Кіріспе
Мадагаскардың кіші приматтары туысы. Үлкен тышқан лемуры – стрепсиррин приматтар туысы Мирзаның мүшесі. Екі түрі ресми түрде сипатталған: солтүстік алып тышқан лемуры (Mirza zaza) және Кокерельдің алып тышқан лемуры (Mirza coquereli). Барлық басқа лемурлар сияқты, олар Мадагаскарда, батыс құрғақ жапырақты орманды аймақтарда, ал солтүстікке қарай Самбирано аңғары мен Сахамалаза түбегінде кездеседі. Алғаш рет 1867 жылы бір түр ретінде сипатталған, олар тышқан лемурлары мен карлик лемурларымен топтастырылды. 1870 жылы британдық зоолог Джон Эдвард Грей оларды жеке туысы, Мирзаға жатқызды. Бұл жіктеу 1990-шы жылдарға дейін кеңінен қабылданбады, одан кейін 1982 жылы американдық палеоантрополог Ян Таттерсалл туысты қайта жандандырды. 2005 жылы солтүстік популяциясы жаңа түр деп жарияланды, ал 2010 жылы Дүниежүзілік табиғат қоры оңтүстік-батыс популяциясы да жаңа түр болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Үлкен тышқан лемурлары тышқан лемурларынан шамамен үш есе үлкен, салмағы шамамен және ұзын, бұталы құйрықтары бар. Олар Cheirogaleidae отбасының кішкентай, түнгі лемурларының ішінде тышқан лемурларымен ең жақын туыс. Үлкен тышқан лемурлары күндіз ұяларда ұйықтап, түнде жемістерді, ағаш шырынын, жәндіктерді және ұсақ омыртқалыларды іздеп, жалғызға дейін азықтанады. Көптеген басқа широгалеидтерден айырмашылығы, олар құрғақ маусымда тоқтата тұру (торпор) күйіне енбейді. Солтүстік түрі, әдетте, оңтүстік түріне қарағанда әлеуметтірек, әсіресе ұя салған кезде, бірақ аталық және аналық лемурлар жұптар құрауы мүмкін. Солтүстік түрінің дене мөлшеріне шаққандағы ұрық мөлшері барлық приматтар арасында ең үлкен, және лемурлар арасында жыл бойы көбейеді, маусымдық емес. Үй аймақтары көбінесе бір-бірімен жабысады, туысқан әйелдер бірге тығыз өмір сүреді, ал аталықтар таралады. Үлкен тышқан лемурлары дауыстап сөйлейді, сонымен қатар сілекей, зәр және анагентальды иіс безінің секрециясын пайдаланып иіс белгілерін қалдырады. Үлкен тышқан лемурларының хищниктеріне Мадагаскар бүркіті, Мадагаскар сұлуқұсы, фосса және жолақты мангуст жатады. Үлкен тышқан лемурлары жылына бір рет көбейеді, 90 күндік жүктіліктен кейін екі бала туады. Балапандар бастапқыда анасы азық іздеп жүргенде ұяда қалады, бірақ кейін анасы аузында тасымалданады және жақын маңдағы азық іздеу кезінде өсімдіктер арасында қойылады. Тұтқында ұстауда алып тышқан лемурлары жыл бойы көбейеді. Табиғаттағы өмір сүру ұзақтығы бес-алты жыл деп есептеледі. Екі түрі де тіршілік ортасының жойылуы және аң аулау салдарынан жойылу қаупінде. Барлық лемурлар сияқты, олар CITES I қосымшасымен қорғалады, бұл коммерциялық саудаға тыйым салады. Олар оңай көбейтілсе де, сирек тұтқында ұсталады. Герцог лемур орталығы 1982 жылы алты жеке лемурдан бастап, 1989 жылы 62 жеке лемурға дейін өскен солтүстік түрінің импортталған коллекциясын тұтқында өсіруді үйлестірді, бірақ 2009 жылы саны алтыға дейін төмендеді және енді көбеюге қабілетті популяция деп есептелмейді.
The giant mouse lemurs are members of the strepsirrhine primate genus Mirza. Two species have been formally described; the northern giant mouse lemur (Mirza zaza) and Coquerel's giant mouse lemur (Mirza coquereli). Like all other lemurs, they are native to Madagascar, where they are found in the western dry deciduous forests and further to the north in the Sambirano Valley and Sahamalaza Peninsula. First described in 1867 as a single species, they were grouped with mouse lemurs and dwarf lemurs. In 1870, British zoologist John Edward Gray assigned them to their own genus, Mirza. The classification was not widely accepted until the 1990s, which followed the revival of the genus by American paleoanthropologist Ian Tattersall in 1982. In 2005, the northern population was declared a new species, and in 2010, the World Wide Fund for Nature announced that a southwestern population might also be a new species. Giant mouse lemurs are about three times larger than mouse lemurs, weighing approximately , and have a long, bushy tail. They are most closely related to mouse lemurs within Cheirogaleidae, a family of small, nocturnal lemurs. Giant mouse lemurs sleep in nests during the day and forage alone at night for fruit, tree gum, insects, and small vertebrates. Unlike many other cheirogaleids, they do not enter a state of torpor during the dry season. The northern species is generally more social than the southern species, particularly when nesting, though males and females may form pair bonds. The northern species also has the largest testicle size relative to its body size among all primates and is atypical among lemurs for breeding year round instead of seasonally. Home ranges often overlap, with related females living closely together while males disperse. Giant mouse lemurs are vocal, although they also scent mark using saliva, urine, and secretions from the anogenital scent gland. Predators of giant mouse lemurs include the Madagascar buzzard, Madagascar owl, fossa, and the narrow striped mongoose. Giant mouse lemurs reproduce once a year, with two offspring born after a 90 day gestation. Babies are initially left in the nest while the mother forages, but are later carried by mouth and parked in vegetation while she forages nearby. In captivity, giant mouse lemurs will breed year round. Their lifespan in the wild is thought to be five to six years. Both species are listed as endangered due to habitat destruction and hunting. Like all lemurs, they are protected under CITES Appendix I, which prohibits commercial trade. Despite breeding easily, they are rarely kept in captivity. The Duke Lemur Center coordinated the captive breeding of an imported collection of the northern species, which rose from six individuals in 1982 to 62 individuals by 1989, but the population fell to six by 2009 and was no longer considered a breeding population.
Таксономия
Алғашқы алып тышқан лемурының түрін француз натуралисі Альфред Грандиер 1867 жылы Мадагаскардың оңтүстік-батысындағы Морондава маңынан жинаған жеті данаға сүйене отырып сипаттады. Осы жеті үлгінің ішінде лектотипі 1939 жылы MNHN 1867–603 ретінде таңдалды, ол ересек жануардың бас сүйегі мен терісі еді. Француз энтомологы Чарльз Кокерельдің құрметіне аталған түрді Грандиер Coquerel’s giant mouse lemur (M. coquereli) деп, Cheirogaleus туысына (ол Cheirogalus деп жазылған) C. coquereli ретінде қосты. Ол бұл жіктемені, бұрандалы лемурлармен (Phaner) ұқсастығына байланысты жасады, оларды Cheirogaleus туысының мүшелері деп есептеді. Келесі жылы неміс натуралисі Герман Шлегель мен голланд натуралисі Франсуа Поллен тәуелсіз түрде осы түрді сипаттап, сәйкестік бойынша оған сол атауды – coquereli берді, олардың үлгісі Мадагаскардың солтүстігіндегі Ампасиндава шығанағының маңынан алынған еді. Грандиерден айырмашылығы, олар өз үлгілерін Microcebus (тышқан лемурлар) туысына жатқызды; алайда, бұл авторлар барлық Cheirogaleus түрлерін Microcebus туысына қосты және олардың түрлерін ірі жұлдызды лемурмен (M. typicus, қазір C. major) ұқсастығына сүйене отырып жіктеді. 1870 жылы британдық зоолог Джон Эдвард Грей Coquerel’s giant mouse lemur-ды жеке туысқа, Mirza-ға қосты. Бұл жіктеме кеңінен назарсыз қалды және кейіннен 1930 жылдардың басында зоологтар Эрнст Шварц, Гийом Грандиер және басқалар оны бөлек туысқа жатқызуға лайық емес деп санап, Microcebus туысына қосты. Британдық анатомист Уильям Чарльз Осман Хилл де 1953 жылы осы пікірді қолдады, оның үлкен өлшеміне қарамастан (Cheirogaleus-пен салыстыруға болады), оның бірінші жоғарғы премоляры Microcebus-тағыдай пропорционалды түрде кішкентай болды. 1977 жылы француз зоологы Жан Жак Петтер де Microcebus жіктемесін қолдады, Coquerel’s giant mouse lemur-дың өлшемі басқа Microcebus түрлерінен үш есе үлкен болғанына қарамастан. Mirza туысы 1982 жылы американдық палеоантрополог Ян Таттерсалл тарапынан қайта жаңғыртылды, ол оны Microcebus пен Cheirogaleus арасындағы аралық буын ретінде қарастырды, Coquerel’s giant mouse lemur-дың ең үлкен Microcebus-тан әлдеқайда үлкен өлшемі мен Cheirogaleus-қа жақын қозғалыс әрекеттерін атап өтті. Mirza туысын қабылдау баяу болды, бірақ 1994 жылы Conservation International ұйымының «Мадагаскар лемурлары» атты кітабының бірінші басылымында қолданылды. 1993 жылы приматолог Колин Гроувс «Әлемдегі сүтқоректілер түрлері» атты кітабының екінші басылымында Microcebus жіктемесін бастапқыда қолдады, бірақ 2001 жылы Mirza туысын қайта жаңғыртуды қолдауға көшті. 1991 жылы, Mirza туысын қабылдағанға дейін, Гроувс «алып тышқан лемур» деген жалпы атауды алғаш рет қолданды. Оған дейін олар «Кокерель тышқан лемуры» деп белгілі болған. 2005 жылы Питер М. Каппелер мен Кристиан Рус алып тышқан лемурдың жаңа түрін, солтүстік алып тышқан лемурын (M. zaza) сипаттады. Олардың зерттеулері Мадагаскардың батыс-орталық бөлігіндегі Киринди ормандық аймағынан және Мадагаскардың солтүстік-батысындағы Самбирано аңғарының бір бөлігіндегі Амбато маңынан алынған үлгілердің морфологиясын, мінез-құлқының экологиясын және митохондриялық цитохром b тізбектерін салыстырды. Олардың зерттеулері өлшем, әлеуметтік өмір және көбею жағынан айқын айырмашылықтарды, сондай-ақ солтүстік және батыс-орталық популяциялары арасындағы ерекшеліктерді көрсететін жеткілікті генетикалық қашықтықты көрсетті. Грандиердің сипаттамасы оңтүстік үлгіге негізделгендіктен, олар солтүстік популяцияны жаңа түр деп атады. Дүниежүзілік табиғат қоры (WWF) 2010 жылы 2009 жылы Толиара маңындағы Ранобе галереялық ормандық аймағында жүргізілген биологиялық әртүрлілік зерттеуінің нәтижесінде бұрын ғылымға белгісіз болған алып тышқан лемурлар популяциясы және мүмкін жаңа түр табылды деп хабарлады. Олар екі белгілі түр мен олар бақылаған үлгілер арасындағы түс айырмашылықтарын байқады. Алайда, бұл жаңалықты растау үшін қосымша зерттеулер қажет болды.
Этимология
Мирзаның этимологиясы зерттеушілерді көп жылдар бойы толғандырды. Грей жиі құпия және түсіндіруге қиын таксономиялық атаулар жасады – бұл үрдіс 1870 жылы оның Мирзаны ғана емес, сонымен қатар Фанер (шанышқан белгісі бар лемурлар) және Азема (М. руфус үшін, қазір Микроцебус синонимі) туыстарын сипаттаумен жалғасты. 1904 жылы американдық зоолог Теодор Шерман Палмер барлық сүтқоректілердің таксономиясын құжаттауға тырысты, бірақ бұл үш туыстың шығуын нақты түсіндіре алмады. Мирза үшін Палмер тек парсы атағы mîrzâ (“принц”) дегеннен алынғандығын атап өтті, бұл пікірді 2012 жылы Алекс Дункель, Джелле Зийльстра және Гроувз қолдады. Дегенмен, парсы әмірлеріне сілтеме сол кезде танымал болған «Мың бір түндік ертегілер» кітабынан келген болуы мүмкін еді, сондықтан Дункель және авторлар 1870 жылдарға таяу жарық көрген әдебиеттерді де қарастырды. Үш атаудың да бастауы У. С. Гилберттің «Шындықтың сарайы» британдық комедиясында табылды, ол 1870 жылдың 19 қарашасында Лондонда тұңғыш рет қойылды, бұл Грейдің қолжазбасының кіріспесінде көрсетілген күнден шамамен бір жарым апта бұрын болды. Комедияда үш есімді кейіпкерлер болды: король Фанор (sic), Мирза және Азема. Авторлар Грей комедияны көргенін, содан кейін үш лемур туысының аттарын оның кейіпкерлеріне негізделген деп қорытындылады.
Эволюция
Морфология, иммунология, қайталанатын ДНҚ, SINE-талдау, мультилокустық филогенетикалық сынақтар және митохондриялық гендерді (mtDNA) пайдалана отырып жүргізілген зерттеулерге сүйенсек, алып тышқан лемуры Cheirogaleidae туысындағы тышқан лемурына ең жақын, және олар бірге түкті құлақты карлик лемурымен (Allocebus) бір клада бірігеді. Карлик лемурлар мен сайлы белгілі лемурлар одан алыс туыс, сайлы белгілі лемурлар барлық чейрогалеидтердің бауырлас тобы немесе спорттық лемурлармен (Lepilemur) жақын туыс болуы мүмкін. Мирза, Микроцебус және Аллоцебус Cheirogaleidae ішінде бір клада біріксе де, осы үш желінің тар уақыт аралығында бөлінгені саналады, сондықтан бұл кластағы байланыстарды анықтау қиын және қосымша зерттеулер нәтижесінде өзгеруі мүмкін. Олардың барлығы кем дегенде 20 миллион жыл бұрын бөлінген деп есептеледі, бірақ мтДНК қолданып жасалған басқа бір бағалау бойынша Мирза мен Микроцебус арасындағы айырмашылық 24,2 миллион жыл бұрын болған. Алып тышқан лемурының екі танылған түрінің арасындағы айырмашылық 2,1 миллион жыл бұрын деп есептеледі.
Сипаттама
Үлкен мысық лемуры салыстырмалы түрде кішкентай шейрогалеидтер болса да, олар отбасының ең кішкентай мүшелерінен, мысық лемурынан үш есе үлкен. Олардың дене салмағы шамамен 70 кг. Олардың ұзын, қалың құйрығы денесінің ұзындығынан ұзын, ал алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан қысқа (мембраналық индексі 70), бұл мысық лемурына тән қасиет. Бас сүйегі жәндік және мысық лемурының бас сүйегіне ұқсас, ал есту бұрыштары кішкентай. Басқа шейрогалеидтер сияқты, алып тышқан лемурының тіс формуласы: ауыздың әр жағында, жоғарғы және төменгі жағында екі кескіш, бір кәдімгі тіс, үш премоляр және үш моляр бар - барлығы 36 тіс. Олардың жоғарғы тістері ауыздың алдыңғы жағына қарай жиналады, бірақ мысық лемурындағыдан тура. Бірінші жоғарғы премоляр (P2) салыстырмалы түрде кіші, бірақ келесі премоляр (P3) сияқты биік. Мысық лемурынан және жәндік лемурынан айырмашылығы, алып тышқан лемурында алдыңғы төменгі премоляр (P2) дамыған. Сондай-ақ, жәндік лемурларға көбірек ұқсас, алғашқы екі жоғарғы молярларда (M1–2) метаконда қарсы орналасқан алдыңғы гипокон бар, мысық лемурларындағы артқы гипоконнан өзгеше, бұл симплексиоморфтық (ата-тектік) белгі. Сондай-ақ, M1 және M2 молярларындағы тіл жағындағы қырқа (цингулум) екі кішкентай дөңгелекшені құрайды. Басқа тіс ерекшеліктері бойынша алып тышқан лемуры жәндік және мысық лемурына айтарлықтай ұқсас. Үлкен мысық лемурында екі жұп сүт безі бар, біреуі кеудеде (көкше), екіншісі іш қуысында (ішек). Олардың жүні әдетте арқа жағында сұрғылт қоңыр, ал іш жағында сұр түсті болады. Құйрығының ұшы әдетте қара болады. 2010 жылы WWF тапқан жаңа популяцияның түсі жалпы алғанда ашық, ал қолдар мен аяқтардың арқа жағында қызғылт немесе қызыл қоңыр дақтар бар. Бұл популяцияның құйрығы да қызыл, ұшына қарай қараңғыланады. Вибриссалар көздің үстінде (суперцилиарлық), ауыздың үстінде (букальдық), төменгі жақ сүйегінің астында (геналдық), жақ сүйегінің жоғарғы жағында (интеррамалдық) және білекте (карпальдық) орналасқан. Мысық лемуры сияқты, құлақтары үлкен және мембраналы. Құлақтың мөлшері - солтүстік алып мысық лемуры мен Коккерельдің алып мысық лемуры арасындағы айырмашылықтың бір факторы, біріншісінің құлақтары қысқа, дөңгелек, ал екіншісінің құлақтары салыстырмалы түрде үлкен. Солтүстік алып мысық лемуры әдетте ірілеу және құйрығы қысқа, кәдімгі тістері де қысқа болады. Бұл түрдің дене мөлшеріне шаққандағы ең үлкен ұрықтары бар, орташа көлемі 5,5% құрайды. Егер адамдардың ұрықтары осындай болса, олардың салмағы және көлемі грейпфрут сияқты болар еді.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Коккерельдің алып тышқан лемурі Мадагаскардың батыс құрғақ жапырақты ормандарындағы орман фрагментациясының салдарынан, кеңістікте үзілісті таралуға ие. Бұл жазық аймақтағы құрғақ ормандардың биіктігі теңіз деңгейінен әртүрлі. Бұл түрдің ареалы бірнеше жүз шақырымға бөлінген солтүстік және оңтүстік субпопуляцияларға бөлінеді. Бұл ареалдар арасындағы тарихи және қазіргі популяциялардың жағдайы белгісіз. Оңтүстік аймақты оңтүстіктегі Онилахы өзені, ал солтүстіктегі Цирибихина өзені шектеседі, ал солтүстік субпопуляция аралдың солтүстік-батыс бөлігіндегі Цинги-де-Наморока ұлттық паркінде таралған. Олар көбінесе өзендер мен көлдерге жақын орманды жерлерде кездеседі. Солтүстік алып тышқан лемурі солтүстік-батыс жағалауындағы оқшауланған орман участаларында, ылғалды Самбирано аңғары мен Сахамалаза түбегінде, сондай-ақ Ампасиндава түбегінде кездеседі. Оның ареалы оңтүстіктегі Маэверано өзенінен солтүстіктегі Махавави өзеніне дейін созылады. 2010 жылы WWF хабарлаған жаңа популяция Мадагаскардың оңтүстік-батысындағы Толиара маңындағы Ранобе галереялық ормандарында орналасқан.
Мінез-құлық
1971 жылы Петтер және оның әріптестері алып егешқұйрық лемурларын жабайы табиғатта алғаш зерттеді. Оның бақылаулары негізгі зерттеу тақырыбы – Морондаваның солтүстігіндегі шанышқылы белгілі лемурларға қарағанда екінші орында болды. Солтүстік және оңтүстік популяциялар 1978 және 1981 жылдар аралығында үзіліс-үзіліс зерттелді, ал 1993 жылы Киринди орманүндө ұзақ мерзімді әлеуметтік және генетикалық зерттеулер басталды. 1990 жылдары Солтүстік Каролина штатының Дарем қаласындағы Дьюк лемур орталығында (DLC) тұтқындыққа алынған жекелеулердің мінез-құлқы зерттелді.
Халық тығыздығы мен аумағы
Бір түрден көп түрді тануға дейін, Киринди сияқты оңтүстік ормандар мен Амбаньяға жақын солтүстік ормандар арасында халық тығыздығының айырмашылығы байқалды. Кейіннен, Коккерельдің алып мысық лемуры солтүстік алып мысық лемурына қарағанда төмен тығыздықта табылғаны анықталды. Біріншісінің тығыздығы шаршы километрге 30-ден 210 адамға дейін жетеді, орманның ашық аймақтарында тығыздық төмендесе, екіншісінің тығыздығы 385-тен 1086 адамға дейін тіркелген. Алайда, солтүстік алып мысық лемурының популяциялары көбінесе оқшауланған орман участаларында кездеседі және олардың енгізілген кашу және манго жемістерін тұтынуы осы жоғары популяцияны сақтауға көмектеседі деп саналады. Коккерельдің алып мысық лемурына қатысты зерттеулерге сәйкес, екі жыныстың да мекендеу аймақтары жиі жабысады, әсіресе олардың ареалдарының шетінде. Жекелеген лемурлер өздерінің ареалындағы кішкентай негізгі аймақты белсенді пайдаланып, агрессивті түрде қорғайды. Бір жеке лемурдің сегіздей көршісі болуы мүмкін. Еркектердің мекендеу аймақтары әйелдердің және басқа еркектердің ареалдарымен жабысып, көбелек шағылысу маусымында төрт есеге дейін кеңейеді. Әйелдердің мекендеу аймақтарының мөлшерінде өзгеріс байқалмайды және олар жылдар бойы тұрақты болып қалуы мүмкін. Киринди орманды зерттеулер көрсеткендей, туысқан әйелдердің мекендеу аймақтары бір-біріне жақын орналасады, ал туыс емес еркектердің ареалдары үстіне жабысуы мүмкін, бұл еркектердің таралуы мен көші-қоны гендер ағынына себеп болатынын көрсетеді.
Іс-әрекет үлгілері
Екі түрі де қатаң түрде түнгі тіршілік етеді, күн бату кезінде ұяларын тастап, бірнеше минутқа созылып, өзін тазартады. Екі түр де әдетте орман төңірегінде азықтанады, бірақ Кокерельдің алып мысық лемуры жерде де кездеседі. Олар негізінен төрт аяқпен жүгіріп, кейде бұтақтар арасында секіріп қозғалады, және мысық лемурлар сияқты тамақтану поздарын қолданады, мысалы, ағаш діңгектеріне жабысып тұрады. Ағаштарда қозғалғанда, алып мысық лемурлар мысық лемурлар сияқты жылдам қозғалады, кішкентай лемурлардан өзгеше, олар көбінесе ойластырылған қозғалыс жасайды. Баяу қозғалыстар көбінесе төменгі, тығыз жапырақтарда жәндіктерді аулау кезінде байқалады, ал жылдам қозғалыс және секіру орташа биіктікте жиі кездеседі. Мекенаулық аумақты бақылау үлкен ағаштардың жоғарғы жағындағы жеңіл жапырақтарда баяу қозғалыстарды қамтиды, ал мекенаулық аумақтың шекарасындағы қозғалыстар жылдам және төменгі биіктікте болады. Осыған ұқсас қозғалыс үлгілері тұтқындықта да байқалған. Алып мысық лемурлар күн батқаннан кейін бірден азық іздеуді бастайды, кейде түннің соңғы жартысында әлеуметтік іс-шараларға қатысады және күн шығар алдында ұяларының біріне оралады. Суық температуралар олардың ұядан кеш шығуына және таңертең, түннің екінші жартысында ертерек оралуына себеп болады. Түннің бірінші жартысында алып мысық лемурлар бір сағат немесе одан да көп уақыт демалуы мүмкін, әдетте әлеуметтік іс-шаралар есебінен, бірақ тамақтану уақытын қысқартпайды. Температура төмен болғанда демалыс уақыты ұзарады. Көптеген басқа широгалеидтерден айырмашылығы, олар жыл бойы белсенді болып қалады және күнделікті немесе маусымдық ұйқыға түспейді.
Ұя салу
Екі түрі де ауыздары мен қолдарымен тоқу арқылы жасалған, жақын маңдағы ағаштардан жиналған лианалардың, бұтақтардың, жапырақтардың және бұтақшалардың араласып өрілген дөңгелек ұяларында ұйықтайды. Ұялар әдетте жерден жоғары, үлкен ағаш бұтақтарының шатырында немесе тығыз лианалармен оралып тұрады. Ұя салу үшін қалың лианалармен жабылған ағаштар, сондай-ақ жыл бойы жапырақтарын сақтайтын ағаштар (мысалы, Euphorbiaceae) артықшылыққа ие, бірақ үлкен жалаңаш ағаштар да ұяны биікке салып пайдаланылуы мүмкін. Ірі мысық лемурлары тығыз лианаларда ұя салғаннан өзге, жыртқыштардан сақтану үшін бірнеше күнде 10-12 ұяны кезекпен пайдаланады. Табиғатта ұя салатыны әйелдер ғана байқалған, ал тұтқындықта еркектер, әйелдер және жас лемурлар да ұя салады. Бірнеше ұя бір ағашта немесе жақын маңдағы ағаштарда салынып, оларды көршілес алып мысық лемурлары, бұранда белгілі лемурлар және әкелінген қара егеуқұйрық (Rattus rattus) бірге пайдаланады. Басқа түнгі лемурлардан айырмашылығы, алып мысық лемурлары ағаш қуыстарында ұйықтамайды.
Әлеуметтік құрылым
Екі түр де көбінесе жеке тамақтанады, бірақ солтүстік алып тышқан лемуры, мүмкін, оның санының көптігіне байланысты, әлеуметтік тұрғыдан жақын болып келеді. Солтүстік алып тышқан лемурының ұясында сегізге дейін (көбінесе төрт) ересек еркек, ересек әйелдер және жас жануарлар кездеседі, ал Коккерельдің алып тышқан лемуры әдетте ортақ ұя жасамайды, тек әйелдер балаларымен бірге ұяларын бөліседі. Еркектер әйелдермен кездескенде оларды күтіммен шайқап, шақырады. Киринди маңындағы Аналабедегі радио және тікелей бақылауларға сәйкес, олар жұптасады, кейде құрғақ маусымда қысқа уақытқа бірге саяхаттайды. Дегенмен, ересектер арасындағы көптеген қарым-қатынастар сирек болады және көбінесе түнгі уақытта, әсіресе құрғақ маусымда, өзара үстемдік танытуға ұласатын қуып жете беру және басқа да мінез-құлықтармен бірге жүреді, ал әлеуметтік күтім сирек кездеседі. Жұптасу маусымында еркектер бір-біріне қатысты агрессивті болады, бас және иық айналасындағы жұлын жұлып, басын шағады. Алып тышқан лемурлары кем дегенде сегіз түрлі дыбыс шығарады, олардың ең көп таралғаны – байланыс дыбыстары, олар "гу" немесе "хейн" сияқты естіледі және қозғалғанда немесе таныс жеке тұлғалармен кездескенде қолданылады. Таңертең ұяға оралар алдында қолданылатын "ана мен бала кездесу дыбысы" қысқа, өзгермелі сыбызғыдан тұрады. Еркектер мен әйелдердің әрқайсысының аумақтық мінез-құлықта қолданылатын ерекше дыбыстары бар; әйелдің дыбысы "пфиу" сияқты, ал еркектің дыбысы қысқа, күшті сыбызғы. Екеуі де "қарақшық" сияқты ескерту дыбысын және қайталама "тиск-тиск-тиск" дыбыстарынан тұратын үстемдік дыбысын шығарады. Әйелдер "ояну дыбыстары тізбегін" көрсетеді, кейде "көлемді дыбыстар" деп те аталады, олар тамақ іздеу басталғанда басталады, содан кейін көршілеріне орнын көрсету үшін, мүмкін, тыныш "хон" дыбыстарына ауысады. Екі жыныстың да эструс кезінде қолданатын ұзақ "жыныстық шақыру тізбегі" жұмсақ сыбызғыдан және бірнеше өзгертілген, қарқынды "брок" дыбыстарынан тұрады. Тұтқынға алынған жеке тұлғаларды зерттеуде басқа да дыбыстар табылды, бірақ олардың мақсаты анықталған жоқ. Солтүстік алып тышқан лемуры екі түрдің ішінде ең көп дыбыс шығаратыны көрінеді. Дыбыстар әлеуметтік қарым-қатынастың негізгі құралы болғанымен, олар сілекей, зәр және кіндік иіс безінен шығатын секреттерді кішкентай бұтақтар мен басқа да заттарға жағып, иіс белгілерін де қолданады.
Көбею
Киринди орманында көбею қараша айында басталады; эструс циклі шамамен 22 күнге созылады, ал эструс бір күн немесе одан да аз уақытқа даралады. Оңтүстік популяциясында жұптасу маусымы бірнеше аптамен ғана шектеледі, ал солтүстік алып егеуқұйрық лемуры жыл бойы көбейеді деп саналады, мұндай бейімділік тек екі басқа лемур түрінде ғана кездеседі: ай-ай (Daubentonia madagascariensis) және қызыл ішкі лемур (Eulemur rubriventer). Солтүстік алып егеуқұйрық лемуры, егер балапандары өлсе немесе алынып тасталса, тұтқында жыл бойы көбейе алады, бірақ бұл кезде бұл популяция Коккерельдің алып егеуқұйрық лемуры деп есептелген. Жүктіліктің 90 күнінен кейін бірден үшке дейін (көбінесе екі) бала туылады, олардың салмағы шамамен… Олар жетілмегендіктен, бастапқыда үш аптаға дейін анасының ұясында қалады, анасы оларды аузымен ұядан ұяға көшіреді. Олар жеткілікті өскеннен кейін, әдетте үш аптадан соң, анасы жақын маңайда азық іздеп жүргенде балаларын өсімдіктер арасында қалдырады. Бір айдан кейін жас лемурлар аналарымен ойнап, күтім жасай бастайды, ал бірінші және екінші ай аралығында жас еркектер ерте жыныстық мінез-құлықтарды көрсете бастайды (мысалы, міну, мойынды шағу және жамбас итеру). Үшінші айға келгенде жас лемурлар өздігінен азық іздей бастайды, бірақ аналарымен дауыс арқылы байланыста болып, оның аумағының бір бөлігін пайдаланады. Аналықтар он айлық болғанда көбейе бастайды, ал еркектердің ұрықтары екінші жұптасу маусымында жетіледі. Солтүстік алып егеуқұйрық лемурының ұрықтары маусымға қарай өзгермейді және жануардың дене салмағына шаққанда өте үлкен, барлық приматтардың арасында ең ірісі болып табылады. Бұл еркектерде сперма өндірісіне, сондай-ақ жұптасу кезінде пайда болатын бөгеттерге берілген мән, жұптасу жүйесінің полигинандриялық екенін көрсетеді, онда еркектер көптеген ұрғашыларды табу үшін кең аумақты шарлайды. Ал Коккерельдің алып егеуқұйрық лемурлары жұптасу маусымында ұрғашыларға қол жеткізу үшін күреседі (бәсекелестік). Еркектер туған жерлерін тастап кетеді, олардың жасы екі жылдан бірнеше жылға дейін өзгереді. Әйелдер жыл сайын көбейеді, бірақ тұтқында туғаннан кейін эструс байқалған. Табиғатта алып егеуқұйрық лемурлардың өмір сүру ұзақтығы көбінесе бес немесе алты жылдан аспайды, бірақ тұтқында 15 жылға дейін өмір сүре алады.
Экология
Бұл екі түр де жеміс, гүл, бүршік, жәндіктердің экскременттері, ағаш шырыны, ірі жәндіктер, мойынжеңгелер, бақалар, хамелеондар, жыландар, ұсақ құстар және жұмыртқалармен қоректенеді. Коккерельдің алып мысық лемуры, бір тұзақтан жартылай жегені табылған сұр мысық лемурының (M. murinus) үлкенінен кейін, мысық лемурымен кездейсоқ қоректенетіні айтылады. Маусым мен шілде айларында, құрғақ маусымның шыңында, бұл түр гемиптералар мен кошениль жәндіктерінің личинкаларынан, сондай-ақ ағаш шырынынан алынған қантты экскременттеріне тәуелді болады. Бұл қантты экскременттерді жәндіктің арқасынан тікелей сіңіріп алу арқылы немесе жәндік колониясының астына жиналған кристалданған қантты жинау арқылы алады. Жылдың осы кезеңінде жәндік секрецияларымен қоректену, қоректену белсенділігінің 60% құрайды. Ал солтүстік алып мысық лемуры құрғақ маусымда кашью жемістеріне тәуелді. Алып мысық лемуры көбінесе мысық лемурымен, мысалы M. murinus, бірге кездеседі, бірақ олар әдетте жоғарырақ қанатында табылса, қалың және биік галереялық орманды жақсы көреді. Маросалаза орманрында (Морондаваның солтүстігінде) Коккерельдің алып мысық лемуры басқа төрт түнгі лемурмен (мысық лемурлары, спорттық лемурлар, кәріз лемурлары және иінтірек белгілі лемурлар) бірге таралған, бірақ әртүрлі уақытта қоректену және құрғақ маусымда жәндік секрецияларына мамандану арқылы экологиялық нишаны бөліседі. Мадагаскар бүркіті (Buteo brachypterus) сияқты күндізгі жыртқыш құстар олардың ең маңызды хищниктері болып табылады. Алып мысық лемурларының басқа да белгілі хищниктеріне фосса (Cryptoprocta ferox), Мадагаскар сұлуы (Asio madagascariensis) және жолақты мангуст (Mungotictis decemlineata) жатады.
Қорғау
2012 жылы Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) Коккерельдің алып тышқан лемуры мен солтүстік алып тышқан лемурын екеуін де құрып кету қаупі төніп тұрған түрлер деп бағалады. Осыған дейін екі түр де осал деп тізілген болатын. Екі түрдің де саны мекендеу ортасының жойылуы салдарынан азайып келеді, негізінен егіс жырту және ағаш көмірін өндіру үшін. Сонымен қатар, екеуі де еті үшін ауланып жетеді. WWF 2010 жылы хабарлаған популяция жақын жердегі қорғалатын аймақ, PK32 Ranobe шегінен тыс жерде табылған, оған 2008 жылдың желтоқсанында уақытша қорғау статусы берілді және оны WWF бірлесіп басқарады. Оның ормандық алқаптары тау-кен қызметіне берілген желісулердің болуына байланысты қорғалатын аймаққа қосылмады. Барлық лемурлар сияқты, алып тышқан лемурлары да 1969 жылы Африка конвенциясының Табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау жөніндегі «А» классына жатқызылып, қорғауға алынды. Бұл рұқсатсыз аулау мен ұстауға тыйым салды, рұқсат ғылыми мақсаттарға немесе ұлттық мүддеге ғана берілетін еді. 1973 жылы олар CITES қосымшасының I-ші қосымшасына да енгізілді, бұл олардың саудасын қатаң реттейді және коммерциялық саудаға тыйым салады. Мадагаскар заңнамасы бойынша да олар қорғалады. Алып тышқан лемурларын тұтқындықта сирек ұстайды, бірақ олар оңай көбейеді. 1989 жылы Герцог лемур орталығында тұтқынға алынған популяцияның 70% астамы (62 адамның 45-і) осы орталықта сақталды. Сол кезде DLC Коккерельдің алып тышқан лемуры үшін тұтқындықта өсіру бағдарламасын үйлестірді, ал американдық мекемелерде сақталған барлық жеке тұлғалар 1982 жылы DLC Амбанья аймағынан әкелген алты жеке тұлғаның ұрпақтары еді. 2009 жылғы мәлімет бойынша Халықаралық түрлер туралы ақпараттық жүйе (ISIS) АҚШ және Еуропада тіркелген тек алты жеке тұлғаны тіркеді, олардың барлығы солтүстік алып тышқан лемуры ретінде қайта жіктеліп, көбеймейтін популяция деп есептелді; 2015 жылы тізімде бір ғана әйел жеке тұлға қалды.