Кіріспе

2004 жылы Джеймс Суровецкийдің «Көптің даналығы: неге көп адам азғанадан ақылды және қалай ұжымдық даналық бизнесті, экономиканы, қоғамды және ұлттарды қалыптастырады» атты кітабы жарық көрді. Бұл кітап Джеймс Суровецкийдің топтардағы ақпаратты жинақтау және оның нәтижесінде қабылданатын шешімдер туралы жазған еңбегі. Ол бұл шешімдердің көбінесе топ мүшелерінің біреуінің қабылдаған шешімінен жақсы болатынын дәлелдейді. Кітапта осы пікірді қолдайтын көптеген жағдайлар мен оқиғалар келтіріледі, сондай-ақ экономика және психология сияқты бірнеше салаға тоқталады. Кіріспедегі оқиға Фрэнсис Гальтонның таңғалуын баяндайды: ауылдық жәрмеңкеде жиналған көпшілік өгіздің салмағын жеке болжамдарының орташасымен дәл болжаған (орташа салмақ көпшілік мүшелерінің бағалауларынан гөрі өгіздің нақты сойылған салмағына жақын болды). Кітапта дәстүрлі түсінік бойынша халық психологиясы емес, тәуелсіз шешімдер қабылдайтын адамдардың әртүрлі жиынтығы туралы сөз болады. Оның басты тезисі – тәуелсіз шешімдер қабылдайтын әртүрлі адамдар тобы белгілі бір шешімдерді және болжамдарды жеке адамдардан немесе тіпті сарапшылардан жақсырақ қабылдауы мүмкін. Бұл статистикалық үлгілеумен көптеген ортақ белгілерге ие, бірақ кітапта статистика туралы тікелей әңгіме аз. Кітаптың атауы 1841 жылы жарық көрген Чарльз Маккейдің «Ерекше халықтық жаңылыстар және көпшіліктің ақымақтығы» атты еңбегіне сілтеме жасайды.

Қолданбалар

Суровецкий шешім нарықтарының пайдасын қатты қолдайды және DARPA-ның даулы Саясатты талдау нарығының іске қосылмағанына өкініш білдіреді. Ол қоғамдық және ішкі корпоративтік нарықтардың табыстылығын әртүрлі көзқарастарға ие, бірақ бірдей мақсаты (дұрыс болжам жасау) бар адамдар тобының нақты жиынтық болжамдар жасауға қабілетті екендігіне дәлел ретінде келтіреді. Суровецкийдің сөзіне сәйкес, жиынтық болжамдар кез келген сарапшылық орталықтың нәтижелерінен сенімдірек болып шықты. Ол қазіргі фьючерстік нарықтарды террористік қызметтер және компаниялар ішіндегі болжам нарықтары сияқты салаларға дейін кеңейтуді жақтады. Осы тезисті түсіндіру үшін, ол өзінің баспасының жеке авторлармен жасалған шарттар бойынша кітап идеяларын ұсына отырып, одан да әсерлі нәтижелерге қол жеткізе алатынын айтады. Осылайша, олар өздерінің штатты жазушылар тобына қарағанда көптеген адамдардың біліміне сүйене алады. Уилл Хаттон Суровецкийдің талдауының фактілерге ғана емес, құндылықтарға қатысты шешімдерге де қатысты екенін айтты, ал көпшілік шешімдері "біздің еркімізден туындайтын және таңғаларлықтай дұрыс" екенін атап өтті. Ол "Плюрализм, әртүрлілік және демократия, сондай-ақ шынайы тәуелсіз баспасөз үшін одан жақсы жағдай жоқ" деген қорытындыға келді. Көпшілік даналығының әсері үш негізгі салада қолданылады: болжам нарықтары, Дельфи әдістері және дәстүрлі сауалнамалардың кеңейтілген түрлері.

Болжамдық нарықтар

Ең көп таралған қолданысы – болжау нарығы, нақты болжамдар жасау үшін құрылған спекуляциялық немесе тікелей ставка нарығы. Суровецкий болжау нарықтарының табысқа жетуін талқылайды. Дельфи әдістеріне ұқсас, бірақ пікір сауалнамаларынан өзгеше, болжау (ақпарат) нарықтары «Сайлауда кім жеңіске жетеді деп ойлайсыз?» сияқты сұрақтар қояды және нәтижелерді жақсы болжайды. «Кімге дауыс бересіз?» деген сұраққа берілген жауаптар соншалықты болжамдық емес. Активтер – нақты нәтижелерге (мысалы, X кандидат сайлауда жеңіске жетеді) немесе параметрлерге (мысалы, келесі тоқсанның кірісі) байланысты ақшалай құндылықтар. Ағымдағы нарықтық бағалар оқиғаның ықтималдығын немесе параметрдің күтілетін мәнін болжау ретінде түсіндіріледі. Betfair – 2007 жылы шамамен 28 миллиард долларлық сауда көлемімен әлемдегі ең ірі болжау биржасы. NewsFutures – жаңалықтар оқиғалары үшін консенсус ықтималдықтарын жасайтын халықаралық болжау нарығы. Intrade.com, Дублин (Ирландия) орналасқан, жеке адамдар арасындағы болжау нарығын басқарды және 2012 жылы АҚШ президенттік сайлауына қатысты үлкен медиа назарына ие болды, Intrade және Intrade деректеріне 1,5 миллионнан астам сілтеме жасалды. Қазір бірнеше компания жобаны аяқтау мерзімін, сату көлемін немесе жаңа идеялардың нарықтық потенциалын болжау үшін кәсіптік деңгейдегі болжау нарықтарын ұсынады. Бірқатар веб-базалық квази-болжау нарықтары пайда болды, олар негізінен спорттық оқиғалар мен қор нарықтарына, сондай-ақ басқа да тақырыптарға болжамдар ұсынады. Болжау нарығының принципі жоба басқару бағдарламалық құралдарында да қолданылады, команда мүшелеріне жобаның «нақты» мерзімі мен бюджетін болжауға мүмкіндік береді.

Дельфи әдістері

Дельфи әдісі – тәуелсіз сарапшылар тобына сүйенетін жүйелі, өзара әрекеттесу арқылы болашақты болжау әдісі. Мұқият іріктелген сарапшылар екі немесе одан көп кезеңде сауалнамаға жауап береді. Әр кезеңнен кейін жетекші (фасилитатор) сарапшылардың алдыңғы кезеңдегі болжамдарын және олардың пікірлерін неге солай түсіндіргендерін анонимді түрде ұсынады. Осылайша, қатысушылар топтың басқа мүшелерінің жауаптарын ескере отырып, бұрынғы жауаптарын қайта қарауға ынталандырылады. Осы процесте жауаптардың диапазоны тарылып, топ «дұрыс» жауапқа жақындасады деп саналады. Көптеген консенсус бойынша жасалған болжамдар жеке адамдар жасаған болжамдардан да дәл екені көрсетілді.

Адамдар үйіріледі

Көпшілік даналығын ашуға бағытталған оңтайландырылған әдіс ретінде жасалған бұл тәсіл, пайдаланушылардың аз санынан дәл көріністерге қол жеткізу мақсатымен, синхронды пайдаланушылар топтары айналысында нақты уақыттық кері байланыс циклдарын іске қосады. Адамдардың тобы (кейде әлеуметтік топ деп те аталады) құстар, балықтар және жәндіктердегі биологиялық процестерге негізделген және БҰҰ ұжымдық интеллект платформасы сияқты делдалдық бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы желілік пайдаланушылар арасында қолданылады. Розенбергтің (2015) жариялағандай, мұндай нақты уақыттық басқару жүйелері адамдар тобына біртұтас ұжымдық интеллект ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Мысалы, UNU платформасына кіргенде, тарап кеткен пайдаланушылар тобы бірлесіп сұрақтарға жауап бере алады, идеялар ұсынады және біртұтас пайда болатын құрылым ретінде болжамдар жасай алады. Алғашқы сынақтар көрсеткендей, адамдар тобы нақты әлемдегі түрлі болжамдар бойынша жеке тұлғалардан жақсы болжам жасай алады.

Танымал мәдениетте

Хьюго жүлдесіне ие болған Джон Брюннердің 1975 жылғы «Шоктауылқылы саяхатшы» ғылыми-фантастикалық романында Дельфи әдісіне негізделген «Дельфи» деп аталатын планеталық масштабтағы ақпараттық болашақтар мен ставкалар жүйесі сипатталған. Иллюзионист Деррен Браун 2009 жылдың қыркүйек айында Ұлыбританияның Ұлттық лотереясының нәтижелерін дұрыс болжағанын түсіндіру үшін «Көпшілік даналығы» тұжырымын қолданғанын мәлімдеді. Оның түсіндірмесі интернетте сынға ұшырады, көптеген адамдар бұл тұжырымның дұрыс қолданылмағанын айтты. Қолданылған әдістеме тым осал болды; адамдардың тобы толығымен объективті және еркін ойлауға қабілетті болмауы мүмкін, өйткені олар бірнеше рет жиналып, тым көп араласты; Суровецкийдің айтуынша, мұндай жағдай таза тәуелсіздікке және қажетті ой-сананың алуан түрлілігіне зиян келтіреді (Surowiecki 2004:38). Осылайша, топтар топтық ойлауға бейімделіп, бір-бірінің ықпалымен шешімдер қабылдайды, демек, олардың дәлдігі төмендейді. Дегенмен, басқа комментаторлар шоудың ойын-сауық сипатын ескере отырып, Браунның теорияны дұрыс қолданбауы оның нақты әдісін жасыру үшін жасалған әдейі шалақ әрекет болуы мүмкін деп болжады. Бұл туралы «Едемнің шығысы» телесериалында да көрсетілді, онда шамамен 10 мың адамнан тұратын әлеуметтік желі қысқа мерзім ішінде зымырандарды тоқтату идеяларын ұсынды. «Көпшілік даналығы» тұжырымы көпшілік ресурстарын пайдаланатын Tongal креативтік компаниясының атына елеулі әсер етті, ол Surowiecki кітабының кіріспесінде айтылған әлеуметтік ғалымның тегі – Гальтонның анаграммасы болып табылады. Фрэнсис Гальтон халықтың өгіздердің салмағын бағалаудағы орташа есептерінің сарапшылардың дәлдігінен асып түсетінін мойындады.

Сын

Өзінің "Кең аспанды құшақтау" атты кітабында Дэниел Тамет осы тұжырымның дұрыс еместігін көрсетеді. Тамет білімді жинақтаудың нашар анықталған тәсілдері бар жүйелерде туындауы мүмкін проблемаларға назар салады: Көпшілдік қатысатын жүйелерде сарапшылар аз білімі бар адамдармен пікір келістіре алмайды, тіпті олардың жазалануы мүмкін, осыған қатысты мысал ретінде Wikipedia-ны келтіреді. Сонымен қатар, Таммет 2005 жылы Nature журналында жарияланған зерттеуде сипатталғандай, Wikipedia-ның дәлдігін бағалау туралы айтады, зерттеу әдістемесіндегі бірнеше кемшіліктерді атап көрсетеді, оның ішінде зерттеу шағын және ірі қателер арасында ешқандай айырма жасамайды. Тамет сондай-ақ Каспаров пен әлем арасындағы онлайн-байқау туралы айтады, онда он мыңдаған онлайн шахматшылар Гарри Каспаровқа қарсы матчта қозғалыстарды таңдады, бірақ бұл матчты "көпшілік" емес, Каспаров жеңді. Каспаров: «Бұл шахмат тарихындағы ең ұлы ойын. Оның идеялардың көптігі, күрделілігі және шахматқа қосқан үлесі оны ең маңызды ойынға айналдырады» деді. «Сіз гаджет емессіз» атты кітабында Джарон Ланье көпшілдік даналығын оптимизациялауды қажет ететін мәселелер үшін тиімді, бірақ шығармашылықты немесе жаңаруды қажет ететін мәселелер үшін қолайсыз деп санайды. «Цифрлық маоизм» деген онлайн мақаласында Ланье ұжым тек мына жағдайларда ғана ақылды бола алады деседі: 1. ол өзінің сұрақтарын қоймайды, 2. жауаптың сапасын қарапайым нәтижемен (мысалы, бір сандық мәнмен) бағалауға болады және 3. ұжымға ақпарат беретін ақпараттық жүйе жоғары деңгейде жеке тұлғаларға сүйенетін сапаны бақылау механизмімен сүзгіленеді. Ланье пікірінше, осындай жағдай ғана ұжымды жеке тұлғадан ақылды ете алады. Егер осы шарттардың бірі бұзылса, ұжым сенімсіз немесе одан да нашар болады. Принстон университетінің Экология және эволюциялық биология кафедрасының профессоры Иэн Кузин және оның студенті Альберт Као 2014 жылы Proceedings of the Royal Society журналында жариялаған мақаласында «көпшілдік даналығы туралы дәстүрлі көзқарас күрделі және нақты жағдайларда ақылға қонымсыз болуы мүмкін, ал шағын топтарда болу көптеген жағдайларда шешімдердің дәлдігін арттыра алады» деген тұжырымға келді. Кузин мен Као «шағын топтар» деп он адамнан кем топты меңзейді. Олар қорытындылайды: «өте үлкен топтардың шешімдері қолданылатын ақпарат тәуелсіз түрде алынған жағдайда өте дәл болуы мүмкін, бірақ олар өзара байланысты ақпараттың теріс әсерлеріне, тіпті топтың аз бөлігі осындай ақпаратты қолданса да, осал».