Кіріспе

Матей Нинослав (; 1250 жылы қайтыс болды) – 1232–1250 жылдар аралығында Босния бандығын басқарды. 1235–1241 жылдары Боснияның көп бөлігі Венгрия Корольдығының билігінде болды. Нинослав 1242–1244 жылдары жергілікті азамат соғысы кезінде Сплит князі болды. Венгрия әскерінің шығуынан кейін Нинослав Боснияның көп бөлігін бақылауға алды. Нинослав Босния крест жорығы кезінде діннен тайған халықты қуғындағандықтан Боснияны үнемі қорғады. 1254 жылы оның орнын туысы Бан Приезда басты.

Ертедегі билік

Нинослав билік құрмас бұрын, өмірінің басында Босния шіркеуіне қарсы шығып, венгрлердің адал қолдаушысы және ізгі ниетті католик христиан болған. Билікке келген соң Матей Нинослав, Босния шіркеуінің жақтастарының көмегімен, өзінің ізашары Стьепан Кулиничті күшпен ауыстырды, бұл Сербиямен жақсы қарым-қатынастың уысуына себеп болды. Өкіметтік кезеңінде Нинослав адал венгр вассалы болды, бірақ оның билігінде лайықты бағаланбады. Папаның легаты ретінде тағайындалған Пренестин епископы Джеймс, Венгриядағы мәселені аяқтап, Боснияға Матей Нинославты католиктік дінде қалуға шақыру үшін келді, әйтсе де оның ата-бабалары Босния шіркеуінің жақтастары болған. Рим Папасы 1233 жылғы 10 қазанда Матей Нинославқа хат жолдап, оның тұтастығына кепілдік берді және оны өзінің қорғауына алды: «Шын сүйіспеншілікпен сені және Босния жеріңді құшақтаймыз. Сенің Сенің осы хат арқылы қорғауымызбен, Сен католик дінінде болғанда, Сенің дұрыс иеленген барлық жерлеріңді Әулие Петрдің және Біздің қорғауымызға қабылдаймыз». Хатта оның Крстжанин туысы Приезданың есімі де айтылған, ол енді католиктік дінді қабылдап, бұрынғы дініне қайтып келді. Бірақ бұл Папаның елшілеріне жеткіліксіз болды, сондықтан Приезда өз ұлын кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Бан Нинославтың өзі Приезданың ұлының босатылуын сұрап Римге баруға мәжбүр болды. 1234 жылы Венгрия королі Андрей II Нинославтың тағын Герцег Коломанға сыйлады, ол осы тақты Матейдің туысы Приездаға 1234 және 1239 жылдар арасындағы крест жорықтары кезінде берді, бұл Матейдің Бан лауазымын әлсіретті. Сонымен қатар, бұрынғы Босния баны Стьепанның ұлы, Усора князі Сибислав, Кулинич әулетіне Бан тағын қайтаруға тырысып, әскерімен Нинославтың жеріне енді. Жағдайды одан да қиындатқан нәрсе – Папа Босниядағы Крстжанилерге наразы болды, сондықтан ол 1233 жылы ескі Босния епископын доминикан орденінің неміс мүшесі Йоханнес Вильдешаузенмен ауыстырды. Вильдешаузен Боснияда ыстық қарсылыққа тап болды, себебі халықтың көп бөлігі шіркеу басшысы ретінде өте ынталы неміс көргісі келмеді. Босниядағы жағдайдың ушығуына байланысты Папаның елшілері жиі келіп тұрды. Бұл Рим Папасы Григорий IX-ты 1234 жылғы 17 қазанда Боснияға крест жорығын жариялауға итермеледі. Бұл жариялама Римде қасиетті жерге жасалған крест жорықтарымен бірдей маңызға ие болды. 1235 жылғы 9 тамызда Папа король Андрейдің Хорватия герцогы Коломанды Боснияның заңды баны деп жариялауын бекітті.

Дубровникке жарлықтар

1232 және 1235 жылдар аралығында Матей Рагуза Республикасына жарлық шығарды, ол Бан Кулиннің Рагузаға бұрын берген құқықтарын кепілдіктеді. Жарлықта саудалық жеңілдіктер туралы айтылады және сербтің влахы алдаса, Босния сотының шақырылуы керек екені көрсетілген. Ал влах сербті алдаса, Рагузада (Дубровник) сот отырысы өткізілуге тиіс болды. Нинослав 1240 жылдың 22 наурызында Рагузаға жарлықты қайта шығарды, бірақ оны Рагузаның тәуелсіздігіне кепілдік беретін протекторатты қосып кеңейтті, егер Раска корольі Стефан Владислав шабуыл жасаса. Бұл жарлық 1249 жылдың наурыз айында король Стефан Урош I билігінде қайта шығарылды. Үш жарлықтың барлығында босниялықтарды "сербтер" (Срблжи) деп, ал рагузалықтарды "влахтар" (Власи) деп атау қолданылды. Алайда, бұрын да, кейін де босниялықтар рагузалықтарды влахтар деп атаған емес, сондай-ақ рагузалықтар босниялықтарды сербтер деп атаған жоқ. Бұл терминология серб құжаттары арқылы Дубровник кеңсесіне (біріншісі нотариус Дезоже, ал қалған екеуі бұрын Сербияның бірінші тәжді корольі Стефанның құжатын көшірген нотариус Паскаль жазған) әкелінген деп саналады.

Соңғы билік пен крест жорықтары

Венгриялықтар зор крест әскерін жинады. Босниялықтар мажардың қылышы астында өз дінін басқа біреуге алмастыруға құштар емес еді, сондықтан қарсылық көрсетуді ұйымдастырды. Біршама уақыттан кейін Хорватияның герцогы Коломан бастаған крестшілер Боснияға шабуыл жасады. Бан Матейдің қарсы тұруға күші жетпегендіктен, ол өтілмейтін таулар мен ежелгі ормандарға шегінді. Соғыс шамамен бес жылға созылды және екі тарап үшін де тыңшылық болды, мұны епископ Вильдешаузеннің Пападан қызметтен босатуды сұрауынан көруге болады. Нинослав қатал қорғаныс жасады. Усора князі Сибислав та Нинославқа қарсы күреске қосылды. Сибиславтың басшылығындағы босниялық ақсүйектердің көпшілігі венгр жағына өтті, ал қалғандары әрекет етуден қорқып қалды. 1238 жылдың 26 сәуірінде Коломан Босниядағы еретиктердің күшін жойғанын және Босния тазарғанын Папаға хабарлады. 1238 жылдың 23 желтоқсанында Коломан еретиктерге қарсы жеңістерін жалғастырды. Крестшілер Батыс аймақтары мен Хумды еркін басып алғанымен, Боснияны толығымен бағындыра алмады. 1237 жылы, қабілетсіз деп танылған епископ Вильдешаузен Папа тарапынан венгр доминиканшысымен ауыстырылды, ол Богомилдерді тірідей өртеу арқылы террор жасады. 1240 жылы көптеген крестшілер оның мемлекетін басып алғаннан кейін Матей Дубровникке қашуға мәжбүр болды. 1241 жылы татарлар Венгрияға шапқындап, Герцог Коломанды Шай өзенінде өлтірді. Патша Бела IV шегінуге мәжбүр болды, бұл Нинославқа Боснияның көп бөлігін қайта бақылауға алуға мүмкіндік берді. Босния шіркеуі үстемдік танытты және Осман империясының басып алуына дейін Босния қоғамының ішкі саясатында маңызды рөл атқара берді.

Сплит-Трогир қақтығысы

Нинослав билігін қайта орнатқаннан кейін Босниядағы Папаның жақтастарын жазалады. Оның туысы Приезда Венгрияға қашып кетті. Нинослав сондай-ақ Хорватиядағы Трогир қаласы мен көтерілісші Сплит арасындағы азаматтық соғысқа араласты, себебі ол Сплиттің иелігін көбірек алуды көздеді. Ол патша Бела IV-ке қарсы көтерілген Сплит жағына шығып, Нинославты жаңа князь етіп сайлады. Сплиттің Трогир қаласына жасаған шабуылы сәтсіз аяқталды, бірақ қала төңірегі қиратылды. 1244 жылы патша Бела өзінің екі әскерінің біреуін Нинославқа қарсы Боснияға жіберді. Нинослав Сплитті жоғалтты, өйткені 1244 жылдың жазында венгр әскері, Славония баны Дионисий басшылығымен, Трогир күштерімен бірлесіп қаланы басып алды. 19 шілдеде 1244 жылы бейбіт келісімге қол қойылды. Амнистия Нинослав ұсынған Сплиттің одақтастарын қамтымады. Екінші әскерді патша Бела басқарды және Босниядағы Глашко қаласына жетті. Патшаның әскери науқаны Боснияға зиян келтірмеді, ал 20 шілдеде 1244 жылы бан Нинослав пен оның бауырлары мен ақсүйектерімен бейбіт келісімге қол қойылды, ол Босния шіркеуінің құқықтары мен жерлерін бекітті. Беланың келіссөздері Глашкода 15-21 шілде аралығында өтті. Матей Нинослав тек номиналды түрде венгр билігін мойындап, өз иелігін шетелде, Славонияда сақтап қалды. Ол сондай-ақ Боснияның өзінде көптеген жерлерді беруге міндетті болды, католик шіркеуінің ұйымын және инфрақұрылымын мойындап, сақтап қалды.

Нинославқа қарсы ұсынылатын крест жорығы

Босниялық ересі әлі де күшті болды, сондықтан король Бела IV және Рим-католик архиепископы 1247 жылы Папа Иннокентий IV-тен Нинославқа қарсы жаңа крест жорығын бастауды сұрады. Жағдай өте қауіпті болғандықтан, Нинослав жаңа Папаға өзі әрқашан берік католик христиан болғанын және ешқашан ересікшіл болмағанын жазды. Бұл туралы Папаның делегаттары да растады. Папа 1248 жылы католик архиепископына Нинославты асыл адам және католик дініне адал деп тапқанын, оның ескі жауларына қарсы адал еместерге көрсеткен ықыласына қарамастан, архиепископтан банға қарсы көтерілуге тыйым салуын сұрады. Өкімет ету мерзімінің қалған бөлігінде бан Нинослав Матей Боснияның ішкі мәселелерімен айналысты. 1249 жылдан кейін, мүмкін 1250 жылы қайтыс болғаннан кейін, таққа талас туды; Босния шіркеуі өздерінің ықпал аймағынан шыққан адамды қаласа, ал венгрлер өздері оңай бақылай алатын адамды қалаған. Ақырында король Бела IV Боснияны жаулап алып, бейбіттендірді және Нинославтың католик туысы Приезданы Босния бандығына тағайындады. Босния епископы Славониядағы Джаковоға қуылды және Боснияға ешқашан қайтып оралмады, ал Рим-католик шіркеуі Босниядағы барлық маңызды негіздерін жоғалтты.

Түсініктемелер

Аты: Оның есімі көбінесе Матей Нинослав деп жазылады, сондай-ақ Матия Нинослав деп те жазылуы мүмкін.