Финляндияның сот жүйесі

Кіріспе

Финляндияның ұлттық сот жүйесі

Финляндия Конституциясына сәйкес, әр адамның ісі сотта немесе тиісті мемлекеттік органда әділ және артық кешіктірусіз қаралуға құқығы бар. Бұл Финляндияның сот жүйесі арқылы қамтамасыз етіледі. Финляндияның сот жүйесі көбінесе Әділет министрлігінің басқаруында болады және мыналардан тұрады:
тәуелсіз соттар мен әкімшілік соттар;
прокуратура қызметі;
сот үкімдерін орындауды қамтамасыз ететін атқару органдары;
тюрьма қызметі және пробация қызметі, олар бас бостандығынан айыру жазаларын орындауды қамтамасыз етеді;
адвокаттар алқасы және заңдық көмек көрсетудің басқа да түрлері.

Өмірбаян

Финляндияның құқықтық жүйесі швед үкімшілігінен бұрын қалыптасқан. Қылмыстық істер мен азаматтық даулар бойынша дәстүрлі сот жүйесі жаулаудан кейін де жалғасты, ал елдің алғашқы апелляциялық соты 1634 жылы Турку қаласында құрылды. Олаус Петридің «Төрешілерге арналған ережелері» 1530 жылдан бері құқықтық жүйені біріктірді, ал сот процедурасына қатысты заң, Сот процессуалдық кодексі 1734 жылғы құқықтық кодификацияның бір бөлігі ретінде қабылданды. Одан бері Кодекске көптеген өзгерістер енгізілді. Бүгінде финляндиялық соттар екі негізгі тармаққа бөлінеді: азаматтық талаптар мен қылмыстық істерді қарастыратын жалпы соттар және әкімшілік әрекеттерді реттейтін және жеке тұлғалар мен әкімшілік арасындағы дауларды қарастыратын әкімшілік соттар. Бұл бөлініс 18 және 19 ғасырлардағы әкімшілік процедураға негізделген және 1918 жылы Сенаттың екі бөлімі жаңа тәуелсіз елдің ең жоғары екі соты болған кезде ресми түрде бекітілді. Сенаттың Әділет департаменті Жоғарғы Сотқа айналды, ал Сенаттың Қаржы департаментінің бір бөлігі Жоғарғы Әкімшілік Соттың негізін құрады. Екі сот жүйесі толығымен бөлек және бір-бірінің құзыретіне қатысты ешқандай билігі жоқ. Екі соттың құрылуы 1919 жылғы Конституциялық заңмен расталды. Әділет жүйесін бақылауды Әділет канцлері мен Парламенттік Омбудсмен жүзеге асырады. Бұл екі лауазымды тұлғаның функциялары көбінесе бір-бірімен үйлеседі және олардың әрқайсысы Парламентке өз қызметі туралы жылдық есеп беруге міндетті болса да, Әділет канцлері Президент тарапынан өмір бойына тағайындалады және Үкіметте дауыс беру құқығы жоқ мүше болып табылады, ал Парламенттік Омбудсмен Парламент тарапынан төрт жылға сайланады. Екі лауазымды тұлға да азаматтардан мемлекеттік қызметкерлердің қызметі туралы шағымдарды қабылдайды, өздігінен барлық мемлекеттік қызметкерлерді тексеруге және прокурорларды оларға қарсы қудалау шараларын қолдануға жіберуге құқылы. Әділет канцлері адвокаттарды да қадағалайды. Екі лауазымды тұлға да Финляндияның кез келген органына өздері қажет деп санаған көмек көрсету үшін жүгіне алады. Басқа скандинавия елдеріндегідей, конституциялық сот жоқ. Мұндай соттар басқа елдерде қарастыратын мәселелер Парламенттің Конституциялық комитеті тарапынан қаралады.

The Finnish legal system originated during the period before Swedish rule. The traditional system of tings for criminal cases and civil disputes continued after conquest and the country's first court of appeals was established at Turku in 1634. Olaus Petri's The Rules for Judges unified legal system since the 1530s and the law concerning the judicial procedure, the Code of Judicial Procedure , was instituted as part of the legal codification of 1734. Since then, the Code has undergone numerous changes. Nowadays, the Finnish courts are divided into two main branches: general courts dealing with civil suits and criminal cases, and administrative courts regulating the actions of the administration and litigations between individuals and the administration. This division dates to the administrative procedure of the 18th and 19th centuries and was formalized in 1918 when two sections of the Senate became the newly independent country's two highest courts. The Senate Department of Justice became the Supreme Court, and part of the Senate Finance Department was the basis of the Supreme Administrative Court. The two court systems are entirely separate, and they have no jurisdiction over one another. The establishment of the two courts was confirmed by the Constitution Act of 1919. Overseeing the system of justice are the Chancellor of Justice and the Parliamentary Ombudsman. Although these two officials have largely parallel functions and each is required to submit an annual report of their activities to Parliament, the Chancellor of Justice is appointed for life by the President and is a non voting member of the Government, whereas the Parliamentary Ombudsman is chosen for a four year term by the Parliament. Both officials receive complaints from citizens about the conduct of civil servants, and on their own may investigate all public officials and may order prosecutors to proceed against them. The Chancellor of Justice also supervises advocates. Both officials may call any Finnish authorities to render such assistance as they deem fit. As in the other Nordic countries, there is no constitutional court. Issues dealt with by a court of this kind elsewhere are handled by the Parliament's Constitutional Committee.

Қылмыстық сот төрелігінің қағидалары

Финляндиядағы қылмыстық саясат бойынша ойлар 1980-ші жылдарға қарай дамып, қылмыскерлерді жазалауды қоғамның қылмыскерге айтқан кінәсі деп қарастырады. Теориялық тұрғыдан алғанда, заңмен белгіленген жазаның түрі мен мерзімі қоғамның құқық бұзушылықтың ауырлығына және қылмыскердің қоғамға қатысты құрылатын қатеріне қатысты нормаларын көрсетеді. Практикалық тұрғыдан алғанда, жазалар стандартталған және заңның тең қолданылуын қамтамасыз ету үшін барлық қылмыстар санаты бойынша біркелкі тағайындалады. Осы себепті қылмыстық кодекс соттардың жаза тағайындаудағы дискрециялық өкілеттіктерін шектейді. Түзеу мекемесінде болу мерзімі емдеу қажеттілігіне байланысты емес, жаза зиянды және оны сақтықпен қолдану керек деп есептеледі. Сондықтан, жеңіл жазаға, әсіресе айыппұлға және бірнеше апта немесе айға созылатын қысқа мерзімді жазаларға бейімділік байқалады. Қылмыстық кодекс жазалардың тең және пропорционалды болуын қамтамасыз етумен қатар, тағайындалған жазалардың «жазалардың ретсіз жинақталуына» әкеп соқпауы керек, яғни жазаны бағалау кезінде соттар бірнеше жазаның (мысалы, қызметтен босату немесе жүргізуші куәлігінен айыру) бір құқық бұзушылықтың нәтижесінде тағайындалуын болдырмауы тиіс. Соттар жазаның қылмыскердің отбасына тікелей зиян келтірмеуін де қамтамасыз етуге міндетті. Финляндияда кепілдік жүйесі болмайды, сондықтан кепілдік белгіленген жағдайда, ол тек жазалау шаралары арқылы орындалады және күдіктінің қаржылық жағдайына байланысты емес. 1970-ші жылдардың басынан бері қылмыстық кодексте бұрын қылмыстық жауапкершілікке тартылатын бірқатар әрекеттерді қылмыстан босату тенденциясы қалыптасқан. Кодекстегі өзгерістер қылмыстық мінез-құлқының ауырлығын бағалаудағы басымдықтардың өзгеруін, әлеуметтік мінез-құлқының нормаларының өзгеруін және алдын ала жоспарланған қылмыс пен спонтанды әрекеттерді ажыратуға жасалған тырысты көрсетеді. Қылмыстан босатылған әрекеттердің арасында маскүнемдік салдарынан қоғамдық тәртіпті бұзу, сондай-ақ ұсақ қарақшылық сияқты мүлікке қарсы белгілі бір қылмыстар бар. Келісіммен жасалған гомосексуалдық қатынастар да енді қылмыстық құқық бұзушылық ретінде қарастырылмайды. Алайда, адамға қарсы қылмыстар, адамға қарсы зорлық-зомбылықпен жасалған қатер және мас күйде көлік жүргізу үшін қатаң жазалар сақталды. Финляндия басқа скандинавиялық елдерге қарағанда жазаны басқа шаралармен, мысалы, қайталап қылмыс жасағандарға арналған емдеуге бағытталған мекемелермен ауыстыруға онша дайын емес. 1931 жылы қабылданған заң бойынша «жеке немесе қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндіретін» қылмыскерлер жаза мерзімі аяқталғаннан кейін қайталап қылмыс жасағандарға арналған жекелеген мекемеде қамалуы мүмкін еді. 1971 жылы заңға өзгеріс енгізілді, соның салдарынан мүліктік қылмыстар енді белгісіз мерзімге қамауға алу үшін негіз болып саналмайды, ал зорлық-зомбылық жасағандарды қамауға алу шарттары шектеулі түрде анықталды. Нәтижесінде, кез келген түрдегі интернатта ұсталатын қылмыскерлердің саны күрт төмендеді, 1960-шы жылдары 400-ден 1984 жылы 10-нан азырақ болды. Белгісіз мерзімге қамауға алу заңды болып қала бергенімен, бұл ереже 1970-ші жылдардың ортасынан кейін енді қолданылмады.

Finnish thinking on criminal policy, as it was evolved by the 1980s, regards the punishment of offenders essentially as society's reproach to the criminal. In the abstract, the type and the length of punishment prescribed by law are considered indicative of the norms of society regarding the seriousness of the offense and the potential threat posed to society by the offender. In practical terms, punishments are standardized, and they are imposed consistently for all categories of crimes, in the interest of ensuring equality in the application of the law. For this reason, the penal code restricts the discretionary power of the courts in imposing sentences. Imprisonment is not regarded as benefiting the offender, nor is the length of time in an institution to be set on the basis of need for treatment; it is accepted that punishment is detrimental and should be used sparingly. Thus, the tendency has been to rely on light punishment, especially on fines, and to emphasize short sentences of a few weeks or months. In addition to ensuring that sentences are equal and proportional, the penal code advises that sentences imposed should not cause the "unregulated accumulation of sanctions," that is, when assessing punishment, courts should avoid several sanctions being imposed – such as dismissal from office, or revocation of a driver's permit – as the result of a single offense. The courts are also expected to ensure that punishment is not extended indirectly to the offender's family. Also, bail bonds do not exist in Finland, so if bail is ordered, it is enforced only by the threat of punitive measures and does not depend on the suspect's finances. The tendency since the early 1970s has been to decriminalize a number of actions formerly indictable under the penal code. The modifications in the code reflected changing priorities in assessing the seriousness of criminal conduct, changing norms of social behavior, and an attempt to distinguish between premeditated crime and spontaneous actions. Among the acts decriminalized were creating a public disturbance because of drunkenness as well as certain offenses against property, such as petty theft. Homosexual acts between consenting adults also ceased to be regarded as a criminal offense. Stiff penalties for offenses against persons, threats of violence against persons, and driving under influence remained unaffected, however. Finland has been less willing than other Scandinavian countries to replace punishment with other measures, such as treatment oriented institutions for repeat offenders. Under legislation enacted in 1931, offenders "dangerous to private or public safety" could be confined in a separate institution for recidivists after their sentences had expired. In 1971 the law was amended so that property offenses could no longer be considered grounds for indeterminate incarceration, and conditions under which violent offenders could be so confined were more narrowly defined. As a result, the number of offenders held in internment of any kind fell dramatically, from nearly 400 in the 1960s to fewer than 10 in 1984. Although indefinite detention remained legal, this provision was not enforced after the mid 1970s.

Заңгерлік мамандық

Финляндияда заңгер мамандығының негізгі деңгейі – varatuomari. Оны алу үшін заң ғылымдарының магистрі дәрежесі және аудандық сотта бір жылдық сот тәжірибесінен өту қажет.

Адвокаттар

Адвокаттар алқасына мүшелікке үміткер заңгерлер заң ғылымдарының магистрі дәрежесін аяқтаған болуы керек, бұл оларға сот қызметін атқаруға құқық береді, сондай-ақ адал адам ретінде танылуы тиіс. Олардың заң саласында және басқа да соттық қызметтерде бірнеше жылдық тәжірибесі болуы қажет. Адвокат үкіметке және басқа барлық тараптарға қатысты тәуелсіз және дербес болуы керек, тек клиентке емес. "Адвокат" (фин. asianajaja, швед. advokat) кәсіби атауын пайдалану құқығы тек адвокаттар алқасының мүшелеріне ғана беріледі. Финляндия адвокаттар алқасының шамамен 1570 мүшесі бар. Адвокаттар алқасына мүше емес заңгерлер адвокаттың талаптарына сай келмеуі мүмкін немесе адвокаттың міндеттемелеріне бағынуды қаламауы мүмкін.

Прокурорлар

Финляндияда прокурорлар екі деңгейде ұйымдастырылған. Прокуратура қызметі Хельсинкидегі Бас прокуратурадан және Финляндияның 90 мемлекеттік-аумақтық округінің барлығындағы жергілікті прокуратура бөлімшелерінен тұрады. Бас прокуратура прокуратура қызметінің орталық әкімшілік органы ретінде жұмыс істейді. Бас прокурор – жоғары прокурор және прокуратура қызметінің басшысы. Қазіргі Бас прокурор – Райя Тойвяйнен. Бас прокурор жергілікті прокурорларды тағайындайды және жалпы нұсқаулар мен басшылықтар беру арқылы прокурорлық қызметті басқарады және дамытады. Бас прокурор бағынышты прокурордан істі өз қарауына ала алады. Егер Парламент Финляндия Президентіне немесе Финляндия Үкіметінің мүшесіне қарсы айыптауды Жоғары сотта (импичмент сотында) қозғау туралы шешім қабылдаса, Бас прокурор бұл іс бойынша прокурор ретінде әрекет етеді. Бас прокурордың кейбір өкілеттіктері Бас прокурордың орынбасарына жүктеледі, оның лауазымын қазір Йорма Кальске атқарады. Күнделікті прокурорлық міндеттерді орындау үшін кеңседе он үш мемлекеттік прокурор жұмыс істейді, олардың құзыреті бүкіл елге таралады. Мемлекеттік-аумақтық округтерде прокурорлық міндеттерді жергілікті округ прокурорлары атқарады. Олардың құзыреті әдетте бір округты қамтиды. Сонымен қатар, Аландта провинциялық прокурор бар. Парламенттік Омбудсмен мен Әділет канцлері ерекше жағдайларда айыптау салуға құқылы.

Судьялар мен референдумдар

Кәсіби судьяларды Финляндия Президенті судьяларды іріктеу комитетінің ұсынысы бойынша тағайындайды. Тағайындамалар мұңкілікті. Басқа сот органдарындағы жұмыс тәжірибесі осы лауазымға үміткер болуға негіз болады. Жоғары және әкімшілік соттардағы судьяларға заң білімі бар референтарийлер (viskaali) көмек көрсетеді. Финляндия аудандық соттардағы ауыр қылмыстық істерді қарау кезінде халық судьяларын пайдаланады. Олар заң білімі жоқ және заңгерлер қатарына жатпайды. Дегенмен, кәсіби судья судьялар алқасының төрағасы болып табылады.

Аудандық соттар

Финляндияның аудандық соттары (tingsrätt) қылмыстық істерді, азаматтық істерді және ажырасу, балаларға қамқорлық беру немесе қарызды қайта құрылымдау сияқты өтініштерді қарастырады. Финляндияда 27 аудандық сот бар. Аудандық сотты бас судья (фин. laamanni, швед. lagman) және аудандық судья атағын иеленген басқа судьялар (käräjätuomari, tingsdomare) басқарады. Кейбір жағдайларда аудандық соттың халыққа қатысты судьялары (lautamies, nämndeman) да болуы мүмкін. Істерді отырыста немесе жабық отырыста қарау және шешу жүргізіледі. Ең қарапайым жағдайларда шешімдер соттағы нотариустармен немесе оқытылған кеңсе қызметкерлерімен қабылдануы мүмкін. Аудандық соттың шешіміне апелляциялық сотқа (hovioikeus, hovrätt) шағымдануға болады. Күнделікті істерді әдетте бір аудандық судья қарастырады. Күрделірек істерді үш аудандық судья қарастырады. Халыққа қатысты судьялар қазіргі таңда қылмыстық істерде ғана отырады, бұрынғыда кейбір азаматтық істерде де қатысқан. Халыққа қатысты судьялар құрамына аудандық сот төрағасы және екі (немесе үш) халыққа қатысты судья кіреді. Халыққа қатысты судьяларды муниципалитет кеңестері төрт жыл мерзімге тағайындайды. Әр халыққа қатысты судья айына шамамен бір рет сот отырысына қатысады. Аудандық сот халыққа қатысты судьяларға қатысу ақысын төлейді және олардың кірісінен болған шығынды өтейді. Халыққа қатысты судьялар муниципалитет кеңестерімен тағайындалады және заңгерлер қатарына жатпайды. Финляндияда қазылар алқасымен сот отырысы өткізілмейді. Азаматтық істерде сот процесіне кәсіби емес судьялар тартылмайды. Қылмыстық істерде үш (немесе күрделі істерде төрт) халыққа қатысты судьялар ортақ сана мен әділдік сезімін білдіреді. Алайда, олар фактілерді және заңды анықтау, сондай-ақ үкім шығару процесіне қатысады.

Апелляциялық соттар

Аудандық соттардан келіп түсетін шағымдар Хельсинки, Турку, Вааса, Кувола, Куопио және Рованиеми қалаларында орналасқан алты апелляциялық сотқа (hovrätt) жолданады. Апелляциялық соттар қарастыратын істердің басым бөлігі аудандық соттардың шешімдеріне қатысты шағымдар болып табылады. Сонымен қатар, апелляциялық соттар мемлекетке қарсы сатқындық және аса ірі сатқындық, сондай-ақ мемлекеттік қызметтегі белгілі бір қылмыстарды бірінші инстанция ретінде қарап шешеді. Хельсинки апелляциялық сотының ерекше өкілеттіктері бар, мысалы, өмір бойына бас бостандығынан айырылған қылмыскерлерге мерзімінен бұрын босатуға рұқсат беру. Апелляциялық сот төрағасы – Бас судья. Соттың өзге судьялары Аға судьялар немесе судьялар деп аталады. Істерді шешу үшін заң білімі бар референтарийлер ұсынады, олар Аға судьялардың көмекшілері немесе судьялардың көмекшілері деп аталады. Көптеген істер кәсіби үш судьядан тұратын құралымда қаралады, мұндағы әр құралымды Аға судья басқарады. Бас судья шешім қабылдаса, маңызды істер судьялардың толық құрамында қаралуы мүмкін. Жоғары мемлекеттік лауазымды тұлғаларға қатысты істерде апелляциялық сот бірінші инстанция ретінде тағайындалуы мүмкін. Апелляциялық соттардың судьяларын президент үкімет ұсынған шешім жобасы негізінде тағайындайды. Кез келген тарап кез келген іс бойынша апелляциялық сотқа шағымдануға құқылы. Финляндияның қос қылмыстық жазалаудан тыйым салу туралы түсінігінде, іс тек соңғы үкім шығарылғаннан кейін ғана аяқталған болып есептеледі. Осылайша, қылмыстық істерде айыптау тарапы немесе зардап шеккен тарап қорғану тарапынан өзге де шағымдануға құқылы. Апелляциялық сот әдетте істі толығымен қайта қарап, аудандық сотта ұсынылған дәлелдерді қайтадан тыңдайды. Процесс негізінен ауызша жүреді. Алайда, процессуалдық экономия ережелері талап етеді, тараптар жаңа дәлелдерді немесе жаңа талаптарды тек қана аудандық соттағы сот отырысы кезінде қолжетімді болмаған жағдайда ғана ұсынуы мүмкін. Апелляциялық соттың үкімі, егер тараптардың бірі Финляндия Жоғарғы Сотынан шағым беруге рұқсат сұраса да, дереу орындалуы мүмкін.

Appeals from the District Courts are addressed to the six Courts of Appeal (, hovrätt), located at Helsinki, Turku, Vaasa, Kouvola, Kuopio, and Rovaniemi. Most of the cases dealt with by the Courts of Appeal are appeals against decisions of the district courts. In addition, Courts of Appeal decide, as the first instance, matters of treason and high treason, as well as certain offences in public office. The Helsinki Court of Appeal has special responsibilities, such as granting parole to felons serving a life sentence. The head of a Court of Appeal is the Chief Justice. The other judges of the court are called Senior Justices or Justices. Cases are presented for decision by legally trained referendaries, who are called Senior Assistant Justices or Assistant Justices. Most cases are heard by professional three judge divisions, with each division headed by a Senior Justice. More important cases are tried before a plenary session of judges if the Chief Justice decides. In cases involving senior government officials, a court of appeals may serve as the court of first instance. The judges of the Courts of Appeal are appointed by the President, on the basis of a draft decision presented by the government. In all types of cases, any party may appeal to the Court of Appeal. In the Finnish interpretation of the prohibition of double jeopardy, the case is considered closed only after the final verdict. Thus the prosecution or an injured party may appeal in criminal cases, in addition to the defence. The Court of Appeals usually completely retries the case, hearing the same evidence as presented in the District Court. The process is mainly verbal. However, the process economy rules require that the parties may present new evidence or make new claims only if that evidence was not available at the time of the trial in the District Court. The verdict of the Court of Appeals may be executed immediately, even if one of the parties seeks a leave of appeal from the Supreme Court of Finland.

Облыстық әкімшілік соттар

Сегіз аймақтық әкімшілік сот (förvaltningsdomstol) бар, олар өз орналасқан жерлерінің атымен аталады: Хельсинки, Хамеенлинна, Кувола, Куопио, Оулу, Рованиеми, Турку және Вааса әкімшілік соттары. Сонымен қатар, Аланд автономиялық аймағында жеке әкімшілік сот бар. Әкімшілік актілерге сот бақылауын жүзеге асыру – әкімшілік соттардың міндеті. Егер адам немесе заңды тұлға мемлекеттік немесе жергілікті биліктің өзіне қатысты шешімін заңсыз деп санаса, ол шешімге шағымдануға құқылы. Әкімшілік актілердің ерекшелігі – олар басқа тараптардың келісімінсіз күшіне енеді. Мемлекеттік органдар мен жеке тұлғалар арасындағы шарттар, әдетте, жалпы сот жүйесінің қарауына жатады. Финляндияның ерекшелігі ретінде, заң кей жағдайларда әкімшілік сот ісін қарамас бұрын "түзету туралы өтініш" (oikaisuvaatimus) деп аталатын соттан тыс шағымдану механизмін қолдануды көздейді. Түзету туралы өтініш бастапқы шешімді қабылдаған мемлекеттік органға (немесе мемлекеттік билікті пайдаланатын жеке тұлғаға) жолданады. Осы өтініш арқылы орган өз шешімін қайта тексере алады (заңды дұрыс қолданбау, орфографиялық қателер және т.б. мүмкіндіктерін жоққа шығару үшін) және, мүмкін, түзетуге болады, осылайша заңсыз қабылданған шешімді сот арқылы шешу қажеттігі болмайды. Түзету процесі Әкімшілік рәсімдер туралы заңмен (434/2003) реттеледі. Егер шешім түзету арқылы өзгертілмесе, әкімшілік сотқа (көбінесе) шағым беруге болады. Бұл шағым беру процесі Әкімшілік сот іс жүргізуі туралы заңмен (586/1996) реттеледі. Шағым бойынша әкімшілік сот биліктің шешімінің заңдылығын тексереді. Шағымды, әдетте, мүдделі тұлға немесе оның құзыретіндегі мәселелер бойынша қоғамдық мүдделерді қорғаумен жүктелген басқа орган бере алады. Іс түріне және қолданылатын заңдарға байланысты, әкімшілік соттың тексеруі тек биліктің рәсімінің заңдылығын ғана қамти алады, бірақ шешімнің дұрыстығына дейін созылуы мүмкін. Егер биліктің шешімі күшін жойса, әкімшілік сот іс бойынша шешім шығарады немесе оны фактілерді одан әрі қарау үшін қайтадан билікке жібереді. Егер шағым беруші немесе билік әкімшілік соттың шешімімен келіспесе, Жоғарғы әкімшілік сотқа шағымдануға болады. Іс жүргізу негізінен жазбаша түрде жүзеге асырылады, бірақ қажет болған жағдайда әкімшілік соттар сауалнамалар жүргізуі, ауызша тыңдаулар өткізуі, куәларды, сарапшыларды немесе мүдделі тараптарды тыңдауы, сондай-ақ басқа органдардан пікір алуы мүмкін. Муниципалдық билік органдарының (kommun) шешімдеріне муниципалитет мүшесінің кез келгені, шешім оған қатысты болсын болмасын, шағымдануға құқылы. Алайда, әдеттегі әкімшілік сот іс жүргізуі шешімнің ақылға қонымдылығы мен заңдылығын тексереді, ал муниципалдық шешім тек заңдылық негіздері бойынша ғана жойылуы мүмкін. Сонымен қатар, әкімшілік соттар муниципалдық шешімді өзгерте алмайды, тек оны жоққа шығара алады. Алайда, кейбір әкімшілік салаларда муниципалитет билігі әкімшілік билік ретінде әрекет етеді, ал оның шешімдеріне әдеттегідей шағымдануға болады. Әкімшілік сот жүйесіндегі сот шығындарын тараптар төлейді. Алайда, егер шешім орынды деп табылса, жеңіп шыққан тарапқа сот шығындарының бір бөлігі немесе толық сомасы өтелуі мүмкін. Егер жеке тұлға жеңіске жетсе, ең маңызды мәселе – іс биліктің қателігіне байланысты болды ма екені. Жеке тұлғаға қарсы жеңіске жеткен орган, егер шағым негізсіз болмаса, сот шығындарын өтемейді. Әкімшілік соттардың барлық судьялары кәсіби мамандық иелері, олар жалпы соттардағы судьялар сияқты тағайындалады. Судьялар облыстық әкімшілік соттарда үш судьядан тұратын алқада және Жоғарғы әкімшілік сотта бес судьядан тұратын алқада жұмыс істейді. Кейбір істер бойынша әкімшілік соттарда жартылай штатты сарапшылар да қатысады.

There are eight regional Administrative Courts (, förvaltningsdomstol), named after their seats as the Administrative Courts of Helsinki, Hämeenlinna, Kouvola, Kuopio, Oulu, Rovaniemi, Turku and Vaasa. In addition, the autonomous region Åland has a separate administrative court. The judicial oversight of administrative acts is the task of the administrative courts. A person or a corporation that believes a decision of a state or local authority relating to them is illegal is entitled to appeal against the decision. The administrative acts are recognized from the hallmark that they become binding without the consent of the other involved parties. The contracts between authorities and private persons fall usually to the jurisdiction of the general court system. As a Finnish peculiarity, the law may in some cases provide that a special, out of court appeal measure known as "rectification request" (oikaisuvaatimus) be taken before an administrative court may actually hear the case. The rectification request is lodged with the public authority (or private actor using public power) that made the original decision. By means of the request, the authority may double check its decision (to rule out potential unintentionally incorrect application of law, spelling errors etc.) and possibly modify it, in order that an undisputedly unlawfully made decision need not be settled at court. The rectification process is regulated by the Administrative Procedure Act (434/2003). If the decision is not modified through rectification, an actual appeal may (in most cases) be lodged with the administrative court. That appeals process is regulated by the Administrative Judicial Procedure Act (586/1996). On appeal, the administrative court reviews the legality of the decision of the authority. The appeal may usually be made by an involved person, or by another authority charged with the supervision of public interest in the matters of its jurisdiction. Depending on the type of the case and the laws involved, the review by the administrative court may cover only the formal legality of the authority's procedure, but it may extend to the actual appropriateness of the decision. If the authority in question is overturned, the administrative court issues a decision in the case or submits it back to the authority for further consideration of facts. If the appellant or the authority is discontent with the decision of the administrative court, it is possible to appeal to the Supreme Administrative Court. The proceedings are chiefly written, but if the case requires, the administrative courts may conduct surveys, hold oral proceedings, hear witnesses, experts or involved parties, or receive opinions from other authorities. The decisions of the municipal governments (, kommun) can be appealed against by any member of the municipality, regardless whether the decision involves them. However, while the usual administrative court proceeding examines both the reasonableness and the legality of the decision, the municipal decision can only be overturned on the grounds of legality. In addition, a municipal decision may not be amended by the administrative courts, only overturned. However, in some areas of administration, the municipal government acts as an administrative authority, and its decisions can be appealed against in the normal manner. The legal costs in the administrative court system are borne by the parties. However, the prevailing party may be awarded the legal costs partly or in full, if it is deemed reasonable in the light of the decision. If the private party prevails, the most important point considered is whether the proceeding was due to an error of the authority. The authority which prevails against a private party is not awarded its legal costs unless the appeal was frivolous. All judges in administrative courts are professionals, appointed in the same manner as judges who sit in general courts. Judges work in three judge panels in the regional administrative courts and in five judge panels in the Supreme Administrative Court. In certain types of matters, part time experts also participate in the proceedings of the Administrative Courts.

Нарықтық сот

Нарықтық сот – нарық құқығы, бәсекелестік және мемлекеттік сатып алу мәселелерін қарауға арналған арнайы сот. Ол заңсыз бәсекелестікті шектеу туралы қаулылар шығарады және ақшалай айыппұлдар салады. Сонымен қатар, ол бірігулер мен иемдесулерді бақылау функцияларын да атқарады. Бұдан өзге, Нарықтық сот мемлекеттік сатып алу туралы шешімдерді күштен шығаруға, сатып алу процесін реттеуге және өтемақы төлеуді міндеттеуге құқылы. Ерекшелігі, Нарықтық сот нарық құқығы мәселелері бойынша азаматтық процессуалдық тәртіппен, ал мемлекеттік сатып алу және көптеген бәсекелестік мәселелері бойынша әкімшілік процессуалдық тәртіппен іс жүргізеді. Сәйкесінше, азаматтық процессуалдық тәртіппен қаралатын істер бойынша Нарықтық соттың шешімдеріне шағымдар Жоғарғы Сотқа, ал әкімшілік процессуалдық тәртіппен қаралатын істер бойынша – Жоғарғы Әкімшілік Сотқа беріледі.

Еңбек соты

Еңбек соты ұжымдық келісімдер және мемлекеттік қызметтегі ұжымдық келісімдер бойынша туындаған дауларды қарауға құзыретті. Жеке еңбек қатынастарына қатысты дауларды жалпы соттар, ал жеке мемлекеттік қызмет қатынастарына қатысты дауларды әкімшілік соттар қарастырады. Еңбек сотына тек қана кәсіподақтар мен жұмыс берушілер ұйымдары ғана талап ашуға құқылы. Сол сияқты, Еңбек сотында тек жұмыс берушілер мен кәсіподақтар ғана жауап беруге шақырылуы мүмкін. Егер жеке қызметкер жауап беруге шақырылса, оның орнына оның кәсіподағы жауап береді. Еңбек сотының құрамына 16 мүше кіреді, олар Финляндия Президентімен үш жылдық мерзімге сайланады, олардың төртеуі заңгерлік білімі бар, ал он екісі еңбек нарығында тәжірибелі. Бас судья және Еңбек сотының бір судьясы – заңгерлік білімі бар және еңбек нарығы ұйымдарымен байланысы жоқ толық уақытты мүшелер. Екі бас судьяның орынбасары – заңгерлік білімі бар және еңбек нарығымен байланысы жоқ жартылай уақытты мүшелер. Лайықты судьялардың төртеуі жұмыс берушілер ұйымдарымен, ал төртеуі кәсіподақтармен ұсынылады. Қалған төрт лайықты судья да осыған ұқсас тәртіппен ұсынылады: екеуі мемлекеттік және муниципалитеттердің еңбек нарығы басқармаларымен, ал екеуі мемлекеттік қызметкерлердің кәсіподақтарымен. Барлық лайықты судьялар жартылай уақытты жұмыс істейді. Еңбек сотының шешімдері түпкілікті және оларға шағымдануға болмайды. Еңбек сотындағы сот процесі азаматтық сот ісін жүргізуге ұқсас.

Сақтандыру соты

Сақтандыру соты әлеуметтік сақтандырудың белгілі бір мәселелеріне қарайды, мысалы, жазатайым оқиғалар бойынша сақтандыру, еңбек зейнетақысы, мемлекеттік қызметшілердің зейнетақысы және ұлттық зейнетақылар. Аты айтылғанмен, Сақтандыру соты жеке сақтандыру компанияларының барлық жеке сақтандыру шарты бойынша дауларды қарастырмайды, тек жазатайым оқиғаларға қатысты шарттарды ғана қарастырады. Сақтандыру соты жақында жазатайым оқиғалар бойынша сақтандыру шартынан туындаған мүгедектік зейнетақысы мәселелерінде сақтандыру компанияларын жақтағаны үшін сынға ұшырады. Сақтандыру компаниялары түскен өтініштердің 90% -ын қабылдамайды, ал соттың да қабылдамайтын көрсеткіші 90% құрайды. Сот судьяларының бірі міндетті түрде сақтандыру саласындағы маман дәрігер болуы керек. Осы мамандықтың сертификатын Финляндия медициналық қауымдастығының бір бөлімі береді. Стандарттар да сынға ұшырады.

Жоғары импичмент соты

Valtakunnanoikeus (valtakunnanoikeus, шамалы дәлдерек "Мемлекеттік сот") Республика Президентіне, Жоғарғы Сот судьясына, Үкімет мүшесіне (министрге), Әділет канцлеріне немесе Парламент Омбудсманына қарсы қылмыстық айыптамалар (қызмет барысында жасалған қылмыс үшін) бойынша істерді қарау үшін шақырылуы мүмкін. 1922 жылы құрылғаннан бері бұл сот тек төрт рет қана отырды. Мүшелерінің бесеуі лауазымы бойынша кіреді: екі Жоғарғы Соттың төрағалары және апелляциялық соттардың үш ең тәжірибелі төрағасы. Парламент мүшелерінің бесеуін әрбір парламенттік сессияның басында Парламент сайлайды. Парламент мүшелерінің өкілеттік мерзімі Парламенттің өкілеттік мерзімімен бірдей. Импичмент жөніндегі Жоғарғы сот қылмыстық процестік тәртіппен жұмыс істейді және аудандық соттың барлық құралдарын пайдалана алады. Соттың шешімі соңғы және қайтарылмайтын болып табылады. Финляндия Президенті Импичмент Жоғарғы сотымен сотталған адамдарға кешірім бере алмайды. Өзінің бұрынғы шешімдерін өзгертуге немесе жоюға тек Соттың өзі ғана құқылы.

Әскери сот

Фин қорғаныс күштері мен Фин шекара күзетінің әскери қызметшілеріне қатысты қылмыстық істерді азаматтық соттар қарастырады, бірақ әдеттегі рәсімге кейбір өзгерістер енгізіледі. Іс жүргізудің әдеттегі орны – жергілікті аудандық сот, онда төрағалық етуші азаматтық округ судьясы, ал қалған мүшелер – екі әскери қызметші болады. Әскери қызметшілердің бірі – офицер, ал екіншісі – әскери құрамындағы басқа топтың өкілі. Екеуі де апелляциялық сот тарапынан тұрақты түрде тағайындалады. Азаматтық істерден өзгеше, жаза әдетте айыппұл түрінде болған жағдайда, сот тәртіптік шара қолдану туралы шешім қабылдауы мүмкін. Қолданылатын шаралар: ескертудің екі түрі, қосымша қызмет (1–5 кезең), гарнизонға қамау (1–15 күн), 1–30 тәртіптік айыппұл немесе казармаға қамау (1–30 күн). Әскери қылмыстық істерді Қорғаныс күштері, Шекара күзеті немесе азаматтық полиция тергейді, ал іс аудандық прокурор арқылы сотқа жеткізіледі. Сот отырысы әдеттегі рәсім бойынша өтеді, бірақ көпшілік пікір сот шешіміне тек аудандық судья қолдаған жағдайда немесе одан жұмсақ жаза қарастырылған жағдайда ғана айнымалы болады. Соттың құзыретіне айыпталушының әскери бөлімі тұрақты немесе уақытша орналасқан аудандық сот кіреді. Әскери қызметшілер халықаралық дағдарысты басқару міндеттерін орындау кезінде қылмыс жасаған жағдайда, Хельсинки аудандық соты құзыретті болады. Апелляциялық шағымдарды Хельсинки апелляциялық соты қарастырады, онда кемінде майор шені бар екі әскери қызметші тағайындалады. Майор шенінен жоғары офицерлерге қатысты істерді бірінші инстанция соты ретінде әрекет ететін апелляциялық сот әрқашан қарастырады. Жоғарғы Сот әскери істі қараған жағдайда, онда Республика Президенті тағайындаған екі әскери офицер қатысады. Сот процесінен өзге, әскерилер ең жеңіл құқық бұзушылықтар үшін тәртіптік шаралар қолдануы мүмкін. Әскери қызметші тәртіптік жазаға қатысты аудандық сотқа шағымдануға құқылы. Қолданылатын тәртіптік шаралар тәртіптік жаза қолдануға уәкілетті адамға байланысты. Тәртіптік шараларды қолдануға уәкілетті ең төменгі шенді әскери қызметші – рота командирінің орынбасары, ал тәртіптік жазалардың толық спектрі тек бригада командирлеріне қолжетімді. Қолданылатын тәртіптік шаралар соттағыдай, бірақ тек сот арқылы ғана үкім шығарылатын казармаға қамаудан басқа, бірдей. Әскери қызметтің табиғатына қатысы жоқ қылмыстар әскери соттардың қарауына жатпайды. Жәбірленуші азаматтық адам болған барлық қылмыстар әскери емес деп есептеледі. Тек белгілі бір қылмыстар ғана, тіпті құрбан әскери адам немесе мемлекет болған жағдайда да, әскери қылмыс ретінде қарастырылуы мүмкін. Мысалы, зорлық-зомбылық, ұрлық, тонау және қарақшылық әскери соттардың қарауына жатуы мүмкін, бірақ жыныстық қылмыстар, жол қозғалысы ережелерін бұзу, соғыс қылмыстары, мемлекетке қарсы қылмыстар, тыңшылық, көптеген экономикалық қылмыстар, есірткі құралдарына қатысты қылмыстар және жаппай қырып-жою қаруларын таратуға қарсы қылмыстар әрқашан азаматтық қылмыстар болып саналады. Егер әскери және азаматтық қылмыс бірдей уақытта жасалса, екі қылмыс та азаматтық соттардың қарауына жатады және полиция мен азаматтық соттармен тергеледі. Алайда, егер ол айқын түрде ауыр әскери қылмыспен тікелей байланысты болса, азаматтық қылмыс әскери соттардың қарауына кіруі мүмкін. Мысалы, әскери көлігін ұрлау (әскери қылмыс) және оны мас күйде жүргізу (азаматтық қылмыс) әскери соттардың қарауына жатады. Соғыс кезінде фин заңдары әскери қылмыстарды қарау үшін әскери соттар құруға мүмкіндік береді. Әскери соттар Үкімет тарапынан құрылады. Әскери сот төрағасы Жоғарғы Сот сайлаған заң білімі бар адам болады, ал қалған екі судья апелляциялық сот сайлаған әскери қызметшілер болады. Судьялардың бірі офицер, ал екіншісі – сержант, кіші офицер немесе қатардағы әскери қызметші болады. Әскери соттың шешіміне апелляциялық соттарға шағымдануға болады. Қорғаныс күштері мен Шекара күзетінің азаматтық қызметкерлері де әскери қылмыстық заңнамаға және әскери қылмыстарды қарастыратын соттардың қарауына жатады. Азаматтық соттардың жұмысы тоқтатылған жерлерде, әскери соттар барлық қылмыстық істерді қарастырады.

The service related criminal cases against military persons serving in the Finnish Defence Forces or the Finnish Border Guard are handled by the civilian courts with some modifications to the usual procedure. The usual forum for the proceedings is the local district court, with a civilian District Judge as a chairperson and two military persons as other members. One of the military members is a commissioned officer and the other belongs to some other personnel group of the military. Both are appointed on a permanent basis by the court of appeals. Unlike in civilian cases, the court may decide to impose a disciplinary measure if the punishment would normally be a fine. The measures available are two types of warning, additional service (1–5 shifts), confinement to garrison (1–15 days), 1–30 disciplinary fines, or confinement to quarters (1–30 days). The military criminal cases are investigated by the Defence Forces, by the Border Guard or by the civilian police and the case is brought to court by the civilian district prosecutor. The proceedings take place according to the normal procedure, but the majority option will become the verdict of the court only if it is supported by the District Judge or is milder than his/hers. The District Court where the military unit of the accused is permanently or temporarily located has the jurisdiction. In case of military crimes committed by servicemen in international crisis management duties, the District Court of Helsinki has the jurisdiction. The appeals are considered by the Helsinki Court of Appeals with two military members who must have at least major's rank and who are appointed by the Supreme Court. The cases against officers with at least major's rank are always handled by the court of appeals acting as a court first instance. If the Supreme Court considers a military case, it will have two military members who are general officers appointed by the President of Republic. In addition to the judicial proceedings, the military may use disciplinary means in minor infractions. A serviceperson has a right to appeal to the District Court against the disciplinary action. The disciplinary actions available depend on the person using discipline. The lowest servicemember empowered to use disciplinary means is the company executive officer, while the full range of disciplinary punishments is only available to brigade commanders. The disciplinary means available are the same as for the court with the exception of confinement to quarters, which may be sentenced only by a court. The non service related crimes of servicemembers do not fall into the jurisdiction of the courts with military members. All crimes where the victim is a civilian are considered non service related. Only certain classes of crimes may be considered service related, even if the victim is a military person or the state. For example, violent crimes, larceny, embezzlement and robbery may fall to military jurisdiction, but sexual crimes, traffic infractions, war crimes, treason, espionage, most economic crimes, drug offences and crimes against the prohibition of weapons of mass destruction are always considered civilian crimes. If a military and a civilian crime are committed in direct conjunction, both crimes fall into the civilian jurisdiction and are investigated by the police and the normal civilian courts. However, a minor civilian crime may fall into the military jurisdiction, if it is committed in direct conjunction with a clearly more aggravated military crime. For instance, stealing a military vehicle (a military crime) and driving it under influence (a civilian crime) would fall under military jurisdiction. During a war, the Finnish law gives an option of founding Courts Martial to handle military crimes. The Courts Martial would be founded by the Government. The Chief Judge of a Court Martial would be a legally trained person elected by the Supreme Court, while the two other Judges would be servicemembers elected by a Court of Appels. One of the Judges would be a commissioned officer, while the other would be a warrant officer, non commissioned officer or a rank and file servicemember. The judgments of the Court Martial could be appealed to Courts of Appeal. Civilian personnel of the Defence Forces and the Border Guard would also be subject to the military criminal legislation and to the jurisdiction of courts handling military crimes. In areas where the civilian courts of law have ceased functioning, the Courts Martial have jurisdiction in all criminal cases.

Атқару

Сот шешімдерін орындау – сот шешімінің түріне қарай бірнеше мекеменің жауапкершілігінде болады. Қылмыстық санкциялар агенттігі (Brottspåföljdsmyndigheten, RISE деп қысқартылады) – барлық түрме және қоғамдық жұмыс жазаларын орындайтын мемлекеттік орган. Полиция адамды төрт күнге дейін ұстауға құқылы, одан кейін ұстауды жалғастыру үшін сот шешімі қажет. Алу және қайтару сияқты қаржылық санкцияларды Ұлттық Әкімшілік Орындау кеңсесі (valtakunnanvoudinvirasto) тағайындаған жергілікті мемлекеттік лауазымды тұлғалар (vouti) жүзеге асырады. Ауданда кәсіби алушылар (ulosottomies) тобын басқаратын kihlakunnanvouti басшылық етеді. Vouti кеңсесі бастапқыда патшалық өкілетті өкіл ретінде құрылған, кейіннен қаржылық орындауға мамандануға қарай дамыды. Фин полициясы көші-қон шешімдері сияқты түрлі шешімдерді орындайды, яғни көші-қон, есірткі, алкоголь немесе қару-жарақ саласында жеке агенттіктер жоқ, олардың барлығы полицияның қарауына кіреді. Құқық қорғау органдары жылдамдық режимін сақтамағандық үшін айыппұл салу сияқты шағын айыппұлдарды да белгілей алады, бірақ оларды сотта дауласуға болады. Фин қорғаныс күштері казармалардағы тәртіптік жазаларды орындай алады.