Кіріспе
Никотинге улану – никотинді жұту, ингаляциялау немесе тері арқылы сіңіру нәтижесінде пайда болатын уытты әсерлердің белгілері. Никотинге улану салдарынан өлімге де соқтыруы мүмкін, бірақ ауыр немесе өлімге әкелетін дозалар сирек кездеседі. Жақындағы улану жағдайлары көбінесе жасыл темекі ауруы түрінде немесе темекі немесе темекі өнімдерін кездейсоқ жұтудан немесе никотин қамтитын өсімдіктерді тұтынудан туындайды. Стандартты оқулықтар, деректер базалары және қауіпсіздік парақтары ересектер үшін никотиннің өлімге әкелетін дозасы 60 мг немесе одан аз (30–60 мг) екенін көрсетеді, бірақ ересекті өлтіру үшін 500 мг-дан астам никотин қажет екенін көрсететін көптеген деректер бар. Бала осы мөлшерден артық жұтса, ол ауыр сырқатқа шалдығуы мүмкін. Электрондық темекідегі никотин сәбилер мен балалар үшін кездейсоқ жұту немесе терімен жанасу арқылы қауіпті болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда балалар никотин құрамындағы жергілікті қолданылатын дәрілік кремдерден уланған. Темекі өсіретін немесе жинаумен айналысатын адамдар жасыл темекі ауруына (GTS) шалдығуы мүмкін, бұл ылғалды темекі жапырақтарымен терінің жанасуынан туындайтын никотинге уланудың бір түрі. Бұл көбінесе темекі тартпайтын, жас және тәжірибесіз жинаушыларда кездеседі.
Белгілері мен симптомдары
Никотинге улану көбінесе екі фазалы үлгіде дамитын белгілерге әкеледі. Алғашқы симптомдар негізінен стимуляциялық әсерге байланысты болады және олар: жүрек айну мен құсу, шектен тыс сілекей бөліну, іш ауруы, денесінің сарғуы, тершеу, артериалдық гипертензия, тахикардия, атаксия, тремор, бас ауруы, бас қызылу, бұлшық еттердің жирылуы және құрысулар. АҚШ-тың улануды бақылау орталықтарына түскен электрондық темекіге байланысты хабарламалардың арасында темекі сұйығын жұту, көзге тию, теріге тию және балалар мен ересектердің ішке жұту жағдайлары болды. Жеңіл, орташа және ауыр жағымсыз әсерлер ересектер мен балаларда кездесті. АҚШ-тың улануды бақылау орталықтарына түскен электрондық темекіге байланысты хабарламалардың 58%-ы 5 жасқа дейінгі балаларға қатысты. Жалпы жағдайлардың көп бөлігі (65%) 5 жасқа дейінгі балаларда болды, ал 15%-ы 5-24 жас аралығындағы жасөсперімдерде тіркелді. Дегенмен, 2013 жылғы шолуда адам ағзасына кеңінен қолданылатын 0,5-1,0 мг/кг LD50 мөлшері күмәнді болып саналды, себебі бірнеше жағдайда адамдар одан да жоғары дозада тірі қалған. 2013 жылғы шолуға сәйкес, өлімге әкелетін ең төменгі шек – 500-1000 мг никотин, ал ауыз арқылы қабылдағанда 6,5-13 мг/кг құрайды. Тек 6 мг никотиннің кездейсоқ жұтылуы бала үшін өлімге себеп болуы мүмкін. Адам никотинмен шамадан тыс мөлшерде улануы тек темекі шегу арқылы ғана емес, басқа жолдармен де болуы мүмкін. АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) 2013 жылы былай деп мәлімдеді: «Бір уақытта бірнеше [рецептсіз] никотинді алмастыру терапиясын (НАТ) қолдану немесе рецептсіз НАТ-ты басқа никотин қамтитын өніммен, соның ішінде темекімен бірге қолданумен байланысты маңызды қауіпсіздік мәселелері жоқ». Никотинге негізделген фармацевтикалық препараттарды, темекі өнімдерін немесе никотин қамтитын өсімдіктерді жұту да улануға әкелуі мүмкін. Соңғы кезде электрондық темекінің қолдануы артып, олардың көптеген түрлері никотин қамтитын «электрондық сұйықтықпен» толтырылуға арналған, бұл сұйықтық кішкентай пластик бөтелкелерде сатылады. Бұл никотинмен шамадан тыс улануға деген қызығушылықты жаңартты, әсіресе кішкентай балалардың сұйықтықты жұту мүмкіндігіне байланысты. АҚШ және Еуропада 4 ересек адам сұйықтықты қасақана ішкеннен кейін қайтыс болды. 2014 жылы АҚШ-та және 2013 жылы Израильде екі бала сұйық никотинді жұтып қойып қайтыс болды. Бұрыннан айтылып келген 60 мг дозасы мен никотинге уланудың жарияланған жағдайлары арасындағы қарама-қайшылық бұрын да белгілі болған (Matsushima және авторлар, 1995 ж.; Metzler және авторлар, 2005 ж.). Дегенмен, бұл көрсеткіш әлі де темекі және басқа никотин қамтитын өнімдердің қауіпсіздік ережелерінің негізі ретінде кеңінен қабылданады (мысалы, Еуропалық Одақтың TPD-сі, ең жоғары шегі 20 мг/мл).
Патофизиология
Никотинге уланудың симптомдары никотиндік холинергиялық рецепторларға әсер ету нәтижесінде пайда болады. Никотин – орталық және вегетативтік нерв жүйесінде, сондай-ақ нейромышекеттік байланыста кездесетін никотиндік ацетилхолин рецепторларының агонисті болып табылады. Төмен дозада никотин осы рецепторларға күштілендіретін әсер етеді, бірақ жоғары дозада немесе ұзақ әсер ету нейромышекеттік блокадаға алып келетін тежеуші әсерге ұшыратады. Кейде органофосфатты инсектицидтермен уланған адамдарда никотинге уланумен ұқсас симптомдар байқалады. Органофосфаттар ацетилхолинестераз деп аталатын ферментті тежейді, нәтижесінде ацетилхолиннің жиналуына, холинергиялық нейрондардың барлық түрлерінің жоғары деңгейде стимуляциялануына және кең ауқымды симптомдарға әкеледі. Никотин тек никотиндік холинергиялық рецепторларға ғана әсер етеді және органофосфатты уланудың кейбір, бірақ барлық емес белгілерін көрсетеді.
Диагностика
Несепте немесе қанда никотиннің немесе котининнің (никотин метаболиті) жоғарылаған деңгейі табылады немесе қан сарысуындағы никотин концентрациясы артады.
Емдеу
Никотиндік уланудың бастапқы емдеуіне никотиннің асқазан-ішек жолынан сіңуін азайту үшін белсендірілген көмірді қолдану кіруі мүмкін. Емдеу көбінесе қолдаушы сипатта болады, ал одан әрі күтімге бензодиазепинмен құрысуларды бақылау, гипотонияға қарсы тамыр ішіне сұйықтық салу және брадикардияға атропин енгізу кіруі мүмкін. Тыныс жетіспеуі жағдайында жылдам тізбектелген индукция және жасанды тыныс алу аппаратымен тыныс алуды қолдау қажет болуы мүмкін. Гемодиализ, гемоперфузия немесе басқа да денеден тыс әдістер никотинді қаннан шығармайды, сондықтан олардың арқасында никотиннің шығарылуын күшейтуге болмайды. Бұл метаболикалық ацидозға алып келуі мүмкін болғандықтан, мұндай шаралар ұсынылмайды. Науқас никотиндік уланудан бастапқы 4 сағат ішінде аман қалса, әдетте толыққандай жазылып кетеді. Адам организмінде никотин ыдырағанда, оның биологиялық жартылай өмір сүру мерзімі шамамен 1-2 сағатты құрайды. Котинин – никотиннің белсенді метаболиті, ол қанда 18-20 сағатқа дейін сақталады, бұл оның жартылай өмір сүру мерзімі ұзақ болғандықтан талдау жасауды жеңілдетеді.