасып, сүйіктісімен кездесу үшін Америкадан келе жатқан мұрагер. Бірақ ертесі күні таңертең Рут өз кабинасында өлген күйімен табылады. Оның мойны қысылып өлгені анықталады. Жақында Руттың әкесі берген танымал "От жүрегі" рубинінің жоғалып кеткені белгілі болады. Руттың әкесі, американдық миллионер Руфус Ван Алдин және оның хатшысы майор Найтон Пуароны іске араласуға көндіреді. Руттың қызметшісі Ада Мейсон Руттың кабинасында бір ер адамды көргенін, бірақ оның кім екенін білмейтінін айтады. Полиция Руттың сүйіктісі граф де ла Рош оны өлтіріп, рубинды ұрлағанын күдіктенеді, бірақ Пуаро графтың кінәлі екеніне сенбейді. Ол Руттың бұрынғы күйеуі Дерек Кеттерингке күдік тастайды, ол да сол пойызбен келе жатқан, бірақ Рутты көрмегенін мәлімдейді. Кэтрин Деректің Руттың кабинасына кіргенін көргенін айтады. Дерекке қарсы тағы бір күдік туады, себебі ол жерден үстінде "К" әрпі жазылған темекі қапшығы табылады. Пуаро тергеу жүргізеді және қылмысқа белгілі зергерлік ұры "Маркиздің" қатысы бар екенін біледі. Соңында, Дерекпен бірге пойызға отырған, бірақ қазір одан бет бұрған, оған кек қайтаруды қалайтын ашкөз Мирелл Пуароға Деректің Руттың кабинасынан қаза болған шақта кетіп бара жатқанын айтады. Дерек тұтқындалады. Барлығы іс ашылғанына сенімді, бірақ Пуаро көзіне сенбейді. Ол одан да терең зерттейді, жаңа мәліметтер жинап, достарымен және Кэтринмен сөйлесіп, ақыры шындықты табады. Ол Ван Алдин мен Найтонды "Көк пойызға" отырып, қылмысты қайта жасауға шақырады. Оларға Ада Мейсоннің іс жүзінде Китти Кидд екенін, танымал ер адам кейіпіндегі актриса екенін айтады. Кэтрин пойызбен келе жатқан жігітті көргенін ойлаған, бірақ ол шындығында Мейсон еді. Пуаро Мейсонның ғана Рутпен бірге кабинада біреуді көргенін айтқанын түсінеді, демек ол өтірік айтқан болуы мүмкін. Ол кісі өлтірушінің және Мейсонның серіктесінің Найтон екенін, ол шын мәнінде аяусыз "Маркиз" екенін ашады. Сондай-ақ, "К" әрпі жазылған темекі қапшығы "Kettering" емес, "Knighton" дегенді білдіреді дейді. Найтон Парижде болғандықтан, ешкім одан күдік көрмейтін. Дерек Рутпен сөйлесу үшін кабинаға кірген, бірақ оның ұйықтап жатқанын көрген соң, шығып кеткен. Полиция Найтонды тұтқындайды, іс аяқталады.

Әдеби мәні және қабылдануы

Таймс әдеби қосымшасы 1928 жылғы 3 мамырдағы санында Кристидің өзіне қарағанда кітапқа көбірек оң пікір білдірді. Оқиғаның басталуын баяндағаннан кейін, рецензент былай деп қорытындылады: "Оқырман белгілі бельгиялық детективтің психологиялық негізде ой-шағылыстарын құрып, оларды шешілмейтін мәселелермен қолдап, барлығын таң қалдыратындай нәтижеге жеткізгеніне көңіл бөлсе, көңілі толмайды". 1928 жылғы 12 тамыздағы «Нью-Йорк Таймс кітап шолуында» былай делінген: «Пуаро формальды түрде зейнетке шыққан, бірақ зейнет оған примадонна үшін қаншалықты маңызды болса, соншалықты маңызды емес. Жақсы қылмыстық жұмбақ оның назарына іліксе, оны тоқтату мүмкін емес». Британдық қылмыстық әдебиеттерді зерттеуші және сыншы Роберт Барнард былай деді: «Кристидің ең ұнатпаған туындысы, ол жоғалып кеткенге дейін және кейін осымен күрескен. Халықаралық орта жақсы әртүрлі оқу тәжірибесін ұсынады, бірақ орта мектеп қыздарының француз тілінің көп болуы және триллерлердің зиянды ықпалы бар. «Ең нашар Кристи» деген атаққа ие болуға лайық бірнеше туынды бар».

Айтуға арналған сөздер

Кристи туындыларындағы басқа шығармаларға сілтемелер мыналарды қамтиды. "Нилдегі өлім" романындағы бір кейіпкер Пуароны "Көк пойыздың сыры" романына қатысқандығы үшін таниды: "Ван Шейлер ханым: "Мен сіз кім екеніңізді енді ғана түсіндім, мырза Пуаро. Мен сіз туралы ескі досым Руфус Ван Алдиннен естігенімді айта аламын". Бұл сөздер телефильмде де сақталды, тіпті "Нилдегі өлім" алдымен көрсетілгенімен. Романда Пьер Мишель есімді Вагон-Лит дирижері бейнеленеді, ол "Ориент экспресіндегі қырқындар" романындағы тағы бір Вагон-Лит дирижерімен бірдей есімді. Бұл екі кейіпкердің бір адам ба екені немесе екі бөлек адам екені ешқашан ашылмайды. "Көк пойыз" аталатын пойыз "Үш актілік трагедия" романында қайта пайда болады, онда Пуаро сэр Чарльз Картрайтпен бірге Англияға қайту үшін сол пойызға мінеді.

Теледидар

Роман 2006 жылы телевизияға бейімделді. Бұл BBC радиосының Пуаро романдары бойынша жасалған алғашқы бейімделу болды.

Графикалық роман

2005 жылы осы Кристидің туындысының мазмұны негізінде «Le train bleu» атты комикс француз тілінде жарық көрді. Бұл Францияда алғаш жарық көрген басылымнан аударылды.

Жазуының мән-жайы

Агата Кристи Лимитед қызметкерлерінің айтуынша, осы кітапты жазу (оның бір бөлігі 1927 жылдың басында Канар аралдарында өтті) Агата Кристи үшін қиындыққа толы болды. 1926 жылғы анасының қазасы және күйеуінің адалсыздығы Кристиде терең психологиялық із қалдырды. Енді Арчиден ажырасып, қаржылық қиындыққа тап болған ол тағы да жазуға көшті. Оқиғаның өзі, тіпті 1923 жылғы Пуароның "Плимут экспресі" деген қысқа әңгімесінен алынса да, оған оңай берілген жоқ, және ол автобиографиясында осы романды "әрқашан жек көргенін" айтты. Кейіннен ол соғыс жылдарында осы жайттың әсерін сезінді, болашақта қаржыға және қосалқы жолға мұқтаж болуы мүмкін деп ойлап, "Ұйықтағандағы кісі өлтіру" романын жазып, оны болашаққа сақтау үшін банк сақтау қаптамасына жасырды. "Перде" де сол кезде жазылды және осылай жабылып қойылды, бірақ осы соңғы кітапты оның жазу өмірінің соңына дейін жариялау мүмкін болмады, себебі ол Пуароның өлімі туралы айтады.

Сериялау

"Көк пойыздың құпиясы" алғаш рет Лондонның "The Star" кешкі газетінде 1 ақпаннан бастап 15 наурызға дейін сериялы түрде отыз сегіз бөлімге бөлініп жарияланды. Алғашқы екі тарау толығымен сериядан шығарылып, нәтижесінде онда тек отыз төрт тарау болды. Мәтінге шағын түзетулер енгізілді, мақаланың басын түсінікті ету үшін (мысалы, "Ол содан кейін" дегені "Кэтрин содан кейін" деп өзгертілді) немесе кішкентай сөйлемдер мен сөздерді, әсіресе алғашқы бөлімде бірнеше абзацтар жойылды. Алтыншы тараудың (кітаптағы сегізінші тарау) басындағы континенттік "Daily Mail" газетіне сілтеме "The Star" газетінің бәсекелесін атамау үшін "газет" деп өзгертілді. Үш тарауға басқа атаулар берілді: тоғызыншы тарау (кітапта он бірінші тарау) "Қиырлылық" деп, жиырма алтыншы тарау (кітапта жиырма сегізінші тарау) "Пуароның ойыны" деп, ал жиырма сегізінші тарау (кітапта отызыншы тарау) "Кэтриннің хаттары" деп аталды, ал кітапта "Винердің үкімі" деп берілген. Соңғы тарау, кітапта "Теңіз жағасында" деп аталса, серияда атаусыз қалды.

Кітаптың ашылуы

Кристидің арнауында "О. Ф. Д. екі еңбекті мүшесі – Карлотта мен Питер" деп көрсетілген. Агата Кристи Лимитед қызметкерлері мен басқалардың айтуынша, бұл 1926 жылы анасының қазасы мен күйеуінің адалсыздығынан туған "қиын кезеңге" сілтеме жасайды, ал "О. Ф. Д." – "Иманды Иттер Орденін" білдіреді. Сондай-ақ, оның Арчибальд Кристимен некесінің бұзылуы және сол жылдың желтоқсан айында он күнге жоғалып кеткені туралы да айтылады. Бұл оқиғалар оның өмірінің соңына дейін оны мазалады, және Кристи қиын уақытта одақтас болатындай күткен адамдар одан жалтаруға тырысқанын білді. Бірақ Шарлотта Фишер (шамамен 1901 жылы туған – 1976 жылы қайтыс болған) осындай жағдайға тап болмады. Ол 1924 жылы Кристиде жеке хатшысы және қызы Розалиндтің тәрбиешісі болып жұмыс істеген. Питер де 1937 жылы, оның өлімінен бір жыл бұрын жарық көрген "Сыртқы куәгер" кітабының (кітап мұқабасында оның суреті бар) арнауының нысаны болды. Шарлотта Фишер және оның қарындасы Мэри 1939 жылы "Егер біреу тірі қалса" кітабында тағы бір арнау алды.