Кіріспе
Мадагаскардан келген үлкен лемур. Сақиналы лемур (Lemur catta) – орташа және ірі денелі стрепсиррин (ылғал мұрынды) приматы және ұзын, қара және ақ, сақиналы құйрығының арқасында әлемде кең танылған лемур түрі. Ол бес лемур тұқымдасының бірі – Lemuridae-ге жатады және Lemur туысының жалғыз өкілі. Барлық лемурлар сияқты, ол Мадагаскар аралының эндемигі болып табылады және онда құрып кету қаупі төнуде. Мадагаскар тілінде маки (француз тілінде maki деп жазылады) немесе хира деп аталады, ол аралдың оңтүстік аймақтарында галереялық орманнан тікенді бұталы жерлерге дейін таралған. Ол бәсең жейтін және қазіргі кездегі лемурлардың арасында құрлықта өмір сүруге ең бейімделгені. Сақиналы лемур жоғары әлеуметтік, топтарда – "отрядтар" деп аталады – 30 жеке тұлғаға дейін тіршілік етеді. Бұл түрде аналық жетекшілік басым, лемурлар арасында кең таралған құбылыс. Жылу сақтау және әлеуметтік байланыстарды нығайту үшін топтар біріне-бірі жақын орналасады. Өзара күтім – лемурлардың әлеуметтенуінің маңызды бір бөлігі (барлық приматтардағыдай), әлеуметтік және отбасылық байланыстарды нығайтады, сонымен қатар бір-бірінен кез келген жәндіктерден арылуға көмектеседі. Сақиналы лемурлар қатаң күндізгі жануарлар, тек күндіз белсенді болады. Осы өмір салтының арқасында олар күн сәулесінде жатады; лемурларды құйрықтарына тік отырып, жұмсақ, ақ ішкі терілерін күнге бұратырып көруге болады. Олар көбінесе алақандарын ашып, көздерін жұмсақ жабады. Басқа лемурлар сияқты, бұл түр де иіс сезу қабілетіне күшті тәуелді және иіс бездері арқылы аумақтық белгілеу, топтың өмір сүру аймағында байланыс сигналдарын қамтамасыз етеді. Бұл бездер көздің жанында, сондай-ақ анус маңында орналасқан. Еркектер ерекше иіс белгілеу әрекетін жасайды, оны "тікенді белгілеу" деп атайды және феромондарымен құйрықтарын сіңдіріп, қарсыластарына "желді" жіберіп, иіс шайқасына қатысады. Сонымен қатар, екі жынысты лемурлар да ағаштарды, бұталарды, тастарды немесе басқа да заттарды иіскеп, беттері мен денелерін сүртіп белгілейді, бұл үй мысығының мінез-құлқына ұқсас. Дауысымен ең белсенді приматтардың бірі ретінде сақиналы лемур көптеген дауыстық сигналдарды қолданады, соның ішінде топтық бірігуге шақыру және жыртқыштарға ескерту беру. Тәжірибелер көрсеткендей, сақиналы лемурдың миы үлкен болмаса да (адам тәрізді приматтармен салыстырғанда), тізбектерді ұйымдастыра алады, қарапайым арифметикалық амалдарды түсіне алады және функционалдық қасиеттеріне сүйене отырып, құралдарды таңдай алады. Тұтқында оңай бейімделіп, көбейгеніне қарамастан (әлемдегі зоопарктарда 2000-нан астам тұтқында өсірілген жеке тұлғасы бар, лемурлардың ең танымал түрі), сақиналы лемурдың жабайы популяциясы IUCN Қызыл тізімінде құрып кету қаупі төнуде деп тізімделген, себебі оның мекендеу орындарының жойылуы, жергілікті аң аулау және экзотикалық үй жануарлары саудасы. 2017 жылдың басында осы себептерге байланысты жабайыдағы саны 2000-ға дейін азайды деп есептеледі, бұл оларды өте қауіпті түрге айналдырды. Мадагаскардың жергілікті шаруалары мен орман шаруашылығы саласы көбінесе орманды кесу және өртеу әдістерін қолданады, Мадагаскардың көкжиегінде көбінесе түтін көрінеді, мал шаруашылығын орналастыру және егістік жерлерді кеңейту үшін.
The ring tailed lemur (Lemur catta) is a medium to larger sized strepsirrhine (wet nosed) primate and the most internationally recognized lemur species, owing to its long, black and white, ringed tail. It belongs to Lemuridae, one of five lemur families, and is the only member of the Lemur genus. Like all lemurs, it is endemic to the island of Madagascar, where it is endangered. Known locally in Malagasy as maky (, spelled maki in French) or hira, it ranges from gallery forests to spiny scrub in the southern regions of the island. It is omnivorous, as well as the most adapted to living terrestrially of the extant lemurs. The ring tailed lemur is highly social, living in groups—known as "troops"—of up to 30 individuals. It is also a female dominant species, a commonality among lemurs. To keep warm and reaffirm social bonds, groups will huddle together. Mutual grooming is another vital aspect of lemur socialization (as with all primates), reaffirming social and familial connections, while also helping rid each other of any potential insects. Ring tailed lemurs are strictly diurnal, being active exclusively during daylight hours. Due to this lifestyle, they also sunbathe; the lemurs can be observed sitting upright on their tails, exposing their soft, white belly fur towards the sun. They will often also have their palms open and eyes gently closed. Like other lemurs, this species relies strongly on their sense of smell, and territorial marking, with scent glands, provides communication signals throughout a group’s home range. The glands are located near the eyes, as well as near the anus. The males perform a unique scent marking behavior called spur marking and will participate in stink fights by dousing their tails with their pheromones and “wafting” them at opponents. Additionally, lemurs of both sexes will scent mark trees, logs, rocks or other objects by simply rubbing their faces and bodies onto it, not unlike a domestic cat. As one of the most vocal primates, the ring tailed lemur uses numerous vocalizations, including calling for group cohesion and predator alarm calls. Experiments have shown that the ring tailed lemur, despite the lack of a large brain (relative to simiiform primates), can organize sequences, understand basic arithmetic operations, and preferentially select tools based on functional qualities. Despite adapting to and breeding easily under captive care (and being the most popular species of lemur in zoos worldwide, with more than 2,000 captive raised individuals), the wild population of ring tailed lemur is listed as endangered by the IUCN Red List, due to habitat destruction, local hunting for bushmeat and the exotic pet trade. As of early 2017, the population in the wild is believed to have crashed to as low as 2,000 individuals due to these reasons, making them far more critically endangered. Local Malagasy farmers and logging industries frequently make use of slash and burn deforestation techniques, with smoke being visible on the horizon on most days in Madagascar, in an effort to accommodate livestock and to cultivate larger fields of crops.
Этимология
"Лемур" термині бастапқыда арық лорилерге арналған болса да, көп ұзамай ол Мадагаскарға ендемик приматтарға ғана қатысты болды және содан бері олар "лемур" деп аталады. Бұл атау латын тіліндегі *lemures* деген сөзден шыққан, ол ежегі Римдегі Лемурия фестивалінде қуылған әруақтар мен көлеңкелерді білдіреді. Карл Линнейдің өзі түсіндіргендей, бұл атау лоридің түнгі белсенділігі мен баяу қозғалысы ескеріліп таңдалған. Виргилий мен Овидийдің еңбектерімен таныс және өзінің номенклатуралық жүйесіне сәйкес келетін аналогияны байқаған Линней осы түнгі приматтар үшін "лемур" терминін бекітті. Дегенмен, Линнейдің әруақтарға ұқсас сыртқы түріне, жарқыраған көздеріне және лемурлардың әуелі айқайларына сілтеме жасағаны жиі және қате түсінілді. Сондай-ақ, Линнейдің малагаси халқының лемурлардың ата-бабаларының жаны деген сенімдерін білуі мүмкін деген болжам бар, бірақ бұл Үндістанның арық лорилері үшін атау таңдалғандықтан, ықтимал емес. Түрдің атауы *catta* сақиналы құйрықты лемурдің мысыққа ұқсас сыртқы түрін көрсетеді. Оның ысылдаған дыбысы үй мысығының дыбысына ұқсас. Линнейдің түрді сипаттағаннан кейін, 1771 жылы Уэльстің табиғаттанушысы Томас Пеннант алғаш рет "сақиналы құйрықты маукауко" деген жалпы атауды қолданды, ол оның ерекше ұзын, жолақты құйрығын атап өтті. (Осы уақытта "маукауко" термині лемурлар үшін өте кең таралған атау болды.) Қазіргі кездегі жалпы ағылшынша атау "сақиналы құйрықты лемур" алғаш рет Джордж Шоу 1792 және 1796 жылдар аралығында жарық көрген Левериан коллекциясын қамтитын суреттелген ғылыми басылымда қолданды.
Эволюциялық тарих
Мадагаскардағы барлық сүтқоректілердің қазбалары соңғы кездерден табылған. Сондықтан, аралдың эндемикалық приматтарының барлық тобын құрайтын лемурлардың қалған бөлігін айтпағанда, сақиналы лемурдың эволюциясы туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, хромосомалық және молекулалық деректер лемурлардың басқа стрепсиррин приматтарына қарағанда бір-бірімен жақын туыс екенін көрсетеді. Мұның болуы үшін, шамамен 50-80 миллион жыл бұрын бір ғана сағатта Мадагаскарға келген өте шағын ататектер тобы келді деп есептеледі. Кейінгі эволюциялық таралу мен түрлену нәтижесінде бүгінгі күні кездесетін Малагаси лемурларының әртүрлілігі қалыптасты. Аминоқышқылдарының тізбектерін талдау нәтижесінде Lemuridae тұқымдасының тармақталуы 26,1 ± 3,3 млн жыл бұрын, ал мтДНК-ның рРНК тізбектері 24,9 ± 3,6 млн жыл бұрын болған деп саналады. Жұмсақ лемурлар – отбасы ішіндегі ең ерте бөлінген (базальды) туыс, бұл пікір ДНК тізбектері мен кариотиптерінің талдауымен расталады. Сонымен қатар, молекулалық деректер нағыз лемурлар (Eulemur) пен басқа екі туыс – Lemur және Hapalemur арасындағы терең генетикалық айырмашылықты және туыс топтық байланысты көрсетеді. Сақиналы лемурдың Hapalemur туысына жататын бамбук лемурларымен жақын туыс екені, ал басқа екі туысына қарағанда байланысы тығыз деп есептеледі. Бұл қарым-қатынас коммуникация, хромосомалар, генетика және иіс бездерінің ұқсастығы сияқты бірнеше морфологиялық белгілермен салыстыру арқылы расталды. Алайда, иммунология және басқа морфологиялық белгілерге қатысты деректер бұл жақын туыстықты қолдамайды. Мысалы, Hapalemur түрлерінің мұрындары қысқа, ал сақиналы лемурлар мен Lemuridae отбасының қалғандарының мұрындары ұзын. Дегенмен, орбита (көз ұясы) мен мұрын арасындағы қатынастағы айырмашылықтар сақиналы лемурлар мен нағыз лемурлардың созылған беттері өздігінен дамығанын көрсетеді. Бамбук лемурлары мен сақиналы лемурлар арасындағы қарым-қатынас ең аз зерттелген. Молекулалық талдаулар бамбук лемурлары сақиналы лемурлардан бөлініп, топты монофилетикалық етіп, қазіргі екі туыстық таксономияны қолдаса, немесе сақиналы лемур бамбук лемурларының ішіне енгенін, сондықтан Hapalemur simus-ты жеке туысқа – Prolemur-ға бөлу қажет екенін көрсетеді. Сақиналы лемурдың кариотипі 56 хромосомадан тұрады, оның төртеуі метацентрлі (қолдары шамамен бірдей ұзындықта), төртеуі субметацентрлі (қолдарының ұзындығы әртүрлі) және 46-сы акроцентрлі (қысқа қолы байқау қиын). X хромосомасы метацентрлі, ал Y хромосомасы акроцентрлі.
Анатомия және физиология
Сақиналы құйрықты лемур салыстырмалы түрде ірі лемур. Оның орташа салмағы: Бас-денесінің ұзындығы – 0,8 м, құйрығының ұзындығы – 0,9 м, жалпы ұзындығы – 0,9 м. Басқа өлшемдерге артқы аяғының ұзындығы – 0,9 м, құлағының ұзындығы – 0,9 м, бас сүйегінің ұзындығы – 0,9 м кіреді. Сақиналы құйрықты лемурдың айрықша белгісі – ұзын, бұталы құйрығы, ол 12 немесе 13 ақ және 13 немесе 14 қара сақинадан тұрады, әрқашан қара ұшымен аяқталады және кезектесіп қара және ақ көлденең жолақтармен сақиналанған. Сақиналардың жалпы саны құйрық омыртқаларының санымен (~25) шамалас келеді. Оның құйрығы денесінен ұзын және тұтқасы жоқ. Оның орнына, ол тепе-теңдік сақтау, қарым-қатынас және топтық байланыс үшін ғана қолданылады. Жүні өте тығыз болғандықтан, электр шанағын бітеуі мүмкін. Көкдегі (көкірек) және тамақ жұмсағы ақ немесе қаймақ түсті. Арқалық (арқа) жамылғысы сұрдан қызғылт қоңырға дейін өзгереді, кейде құйрық аймағының айналасында қоңыр пигаль жамылғысы болады, онда жүн сұр немесе сұрғылт қоңыр түске дейін өзгереді. Дорсальдық түсі мойын және бастың үстінде сәл қараңғырақ. Тамақ, жақ және құлақтың түктері ақ немесе ақшыл, сонымен қатар сирек, алдыңғы қара терісі көрінеді. Мұрыны қара сұр, мұрыны қара, ал көздері қара үшбұрышты жапсырмалармен қоршалған. Жүзіндегі вибриссалар (мұрттар) еріннің үстінде (мистакальды), жақтарда (геналды) және қабаудың үстінде (суперцилиарлық) орналасқан. Вибриссалар сонымен қатар білек үстінде, қолдың төменгі жағында да кездеседі. Құлақтары басқа лемурларға қарағанда салыстырмалы түрде үлкен және шашымен жабылған, егер бар болса, онда кішкентай түтікшелер ғана болады. Бет пішінінде жеке айырмашылықтар болғанымен, жыныстар арасында ешқандай айқын ерекшеліктер жоқ. Көптеген күндізгі приматтардан айырмашылығы, бірақ барлық стрепсиринді приматтар сияқты, сақиналы құйрықты лемурдің көздің торлы қабатының артында тапетум люцидумы, яғни түнгі көруді жақсартатын рефлексиялық қабаты бар. Бұл түрде тапетум өте жақсы көрінеді, өйткені барлық лемурларда болатын, бірақ әртүрлі болатын көздің артқы бетінің пигментациясы өте дақтанған. Сақиналы құйрықты лемурдің торлы қабатында қарапайым фовеальді ойыс та бар. Басқа стрепсиринді приматтармен ортақ тағы бір ерекшелік – ринарий, ылғалды, жалаңаш, бездік мұрын, ол жоғарғы жақ сүйегімен сүйеніп, жақтан тысқа шығып тұрады. Ринарий жоғарғы ерінді бөліп тұратын жерге дейін төмен қарай жалғасады. Жоғарғы ерін премаксиллаға бекітілген, бұл еріннің шығып кетуіне жол бермейді, сондықтан лемур суды сору емес, лақтыру арқылы ішеді. Сақиналы құйрықты лемурдің терісі қара сұр немесе қара түсті, тіпті жүннің ақ болған жерлерінде де. Ол мұрын, алақан, табан, қақпақтар, иілгіш және жыныс мүшелерінде көрінеді. Терісі тегіс, бірақ қол мен аяқтың былғары тәрізді текстурасы жердегі қозғалысты жеңілдетеді. Құйрықты төмен түсіргенде, құйрық буынында орналасқан анус жабылады. Анус (циркуманалдық аймақ) және перинеум айналасы жүнмен қапталған. Еркектерде ұрық безі жүнсіз, ұсақ, мүйізді тікендермен жабылған және ұрық безінің екі қапшығы бөлінген. Пенис цилиндр тәрізді және екі жағында екі жұп үлкен тікендері бар. Еркектердің бакулумы (пенис сүйегі) олардың өлшеміне қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай. Ұрық, жыныстық мүшелер және еркек жыныстық мүшелер әдетте жаман иісті секрециямен қапталған. Әйелдерде вульвасы бар, ал клитор қалың және ұзын, ол ерін терісінен шығып тұрады. Несеп жолының ашылуы қынапқа қарағанда клиторға жақын, "тамшы ұшын" құрайды. Әйелдерде екі жұп сүт безі (төрт түлік) бар, бірақ олардың тек біреуі ғана жұмыс істейді. Алдыңғы жұп (басқа жақын) қолдың астына өте жақын. Екі жыныстың да терісіз иіс бездері бар. Екі жыныстың да ұзындығы 1 см болатын, кішкентай, қараңғы антебрахиальдық (қолын) бездері бар, олар қолдың ішкі бетінде, білегі буынынан жоғары орналасқан. (Бұл қасиет лемур және хапалемур тұқымдарының арасында ортақ.) Бұл без жұмсақ және сығымдалатын, терінің ұсақ қыртыстары бар (бармақ іздері сияқты) және алақанмен 2 мм биіктіктегі жүнсіз жолақпен байланысқан. Алайда, тек еркекте осы иіс безін жауып тұратын мүйізді шұңқыр бар. Бұл шұңқыр жасы ұлғая келе, астындағы бездің секрециясы жинақталып, мыңдаған кішкентай каналдар арқылы терімен байланыса алады. Еркектерде сондай-ақ иықтың (қояншақ жағындағы) бүйір беті бойынша брахиальдық (қол) бездер болады. Бракхиальдық без антебрахиальдық безден үлкен, шеткі жағында қысқа түкпен жабылған және ортасына жақын жарты ай тәрізді ашық саңылау бар. Бұл безден жаман иісті, қоңыр, жабысқақ зат бөлінеді. Brachial безі әйелдерде дамыған жоқ немесе мүлдем жоқ. Екі жыныстың да жыныс мүшелерінің немесе перианталдық аймақтарындағы терісіз апокрин және май бездері бар, олар жүнмен қапталған. Саусақтары жұқа, жұмсақ, көбінесе торлы қабықтары жоқ және жартылай икемді, адам сияқты жалпақ тырнақтары бар. Бас бармақ қысқа және басқа саусақтардан кеңірек бөлінген. Палмға тік бұрышпен орналасқанына қарамастан, бармақ оппозициялық емес, өйткені буын дорбасы бекітілген. Барлық стрепсириндер сияқты, қол экстаксониялық (ось төртінші саусақ арқылы өтеді) болып табылады, маймылдар мен гоминидтерде көрінетін мезаксониялық (ось үшінші саусақ арқылы өтеді) емес. Төртінші саусақ ең ұзыны, екінші саусақтан сәл ұзын. Сонымен қатар, бесінші саусақ екінші саусақтан сәл ұзын. Алақандар ұзын және былғары тәрізді, басқа приматтар сияқты, олардың тұтқаны жақсарту үшін тері қырлары бар. Аяқтар жартылай дигитты және қолдардан гөрі маманданған. Бас бармақ оппозициялық және басқа лемурлардың бас бармағынан кішкентай, олар көбінесе ағаш өсімдіктерінде болады. Екінші саусақ қысқа, кішкентай терминалдық төсемі бар және жеке күтімге арналған, әсіресе ауызға жете алмайтын жұн арқылы тарауға арналған, әдеттегідей "керек пешене" бар. Керек пешене барлық тірі стрепсиринді приматтардың арасында ортақ қасиет. Басқа лемурлардан айырмашылығы, сақиналы құйрықты лемурдің өкшесі жүнмен жабылған емес.
The species has a slender frame and narrow face, fox like muzzle. The ring tailed lemur's trademark—a long, bushy tail—is ringed in alternating black and white transverse bands, numbering 12 or 13 white rings and 13 or 14 black rings and always ending in a black tip. The total number of rings nearly matches the approximate number of caudal vertebrae (~25). Its tail is longer than its body and is not prehensile. Instead, it is only used for balance, communication, and group cohesion. The pelage (fur) is so dense that it can clog electric clippers. The ventral (chest) coat and throat are white or cream. The dorsal (back) coat varies from gray to rosy brown, sometimes with a brown pygal patch around the tail region, where the fur grades to pale gray or grayish brown. The dorsal coloration is slightly darker around the neck and crown. The hair on the throat, cheeks, and ears is white or off white and also less dense, allowing the dark skin underneath to show through. The muzzle is dark grayish and the nose is black, and the eyes are encompassed by black triangular patches. Facial vibrissae (whiskers) are developed and found above the lips (mystacal), on the cheeks (genal), and on the eyebrow (superciliary). Vibrissae are also found slightly above the wrist on the underside of the forearm. The ears are relatively large compared to other lemurs and are covered in hair, which has only small tufts if any. Although slight pattern variations in the facial region may be seen between individuals, there are no obvious differences between the sexes. Unlike most diurnal primates, but like all strepsirrhine primates, the ring tailed lemur has a tapetum lucidum, or reflective layer behind the retina of the eye, that enhances night vision. The tapetum is highly visible in this species because the pigmentation of the ocular fundus (back surface of the eye), which is present in—but varies between—all lemurs, is very spotty. The ring tailed lemur also has a rudimentary foveal depression on the retina. Another shared characteristic with the other strepsirrhine primates is the rhinarium, a moist, naked, glandular nose supported by the upper jaw and protruding beyond the chin. The rhinarium continues down where it divides the upper lip. The upper lip is attached to the premaxilla, preventing the lip from protruding and thus requiring the lemur to lap water rather than using suction. The skin of the ring tailed lemur is dark gray or black in color, even in places where the fur is white. It is exposed on the nose, palms, soles, eyelids, lips, and genitalia. The skin is smooth, but the leathery texture of the hands and feet facilitate terrestrial movement. The anus, located at the joint of the tail, is covered when the tail is lowered. The area around the anus (circumanal area) and the perineum are covered in fur. In males, the scrotum lacks fur, is covered in small, horny spines, and the two sacs of the scrotum are divided. The penis is nearly cylindrical in shape and is covered in small spines, as well as having two pairs of larger spines on both sides. Males have a relatively small baculum (penis bone) compared to their size. The scrotum, penis, and prepuce are usually coated with a foul smelling secretion. Females have a vulva with a thick, elongated clitoris that protrudes from the labia. The opening of the urethra is closer to the clitoris than the vagina, forming a "drip tip". Females have two pairs of mammary glands (four nipples), but only one pair is functional. The anterior pair (closest to the head) are very close to the axillae (armpit). Furless scent glands are present on both males and females. Both sexes have small, dark antebrachial (forearm) glands measuring 1 cm long and located on the inner surface of the forearm nearly above the wrist joint. (This trait is shared between the Lemur and Hapalemur genera.) The gland is soft and compressible, bears fine dermal ridges (like fingerprints), and is connected to the palm by a fine, 2 mm–high, hairless strip. However, only the male has a horny spur that overlays this scent gland. The spur develops with age through the accumulation of secretions from an underlying gland that may connect through the skin through as many as a thousand minuscule ducts. The males also have brachial (arm) glands on the axillary surface of their shoulders (near the armpit). The brachial gland is larger than the antebrachial gland, covered in short hair around the periphery, and has a naked crescent shaped orifice near the center. The gland secretes a foul smelling, brown, sticky substance. The brachial gland is barely developed if present at all in females. Both sexes also have apocrine and sebaceous glands in their genital or perianal regions, which are covered in fur. Its fingers are slender, padded, mostly lacking webbing, and semi dexterous with flat, human like nails. The thumb is both short and widely separated from the other fingers. Despite being set at a right angle to the palm, the thumb is not opposable since the ball of the joint is fixed in place. As with all strepsirrhines, the hand is ectaxonic (the axis passes through the fourth digit) rather than mesaxonic (the axis passing through the third digit) as seen in monkeys and apes. The fourth digit is the longest, and only slightly longer than the second digit. Likewise, the fifth digit is only slightly longer than the second. The palms are long and leathery, and like other primates, they have dermal ridges to improve grip. The feet are semi digitigrade and more specialized than the hands. The big toe is opposable and is smaller than the big toe of other lemurs, which are more arboreal. The second toe is short, has a small terminal pad, and has a toilet claw (sometimes referred to as a grooming claw) specialized for personal grooming, specifically to rake through fur that is unreachable by the mouth. The toilet claw is a trait shared among nearly all living strepsirrhine primates. Unlike other lemurs, the ring tailed lemur's heel is not covered by fur.
Тіс тістеу
Сақиналы құйрықты лемурдың тістері мынадай: жауының әр жағында екі кескіш, бір кәдімгі тіс, үш алдыртқы және үш мойын тісі бар. Оның сүт тістері . Тұрақты тістер келесі ретпен шығады: m 1/1 (бірінші мойын тістері), i 2/2 (бірінші кескіштер), i 3/3 (екінші кескіштер), C1 (жоғарғы кәдімгі тістер), m 2/2 (екінші мойын тістері), c1 (төменгі кәдімгі тістер), m 3/3 (үшінші мойын тістері), p 4/4 (үшінші алдыртқылар), p 3/3 (екінші алдыртқылар), p 2/2 (бірінші алдыртқылар). Оның төменгі кескіш тістері (i1 және i2) ұзын, тар, тығыз орналасқан және ауызда тікелей алға қарай бағытталған (прокубентті). Сәл ірі және сонымен қатар прокубентті кескіш пішіндес (инцизиформды) төменгі кәдімгі тістерімен (c1) бірге тіс тарағы деп аталатын құрылымды құрайды, бұл қасиет дерлік барлық стрепсиррин приматтарына тән. Тіс тарағы ауыз қуысын тазалау кезінде қолданылады, ол жалау және тіс сыпырудан тұрады. Оны кішкентай жемістерді ұстауға, жегенде сабақтан жапырақтарды алуға, сондай-ақ ағаш қабығынан шырын мен қоймалжыңды сыпыруға да пайдалануға болады. Тіс тарағын тілдің негізінің көп бөлігін жабатын жұқа, жалпақ, талшықты пластина – тіл асты мүшесі арқылы таза ұсталады. Тіс тарағынан кейінгі бірінші төменгі алдыртқы (p2) кәдімгі тіс пішіндес (каниформды) және жоғарғы кәдімгі тісті жауып, негізінен кескіш пішіндес төменгі кәдімгі тістің қызметін атқарады. Екінші және үшінші алдыртқылардың (p2 және p3) арасында диастема (бос кеңістік) бар. Жоғарғы кескіш тістері кішкентай, бірінші кескіш тістері (I1) бір-бірінен кеңірек орналасқан, бірақ екінші кескіш тістерімен (I2) тығыз байланысқан. Екеуі де жақ және тіл арасында (букколингвалды) қысылған. Жоғарғы кәдімгі тістер (C1) ұзын, кең негізді және төмен және артқа қарай иілген (қайта иілген). Жоғарғы кәдімгі тістерде жыныстық диморфизм байқалады, еркектерде әйелдерге қарағанда сәл ірі кәдімгі тістер болады. Екеуі де оларды ұрыс кезінде қылыш сияқты қолданады. Жоғарғы кәдімгі тіс пен бірінші алдыртқының (P2) арасында кішкентай диастема бар, ол басқа алдыртқыларға қарағанда кішірек және кәдімгі тіс пішіндес. Басқа лемурлардан айырмашылығы, алғашқы екі жоғарғы мойын тісінде (M1 және M2) айқын тілдік цингулалар бар, бірақ протостиль жоқ.
Экология
Сақиналы құйрықты лемур күндізгі және жартылай жерді мекендейтін түр. Бұл лемурлардың арасында ең көп жерде тіршілік ететіні, уақытының 33% жер бетінде өткізеді. Дегенмен, ол әлі де ағаш өсімдіктерін жақсы мекендейді, уақытының 23% ортаңғы қабаттағы жапырақтарда, 25% жоғарғы қабаттағы жапырақтарда, 6% жаңа өсіп келе жатқан қабатта және 13% кішкентай бұталарда өтеді. Лемурлардың тобының 70% уақыты жерде жүрумен өтеді. Топтың мөлшері, мекендейтін аумағы және халық тығыздығы аймаққа және тамаққа байланысты өзгеріп отырады. Әдетте, топтар 6-дан 25 жеке лемурдан тұрады, бірақ 30-дан астам жеке лемурдан тұратын топтар да тіркелген. Орташа топта 13-15 жеке лемур болады. Мекенаулық аумақтың мөлшері әртүрлі болады. Сақиналы құйрықты лемурлар өз аумағын қорғайды, бірақ аумақтардың араласуы жиі кездеседі. Кездескен кезде, олар өзара жауынгерлікке немесе жаушыл мінез танытады. Әдетте, лемурлардың тобы көшіп кеткенше үш-төрт күн бойы бір аумақта болады. Көшкен кезде, орташа сапар қашықтығы құрғақ ормандарда 100 лемурға, ал галереялық және екінші деңгейлі ормандарда 250-600 лемурға дейін 1 км²-ге жетеді. Сақиналы құйрықты лемурдың тума және әкелінген жыртқыштары бар. Тума жыртқыштарға фосса (Cryptoprocta ferox), Мадагаскарның қарлығашы (Polyboroides radiatus), Мадагаскарның бүркіті (Buteo brachypterus) және Мадагаскардың жер жыланы (Acrantophis madagascariensis) жатады. Әкелінген жыртқыштарға кішкентай үнді циветі (Viverricula indica), үй мысығы және үй иті жатады.
Диета
Сақиналы құйрықты лемур – мүмкіндікті пайдаланатын, негізінен жемістер мен жапырақтарды жейтін жануар, әсіресе тамаринд ағашының (Tamarindus indica) жемістерін, жергілікті аталымы – кили. Қолжетімді болғанда, тамаринд құрамы қысқы, құрғақ маусымда диетаның 50%-ға дейін жетеді. Сақиналы құйрықты лемур үштен бірнеше ондаған түрлі өсімдіктерден қоректенеді, оның диетасына гүлдер, шөптер, қабық және шырын кіреді. Ол шіріген ағаш, топырақ, өрмек торы, жәндіктердің қуыршақтары, бунақденелілер (өрмектер, көбелектердің күйісі, цикадалар және шегірткелер) және кішкентай омыртқалы жануарлар (құстар мен хамелеондар) жегені байқалған. Құрғақ маусымда ол одан да көп мүмкіндік іздейді.
Әлеуметтік жүйелер
Сақиналы құйрықты лемурлар "топтар" деп аталатын топтарда өмір сүреді, олар көп еркектерден тұратын топтар ретінде жіктеледі, ал негізгі құрамы аналық желісі болып табылады. Басқа көптеген лемурлар сияқты, әйелдер барлық жағдайларда, соның ішінде тамақтану кезіндегі басымдыққа ие болып, еркектерге әлеуметтік үстемдік көрсетеді. Үстемдік көрсету үшін шабуыл жасау, қуу, соққы беру, ұстау және тістеу қолданылады. Жас әйелдер әрдайым анасының дәрежесін мұраға алмайды, ал жас еркектер 3-5 жас аралығында топты тастап кетеді. Екі жыныстың да өз үстемдік иерархиясы бар; әйелдерде ерекше иерархия болады, ал еркектердің дәрежесі жасына байланысты. Әр топта бірден үшке дейін орталық, жоғары дәрежелі ересек еркектер болады, олар басқа топ мүшелеріне қарағанда әйелдермен көбірек байланысады және жоғары дәрежелі әйелдермен бірге топты жетектеп шығады. Жақында келген еркектер, қарт еркектер немесе әлі туған тобынан кетпеген жас еркектер көбінесе төмен дәрежелі болады. Топтың шетінде қалып, олар топтық қызметтен шеттетіледі. Ер адамдар үшін әлеуметтік құрылым маусымдық түрде өзгеруі мүмкін. Желтоқсан мен мамыр аралығындағы алты айлық кезеңде бірнеше еркек топтар арасында көшіп-қонып жүреді. Қалыптасқан еркектер орташа есеппен 3,5 жылда бір рет ауысады, ал жас еркектер шамамен 1,4 жылда бір рет ауысады. Топтың бөлінуі топтар тым үлкен болып, ресурстар жетіспейтін кезде болады. Таңертең сақиналы құйрықты лемур күн сәулесінде жылыну үшін жатады. Ол күнге қарай отырып, көбінесе "күнге табыну" немесе лотос позасы деп сипатталатын күйде отырады. Алайда, ол аяқтарын қиылыстырмай, керісінше, сыртқа қарай созып отырады және көбінесе жақын жердегі бұтақтарға сүйеніп тұрады. Күнге жаю көбінесе топтық іс-әрекет болып табылады, әсіресе суық таңдарда. Түнде топтар ұйықтайтын топтарға бөлініп, жылыну үшін бір-біріне жақын жатып алады. Төрт аяқты болғанына қарамастан, сақиналы құйрықты лемур артқы аяқтарына тік тұрып, тепе-теңдік сақтай алады, әдетте агрессивті мінез-құлық көрсету үшін. Қауіп төнгенде, сақиналы құйрықты лемур ауаға секіріп, қысқа тырнақтарымен және жоғарғы жақ тістерімен соққы береді, бұл "секіріп шабуылдау" деп аталады. Бұл көбінесе ұрықталған кезде, жарыс күшті және жұптасу үшін бәсекелестік қатаң болғанда ғана кездеседі. Басқа агрессивті мінез-құлықтарға қарсыласты қорқыту немесе ұрыс бастау үшін қолданылатын қауіпті қарау және мойынсұну белгісі ретінде ауызды артқа тарту жатады. Басқа топтармен шекаралық даулар кейде болады және топтың аумағын қорғау жоғары дәрежелі әйелдің жауапкершілігінде болады. Агрессивті кездесулерге қадала қарау, қарқынды жақындау және кейде физикалық агрессия кіреді, содан кейін топ мүшелері аумақтың ортасына қарай шегінеді.
Иіс сезу арқылы қарым-қатынас
Иіс сезу арқылы қарым-қатынас жасау, сақиналы құйрықты лемур сияқты приматтар үшін өте маңызды. Аталық және аналық лемурлар үй аймақтарының шектесетін жерлерінде тік және көлденең беттерге иіс бездері арқылы белгі қояды. Сақиналы құйрықты лемур тік беттерді белгілеу үшін қолға тіреліп тұрып, иісін себу үшін ең биік нүктесін аяқтарымен ұстайды. Иіс белгілеудің қолданылуы жасқа, жынысқа және әлеуметтік статусына байланысты өзгереді. Еркек лемурлар аумақтарын белгілеу және топ ішіндегі үстемдік иерархиясын сақтау үшін антебрахиальды және брахиальды бездерін пайдаланады. Әр білегінің астындағы тікенді өскір ағаштардың діңіне қасылып, олардың иісімен майланған ойықтарды жасайды. Бұл "тікенді белгі" деп аталады. Агрессияны көрсету кезінде аталық лемурлар "иіс шайқасы" деп аталатын әлеуметтік мінез-құлыққа қатысады, ол антебрахиальды және брахиальды бездердің секрецияларымен құйрықтарын сіңдіру және иісті құйрықты қарсыластарына көрсетуді қамтиды. Сақиналы құйрықты лемурлер несеп арқылы да белгі қоятыны анықталды. Мінез-құлық тұрғысынан, қалыпты несеп шығару мен несепті белгілеу мінез-құлқы арасында айырмашылық бар: қалыпты несеп шығару кезінде құйрық сәл көтеріліп, несеп ағыны шығарылады, ал несепті белгілеу кезінде құйрық тік көтеріліп, несептің бірнеше тамшысы ғана қолданылады. Несепті белгілеу мінез-құлқы көбінесе әйелдер аумақты белгілеу үшін қолданады және әсіресе топтың аумағының шеттерінде және басқа топтар жиі кездесетін жерлерде байқалады. Несепті белгілеу мінез-құлқы көбейту маусымында ең жиі кездеседі және топтар арасындағы көбелекке қатысты қарым-қатынаста маңызды рөл атқарады.
Аудиторлық байланыс
Сақиналы құйрықты лемур – ең дауысты приматтардың бірі және азық іздеу кезінде топтың бірлігін сақтау үшін, сондай-ақ топ мүшелерін жыртқыштардың жақындауы туралы ескерту үшін қолданылатын әртүрлі, ерекше дыбыстар жиынтығына ие. Дыбыстардың диапазоны қарапайымнан күрделіге дейін жетеді. Мысалы, қарапайым дыбыс – ризашылықты білдіретін мүрілеу. Күрделі дыбыс – жыртқышқа қарсы күрескенде қолданылатын шертулер, ауызды жапқан шертулер (CMCS), ауызды ашқан шертулер (OMCS) және қысқа дауыстар. Кейбір дыбыстардың түрлері болады және олар бір түрден екіншісіне ауыса алады, мысалы, нәресте шығаратын "уйлау" (қайғылы дауыс) дыбысы бір түрден екіншісіне өтеді. Ең көп естілетін дыбыстар – зар (төменгі және орташа деңгейдегі қоздырылу, топтық бірлік), ерте жоғары зар (орташадан жоғары деңгейдегі қоздырылу, топтық бірлік) және шертулер ("жай орналасқан жерін көрсетуші" назар аудару үшін).
The most commonly heard vocalizations are the moan (low to moderate arousal, group cohesion), early high wail (moderate to high arousal, group cohesion), and clicks ("location marker" to draw attention).
Өсімдіктер мен өсімдіктер
Сақиналы құйрықты лемур полигинандр, бірақ топтағы басым еркек басқа еркектерге қарағанда көбірек аналықтармен көбейеді. Ұрыс-керіс көбінесе көбейту маусымында болады. Аналық жұптасуға дайын болса, артқы жағын көрсетіп, құйрығын көтеріп, иығы арқылы іздеген еркекке қарайды. Еркектер аналықтың жыныс мүшелерін тексеріп, оның жұптасуға дайындығын анықтай алады. Аналықтар көбінесе өз тобында жұптасады, бірақ басқа топтан еркектерді де іздеуі мүмкін. Көбейту маусымы сәуірдің ортасынан мамырдың ортасына дейін созылады. Қызу 4-6 сағатқа созылады, және аналықтар осы кезеңде бірнеше еркекпен жұптасады. Топтағы аналықтар ұрықтануға дайындықтарын кезең-кезеңімен реттейді, осылайша көбейту маусымында еркектердің назарына таласуды азайтады. Аналықтар ылғалды маусымда, желтоқсаннан сәуірге дейін сүт етеді, осы кезде ресурстар жеткілікті болады. Аналықтар құрғақ маусымда, мамырдан қыркүйекке дейін жүкті болады, осы кезде ресурстар азаяды. Аналықтар гүлдер сияқты ресурстардың көп болатын маусымда туады. Жүктілік шамамен 135 күнге созылады, ал босану қыркүйекте немесе кейде қазанда жүзеге асады. Табиғатта көбінесе бір бала туады, бірақ егіздер де болуы мүмкін. Сақиналы құйрықты лемурдың балаларының туғандағы салмағы белгілі және олар алғашқы 1-2 аптада қарнында (көкде), содан кейін арқасында (артта) тасымалданады. Жастар екі айдан кейін қатты тамақ жей бастайды және бес айдан кейін толықтай сүтінен айырылады. Жыныстық жасы 2,5-3 жыл арасында жетеді. Еркектер бала күтіміне аз қатысады, бірақ топтың барлық мүшелері, жасы мен жынысына қарамастан, жас балаларға күтім жасайтынын көруге болады. Топтағы аналықтар арасында бала күтіміне көмектесу кездеседі. Аналықтардың балаларын ұрлап алуы және еркектердің бала өлтіруі де кейде болады. Қоршаған ортаның қиын жағдайы, жыртқыштар және құлау сияқты жазалардың салдарынан балалардың өлімі алғашқы жылы 50%-ға дейін жетеді, ал ересекке жететіндердің саны 30%-ға дейін ғана жетеді. Табиғаттағы ең ұзақ өмір сүрген сақиналы құйрықты лемур Беренти қорығында 20 жыл өмір сүрген аналық болды. Табиғатта аналықтар көбінесе 16 жастан аспайды, ал еркектердің өмір сүру ұзақтығы олардың әлеуметтік құрылымына байланысты белгісіз. Ең ұзақ өмір сүрген еркек 15 жаста болған. Тұтқындағы ең ұзақ өмір сүру мерзімі 27 жылды құрады.
Танымдық қабілеттер мен құралдарды қолдану
Тарихи тұрғыдан алғанда, адам емес приматтардағы оқу және таным зерттеулері көбінесе симиандарға (маймылдар мен гориллерге) бағытталған, ал шақ сымбатты приматтар, мысалы, сақиналы құйрықты лемур және оның туысқандары, көбінесе назардан тыс қалды және оларды ақылсыз деп есептеді. Бұл пікірдің қалыптасуына ертедегі тәжірибелерден туындаған бірнеше фактор әсер етті. Біріншіден, ескі сынақтардың эксперименталдық дизайны стрепсириндерге қарағанда симиандардың табиғи мінез-құлқы мен экологиясын жақсырақ көрсеткен болуы мүмкін, бұл лемурлар үшін сынақтарды тиімсіз етті. Мысалы, маймылдар тамақ емес заттармен ойнауға бейім, ал лемурлар мұндай мінезді тек тұтқындықта ғана көрсетеді, әдетте ол тамақпен байланысты болады. Сонымен қатар, лемурлар заттарды қолдарымен емес, мұрындарымен немесе аузымен жылжытуға көбірек бейім. Сондықтан, лемурдың бұрын жаттығусыз затты жылжытуын қажет ететін тәжірибе симиандарға артықшылық береді. Екіншіден, топта өмір сүуге дағдыланған сақиналы құйрықты лемурлар зертханалық жағдайда оқшауланғанда жақсы реакция көрсетпеуі мүмкін. Бұрынғы зерттеулер мұндай жағдайларда истериялық мінез-құлықты байқаған. Лемурлардың ақылсыз екендігі туралы түсінік, ми өлшемінің көрсеткіші ретінде қарастырылатын неокортекс қатынасының интеллектіні анықтайтыны туралы көзқараспен нығайтылды. Шындығында, приматолог Элисон Жолли өзінің академиялық мансабының басында сақиналы құйрықты лемур сияқты кейбір лемур түрлерінің серкопитецин маймылдарына ұқсас әлеуметтік күрделілікке ие болғанын, бірақ интеллектуалдық деңгейінің сәйкес болмағанын атап өткен. Мадагаскардағы Беренти қорығындағы жабайы сақиналы құйрықты лемурлар популяциясын және Африкадағы бабуиндарды жылдар бойы бақылағаннан кейін ол бұл өте әлеуметтік лемур түрінің серкопитецин маймылдарының әлеуметтік күрделілігімен салыстырылмайтынын қорытындылады, жалпы көрінісіне қарамастан. Дегенмен, зерттеулер лемурлардың миының күрделілігін, әсіресе сақиналы құйрықты лемурдың танымдық қабілеттерін анықтауға жалғасты. 1970 жылдардың ортасынан бастап жүргізілген зерттеулер оларды стандартты күшейту кестелерін қолдана отырып, операнттық шарттау арқылы оқытуға болатынын көрсетті. Бұл түрдің омыртқалы жануарлар арасында кең таралған дағдылары – үлгілерді, жарықтықты және нысандарды ажырату қабілеті екені дәлелденді. Бұрынғы зерттеулер олардың көптеген күрделі тапсырмаларды орындай алатынын, тіпті кейде маймылдардан да жақсы нәтижелер көрсеткенін көрсетті. Соңғы зерттеулер Дьюк Лемур орталығында сақиналы құйрықты лемурлардың жадында реттіліктерді ұйымдастыра алатынын және тілді пайдаланбастан реттелген реттіліктерді қайтаруға болатынын көрсетті. Эксперименттік дизайн лемурлардың жауаптарын басқару үшін реттіліктің ішкі бейнесін пайдаланғанын, жай ғана жаттығу арқылы үйренген реттілікті емес екенін көрсетті, онда реттіліктің бір элементі келесісін таңдауға ишара жасайды. Бірақ бұл сақиналы құйрықты лемурдың ойлау қабілетінің шегі емес. Мякка қаласындағы Лемур қорығында жүргізілген тағы бір зерттеу бұл түрдің және оған жақын бірнеше лемур түрлерінің қарапайым арифметикалық операцияларды түсінетінін көрсетті. Құралдарды пайдалану приматтардың интеллектуалды қабілеттерінің маңызды белгісі саналатындықтан, жабайы лемурларда осы мінез-құлықтың болмауы, сондай-ақ тамақ емес заттармен ойнамауы, лемурлардың маймыл туыстарынан кем ақылды деген пікірді нығайтуға көмектесті. Алайда, Мякка қаласындағы Лемур қорығындағы тағы бір зерттеу сақиналы құйрықты лемур мен қарапайым қоңыр лемурдың құралдардың функционалдығын қарастырды және маймылдар сияқты, олар функционалдық қасиеттері бар құралдарды (мысалы, құралдың бағыты немесе пайдалануға ыңғайлылығы) пайдаланғанын, функционалдық емес ерекшеліктері бар құралдарды (мысалы, түсі немесе текстурасы) емес екенін анықтады. Сақиналы құйрықты лемурлар жабайы табиғатта құралдарды пайдаланбаса да, оларды құралды пайдалануға оқытуға болады және олар құралды оның функционалдық қасиеттеріне сүйене отырып таңдайды. Сондықтан, құралды пайдалануға қабілеттілік жалпы приматтардың ата-бабасында болған болуы мүмкін, тіпті құралды пайдалану көп уақыт өткеннен кейін пайда болған болса да.
Қорғау мәртебесі
2014 жылы IUCN жойылып бара жатқан түрлер тізіміне енгізілгеннен бөлек, сақиналы құйрықты лемур 1977 жылдан бері CITES-тің I қосымшасына енгізілген, бұл жабайыда ұсталған түрлермен сауда жасауды заңсыз етеді. Лемурлардың көптеген түрлері жойылу қаупі төніп тұрғанымен, сақиналы құйрықты лемур оның танылуының арқасында назар аударушы түр ретінде қарастырылады. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, табиғатта шамамен 2000 сақиналы құйрықты лемур қалған, бұл олардың жойылу қаупі бұрынғыдан әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді. Бұл түр Animal Planet телеарнасының "Lemur Street" сериалы арқылы және анимациялық "Мадагаскар" фильмі мен телехикаясындағы Король Джулиан кейіпкері арқылы танымал болды. Сақиналы құйрықты лемур 1996 жылы Беренти қорығында түсірілген "Лемурдың ертегісі" табиғат туралы деректі фильмінің негізгі тақырыбы болды, онда лемурлардың тобының өмірі көрсетілді. Топтың құрамында ақ түкті, ашық көк көзді және сақиналы құйрықты, альбинизмге жақын Сапфира есімді ерекше балапан да болды. Сақиналы құйрықты лемур 1997 жылғы "Қырағай жаратылыстар" комедиялық фильмінде Джон Клизбен бірге түсті. Кейін Клиз 1998 жылы BBC-нің "Жабайы табиғатта: Джон Клиспен Лемур операциясы" деректі фильмін ұйымдастырды, ол Мадагаскардағы Бетампона қорығына қара және ақ түсті лемурларды қайта қоныстандыру процесін бақылады. Жобаның бір бөлігі Клиздің "Қырағай жаратылыстар" фильмінің Лондон премьерасынан түскен табысымен қаржыландырылды.