Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Су құбырының түрі
Type of water pipe
Қалау (Hindustani: حُقّہ (Nastaleeq), हुक़्क़ा (Devanagari), IPA: ; басқа атауларды да қараңыз), шиша,
A hookah (Hindustani: حُقّہ (Nastaleeq), हुक़्क़ा (Devanagari), IPA: ; also see other names), shisha,
Қалау арқылы темекі, марихуана, опий және басқа да есірткілерді тартудың негізгі денсаулыққа қауіптері сумен сүзілмейтін уытты химиялық заттарға, канцерогендерге және ауыр металдарға, сондай-ақ қалауды бөліскен кезде жұқпалы аурулар мен патогендік бактериялардың таралуына байланысты. Қалау мен су құбырын пайдалану – бүкіл әлемдегі денсаулық сақтау саласының маңызды мәселесі, оның пайдалану деңгейі Таяу Шығыс пен Солтүстік Африка халықтарында, сондай-ақ АҚШ, Еуропа, Орталық Азия және Оңтүстік Азиядағы жастар арасында жоғары. Қалау алғашқыда Үндістаннан Персияға, содан кейін Таяу Шығысқа тарады, онда оның құрылымы қазіргі түріне келтірілді. Басқа нұсқа бойынша, ол Персияның Сефевид әулеті кезінде пайда болған, содан кейін Үндістанға тарады. Қалау пайда болған кезде темекі мен есірткіге тыйым салынғанмен, оның қолданысы ақсүйектер арасында кеңінен танымал болып, кейіннен қабылданды. Көбінесе, жаққан темекінің орнына дәмді темекілер буландырылады. Дегенмен, түпнұсқа қалау Оңтүстік Азияның ауылдық жерлерінде жиі қолданылады, онда тубак (тәмсіз темекі жапырақтарының таза және ірі түрі) қолданылып, тікелей көмірмен жағылады. Бұл әдіс темекі мен никотинді көп мөлшерде жеткізеді, бірақ буландырылған қалаумен салыстырғанда денсаулыққа зиянды әсері зор. "Қалау" сөзі "хуққа" сөзінен туындаған, араб тілінен шыққан хиндустандық сөз (حُقَّة ḥuqqa, "құты, бөтелке, су құбыры"). Туған жерінен тыс, қалау шегу әлем бойынша кең таралды.
The major health risks of smoking tobacco, cannabis, opium and other drugs through a hookah include exposure to toxic chemicals, carcinogens and heavy metals that are not filtered out by the water, alongside those related to the transmission of infectious diseases and pathogenic bacteria when hookahs are shared. Hookah and waterpipe use is a global public health concern, with high rates of use in the populations of the Middle East and North Africa as well as in young people in the United States, Europe, Central Asia, and South Asia. the hookah spread from the Indian subcontinent to Persia first where the mechanism was modified to its current shape and then to the Near East. Alternatively, it could have originated in the Safavid dynasty of Persia, from where it eventually spread to the Indian subcontinent. Despite tobacco and drug use being considered a taboo when the hookah was first conceived, its use became increasingly popular among nobility and subsequently widely accepted. Burned tobacco is increasingly being replaced by vaporizing flavored tobacco. Still the original hookah is often used in rural South Asia, which continues to use tumbak (a pure and coarse form of unflavored tobacco leaves) and smoked by burning it directly with charcoal. While this method delivers a much higher content of tobacco and nicotine, it also incurs more adverse health effects compared to vaporizing hookahs. The word hookah is a derivative of "huqqa", a Hindustani word, of Arabic origin (derived from حُقَّة ḥuqqa, "casket, bottle, water pipe"). Outside its native region, hookah smoking has gained popularity throughout the world,
Атаулары мен этимологиясы
Үндістан субконтинентінде хиндустани сөзі huqqa (деванагари: हुक़्क़ा, Nastaleeq: حقّہ) қолданылады және ол ағылшын тіліндегі "хука" сөзінің бастауы болып табылады. "Hookah" сөзінің ағылшын тілінде кеңінен таралуы Британдық Үндістанның отарлауының (1858–1947) салдарынан болды, сол кезде көптеген британдық экспаттар алғаш рет су құбырын татып көрді. Уильям Хики 1775 жылы Үндістанның Калькутта қаласына келгеннен кейін көп ұзамай естеліктерінде былай деп жазды:
In the Indian subcontinent, the Hindustani word huqqa (Devanagari: हुक़्क़ा, Nastaleeq: حقّہ) is used and is the origin of the English word "hookah". The widespread use of the Indian word "hookah" in the English language is a result of the colonization in British India (1858–1947), when large numbers of expatriate Britons first sampled the water pipe. William Hickey, shortly after arriving in Calcutta, India, in 1775, wrote in his Memoirs:
"Мен үшін ең әдемі безендірілген және сәнді су құбыры дайындалды. Мен оны сынап көрдім, бірақ ұнамады. Бірнеше рет сынағаннан кейін де ол маған жағымсыз болды, сондықтан мен салмақты түрде темекі шегуімнің міндетті екенін білуді сұрадым, маған да сол салмақтылықпен: "Әрине, міндетті, өйткені сіз әлемнен тыс болғаныңызша сәннен тыс болуыңыз мүмкін. Бұл жерде бәрі хука қолданады, одан басқа өмір сүру мүмкін емес. Мен жиі адамдардың тамақтан гөрі хукадан айырылуды артық көретінін естимін." Араб тілінде أرجيلة ('arjīlah) Ливан, Сирия, Палестина, Иордания, Өзбекстан, Кувейт және Иракта ең көп қолданылатын атау, ал nargilah (, نارجيلة) Израильде ең көп қолданылатын атау. Бұл сөз nārikela (नारिकेल) санскрит сөзінен шыққан, ол кокос жаңғағын білдіреді, бұл ертедегі хукалар кокос жаңғағының қабығынан жасалғанын көрсетеді. Сербия, Босния және Герцеговина, Солтүстік Македония, Греция, Түркия және Болгарияда na[r]gile (на[р]гиле) немесе na[r]gila (на[р]гила) сөзі құбырды білдіреді, ал šiša (шиша) перси тілінде шыны бөтелке деген мағынаны білдіреді. Бұл жердегі құбырлардың көбінесе бірі немесе екі аузы болады. Дәмді темекі, темекі кесіктерін көптеген дәмді мелассаға маринадтау арқылы жасалады, ол судың үстіне қойылады және үстіне тесілген фольга жабылады, содан кейін ыстық көмір салынады, ал түтін суық су арқылы өтіп суытылып, сүзіледі. Албанияда хука "lula" немесе "lulava" деп аталады. Румынияда оны narghilea деп атайды. "Narguile" Испанияда құбырды атау үшін қолданылатын сөз, бірақ Испаниядағы марокколық иммигранттар "shisha" және "cachimba" сөздерін де қолданады. Португал тілінде "narguilé" сөзі қолданылады. "Narguilé" француз тілінде "chicha" сөзімен бірге қолданылады. Араб тілінде شيشة (šīšah), Осман түрікше сөзі شیشه (şîşe) арқылы, өзі парсы тіліндегі شیشه (šīše) сөзінен тікелей алынған, ол "шыны ыдыс" деген мағынаны білдіреді, Мысыр, Судан және басқа да араб елдерінде, мысалы, Араб түбегінде (Кувейт, Бахрейн, Катар, Оман, БАӘ, Йемен және Сауд Арабиясы), Алжир, Тунис үшін жалпы термин. Ол сондай-ақ Марокко, Сомали және Кипрде қолданылады. Йеменде араб тілінде مداعة (madā`ah) термині де қолданылады, бірақ ол таза темекі қолданылатын құбырлар үшін. Парсыда хука "qalyān" деп аталады. Парсылық qalyan 1622 жылы Йохан Неандер жазып, голланд тілінде жарияланған tobacologia темекі туралы ең алғашқы еуропалық жинағына енген. Уақыт өте келе су құбыры парсылық мәдениетпен байланысты болды, өйткені XVIII ғасырдағы Мысырда ең сәнді құбырлар сол кездегі парсы билеушісінің есімімен Карим Хан деп аталды. Бұл атау Әзірбайжан, Украина, Ресей, Литва және Беларусьте де қолданылады. Өзбекстан мен Ауғанстанда хукаға [[chillum (құбыр) деп аталады. Кашмирде хука "Jajeer" деп аталады. Мальдивтерде хука "Guduguda" деп аталады. Германия, Австрия және Швейцарияда хука "Shisha" деп аталады. Филиппинде хука "hitboo" деп аталады және көбінесе дәмделген марихуана темегін шегу үшін қолданылады. Оңтүстік Азияның тағы бір тілі Синдхиде ол huqqo (حُقو / हुक़्क़ो) деп аталады. Вьетнамда хука hookah shisha (bình shisha) деп аталады, ал shisha "shisha темекі" (thuốc shisha) деп аталады.
The most highly dressed and splendid hookah was prepared for me. I tried it, but did not like it. As after several trials I still found it disagreeable, I with much gravity requested to know whether it was indispensably necessary that I should become a smoker, which was answered with equal gravity, "Undoubtedly it is, for you might as well be out of the world as out of the fashion. Here everybody uses a hookah, and it is impossible to get on without [I] have frequently heard men declare they would much rather be deprived of their dinner than their hookah." Arabic أرجيلة ('arjīlah) is the name most commonly used in Lebanon, Syria, Palestine, Jordan, Uzbekistan, Kuwait and Iraq, while nargilah (, نارجيلة) is the name most commonly used in Israel. It derives from nārgil (نارگیل), which in turn comes from the Sanskrit word nārikela (नारिकेल), meaning coconut, suggesting that early hookahs were hewn from coconut shells. In Serbia, Bosnia and Herzegovina, North Macedonia, Greece, Turkey and Bulgaria, na[r]gile (на[р]гиле) or na[r]gila (на[р]гила) is used to refer to the pipe, while šiša (шиша) refers to شیشه (šiše) meaning glass bottle in Persian. The pipes there often have one or two mouth pieces. The flavored tobacco, created by marinating cuts of tobacco in a multitude of flavored molasses, is placed above the water and covered by pierced foil with hot coals placed on top, and the smoke is drawn through cold water to cool and filter it. In Albania, the hookah is called "lula" or "lulava". In Romania, it is called narghilea. "Narguile" is the common word in Spain used to refer to the pipe, although "cachimba" is also used, along with "shisha" by Moroccan immigrants in Spain. The word "narguilé" is used in Portuguese. "Narguilé" is also used in French, along with "chicha". Arabic شيشة (šīšah), through Ottoman Turkish word شیشه (şîşe), itself a direct loanword from Persian شیشه (šīše) meaning "glass container", is the common term for the hookah in Egypt, Sudan and also other Arab world regions such as Arab Peninsula (including Kuwait, Bahrain, Qatar, Oman, UAE, Yemen and Saudi Arabia), Algeria, Tunisia. It is used also in Morocco, Somalia and Cyprus. In Yemen, the Arabic term مداعة (madā`ah) is also used, but for pipes using pure tobacco. In Persia, hookah is called "qalyān" Persian qalyan is included in the earliest European compendium on tobacco, the tobacologia written by Johan Neander and published in Dutch in 1622. It seems that over time water pipes acquired a Persian connotation as in eighteenth century Egypt the most fashionable pipes were called Karim Khan after the Persian ruler of the day. This is also the name used in Azerbaijan, Ukraine, Russia, Lithuania and Belarus. In Uzbekistan and Afghanistan, a hookah is called [[chillum (pipe). In Kashmiri, hookah is called "Jajeer". In Maldives, hookah is called "Guduguda". In Germany, Austria and Switzerland, hookah is called "Shisha". In the Philippines, hookah is called "hitboo" and normally used in smoking flavored marijuana. In Sindhi, another language of South Asia, it is called huqqo (حُقو / हुक़्क़ो). In Vietnam, hookah is called hookah shisha (bình shisha) and shisha is called "shisha tobacco" (thuốc shisha).
Тарих
Үндістанның Фатепур Сикри қаласында елдің оңтүстік бөлігінен келген Иса қоғамының рим-католик миссионерлері моғол императоры Ұлы Акбарға (1542–1605 жж.) темекі әкелді. Луи Русселеттің айтуынша, Акбардың дәрігері Хаким Абуль Футтех Гилани сол кезде Үндістанда қалдықты (hookah) ойлап тапқан. Алайда, парсы ақыны Ахли Ширазидің (1535 ж. қайтыс болған) төрт тармақты өлеңі ḡalyān деп аталатын құрылғыны пайдалануға сілтеме жасайды (Falsafī, II, 277 б.; Semsār, 1963, 15 б.), осылайша оның пайдалану мерзімі кем дегенде Тахмассп I шаһтың тұсында болғанын көрсетеді. Демек, Әбу Әфәт Ғилани Персияда бұрыннан қолданылып келген ḡalyān құрылғысын Үндістанға енгізгені үшін мақтауға лайық. Дегенмен, 1560 жылдарға дейін су құбырының бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Сонымен қатар, темекі Үндістанға 17 ғасырда келгеніне сеніледі, оған дейін Үндістанда канабис шегілген, сондықтан Ахли Ширазидің өлеңінде басқа бір зат шегілген болуы мүмкін, мүмкін басқа тәсілмен. Еуропалықтардың темекіні Персия мен Үндістанға әкелгеннен кейін, Персияның солтүстігіндегі Гилан провинциясынан келген Хаким Абул Фат Гилени Хамарастанға көшіп барды. Кейіннен ол Моғол сарайының дәрігері болды және темекі шегу Үндістан ақсүйектері арасында кең таралғаннан кейін денсаулық сақтау туралы алаңдаушылық білдірді. Ол түтінді су арқылы өткізуге мүмкіндік беретін, осылайша «тазартатын» жүйені ойлап тапты. Бір кезде Үндістанның батыс жағалауындағы Койланди (Koyilandy) атты шағын балықшы қаласында қалдықтар көптеп жасалып, экспортталған. Олар Малабар қалдықтары немесе Койланди қалдықтары деп белгілі болған. Бүгінде осы күрделі қалдықтарды Койландиден тыс жерлерде табу қиын, тіпті Койландидің өзінде де табу қиын болып барады. Үндістанда қалдықтарға деген қызығушылық жаңадан оянғандықтан, әсіресе Гуджарат штатында қалдық шегуге қатысты көптеген тінтулер мен тыйымдар салынды.
In the Indian city of Fatehpur Sikri, Roman Catholic missionaries of the Society of Jesus arriving from the southern part of the country introduced tobacco to the Mughal emperor Akbar the Great (1542–1605 AD). Louis Rousselet writes that the physician of Akbar, Hakim Aboul Futteh Ghilani, then invented the hookah in India. However, a quatrain of Ahlī Shirazi (d. 1535), a Persian poet, refers to the use of the ḡalyān (Falsafī, II, p. 277; Semsār, 1963, p. 15), thus dating its use at least as early as the time of the Shah Ṭahmāsp I. It seems, therefore, that Abu’l Fath Gilani should be credited with the introduction of the ḡalyān, already in use in Persia, into India. There is, however, no evidence of the existence of the water pipe until the 1560s. Moreover, tobacco is believed to have arrived in India in the 17th century, until then cannabis was smoked in India, so that suggests another substance was probably smoked in Ahlī Shirazi's quatrain, perhaps through some other method. Following the European introduction of tobacco to Persia and India, Hakim Abu’l Fath Gilani, who came from Gilan, a province in the north of Persia, migrated to Hamarastan. He later became a physician in the Mughal court and raised health concerns after smoking tobacco became popular among Indian noblemen. He subsequently envisaged a system that allowed smoke to be passed through water in order to be 'purified'. Koyilandy, a small fishing town on the west coast of India, once made and exported hookahs extensively. These are known as Malabar Hookhas or Koyilandy Hookahs. Today these intricate hookahs are difficult to find outside Koyilandy and are becoming difficult even to find in Koyilandy itself. As hookah resurges in India, there have been numerous raids and bans recently on hookah smoking, especially in Gujarat.
Пәкістан
Дегенмен, дәстүрлі түрде ұрпақтар бойы ауылдық жерлерде кең таралған, кальян шегу Пакистанның әлемдік қалаларында өте танымал болды. Пакистанда қонақтарына кальян шегу ұсынатын көптеген кафелерді көруге болады. Көптеген үйлерде тіпті кальянды темекі шегу немесе әдепкілеу үшін ұстайды. Пәнджаб, Пахтунхва және Солтүстік Белуджистан аймақтарында, көмір салынатын жоғарғы бөлігіне "чилум" деп аталады. Карачи және Лахор сияқты ірі қалалардағы кафелер мен мейрамханалар кальян ұсынып, сағатына ақы алып отырды. 2013 жылы Пакистанның Жоғарғы Соты оны тыйым салды. Кафе иелері кәмелетке толмағандарға шиша ұсына бастады, бұл тыйым салудың басты себебі болды.
Although it has been traditionally prevalent in rural areas for generations, smoking hookahs has become very popular in the cosmopolitan cities of Pakistan. One can see many cafés in Pakistan offering hookah smoking to its guests. Many households even have hookahs for smoking or decoration purposes. In Punjab, Pakhtunkhwa, and in northern Balochistan, the topmost part on which coals are placed is called chillum. In big cities like Karachi and Lahore, cafes and restaurants offered Hookah and charged per hour. In 2013, it was banned by the Pakistan Supreme court. The cafe owners started offering shisha to minors, which was the major reason for the ban.
Бангладеш
Бангладеште, әсіресе ескі бенгал мұсылман помещиктері арасында, қалдырық (hookah) дәстүрлі түрде темекі тарту құралы болып келген. Алайда, дәмді шиша 2000 жылдардың басында пайда болды. 2008-2011 жылдар аралығында қалалық жерлерде қалдырық лаунждері (hookah lounges) жылдам тарады және жастармен қатар орта жастағы адамдардың арасында демалыс құралы ретінде танымал болды. Үкіметтің заңсыз есірткі пайдалануды болдырмау мақсатымен қалдырық барына (hookah bars) қарсы шаралар қолданғаны туралы айыптаулар бар. Қалдырық сондай-ақ 1973 жылғы Бангладеш парламенттік сайлауында алғаш рет қолданылған кандидаттың сайлау таңбасы болып табылады. Маунтстуарт Элфинстонның өмірбаянында Джеймс Ахилл Киркпатриктің Үндістан субконтинентінде болған кезінде қалдырық дайындаушысы (hookah bardar) болғаны айтылады. Киркпатриктің қалдырық қызметшісі Киркпатрикті тонап, алдап, Англияға қашып, өзін Силхет ханзадасы деп жариялаған. Бұл адам Ұлыбритания премьер-министрі Уильям Питт кішінің қызметінде болды, содан кейін Йорк герцогымен бірге тамақтанып, Джордж III-тің алдына шықты.
The hookah has been a traditional smoking instrument in Bangladesh, particularly among the old Bengali Muslim zamindar gentry. However, flavoured shisha was introduced in the early 2000s. Hookah lounges spread quite quickly between 2008 and 2011 in urban areas and became popular among young people as well as middle aged people as a relaxation method. There have been allegations of a government crack down on hookah bars to prevent illicit drug usage. The hookah is also an electoral symbol for a candidate used first in the 1973 Bangladeshi general election. In the biography of Mountstuart Elphinstone, it is mentioned that James Achilles Kirkpatrick had a hookah bardar (hookah servant/preparer) during his time in the Indian subcontinent. Kirkpatrick's hookah servant is said to have robbed and cheated Kirkpatrick, making his way to England and stylising himself as the Prince of Sylhet. The man was waited upon by the Prime Minister of Great Britain William Pitt the Younger, and then dined with the Duke of York before presenting himself in front of George III.
Непал
Непалда суқұмық (हुक़्क़а), әсіресе ағаштан жасалғандары, кең таралған. Непал тарихында суқұмық қолдану көбінесе жоғары мәртебелі отбасының белгісі саналған. Бүгінде Катманду, Покхара және Даран қалаларында арнайы суқұмық ішетін орындар бар. Жастар мен туристер арасында суқұмыққа қызығушылық артып жатса да, арзан темекінің қолжетімділігінің жоғары болуына байланысты "суқұмық тартатындардың" саны азаюы мүмкін.
Hookahs (हुक़्क़ा), especially wooden ones, are popular in Nepal. Use of hookahs has been usually considered to symbolize an elite family status in Nepali history. Nowadays, the cities of Kathmandu, Pokhara and Dharan have special hookah bars. Although hookahs have started becoming popular among younger people and tourists, the overall number of 'hookah smokers' is likely dwindling owing to the widespread availability of cheaper cigarettes.
Таяу Шығыс
Араб әлемінде және Таяу Шығыста адамдар су құбырын өз мәдениеті мен дәстүрлерінің бір бөлігі ретінде шегеді. Таяу Шығыста су құбырының жергілікті атаулары: аргила, челам/челим, ғалян немесе ғалян, хоққа, нафас, наргиле және шиша. Кафелер кеңінен таралған және Араб әлеміндегі маңызды әлеуметтік жиналу орындарының бірі болып табылады (Британдық пабтарға ұқсас).
In the Arab world and the Middle East, people smoke waterpipes as part of their culture and traditions. Local names of waterpipe in the Middle East are, argila, čelam/čelīm, ḡalyān or ghalyan, ḥoqqa, nafas, nargile, and shisha. Cafés are widespread and are among the chief social gathering places in the Arab world (akin to public houses in Britain).
Газа
2010 жылы Хамас басқаратын Газаның исламшыл үкіметі әйелдерге көпшілік орындарда кальяндарды шегуге тыйым салды. Ішкі істер министрлігінің өкілі: "Әйелдің аяқтарын қиып отырып, көпшілік орында темекі шегуі лайық емес. Бұл халқымыздың беделін түсіреді". Алайда, сол жылы тыйым алынып, әйелдер Газадағы Crazy Water Park кафесі сияқты танымал орындарда кальяндарды қайтадан шегуге кірісті.
In 2010 the Hamas led Islamist government of Gaza imposed a ban on women smoking the popular hookahs in public. A spokesman for the Interior Ministry explained that "It is inappropriate for a woman to sit cross legged and smoke in public. It harms the image of our people." The ban was soon lifted later that year and women returned to smoking in popular venues like the cafe of Gaza's Crazy Water Park.
Иран
Иранда ḡalyān алғаш рет қолданылған нақты уақыты белгісіз. Дегенмен, кез келген жердегі ең ерте белгілі әдеби дәлел – персиялық ақын Ахли Ширазидің (1535 жылы қайтыс болған) ḡalyān қолдану туралы төрт тармақты өлеңі, осылайша оның қолданылуы кем дегенде Тахмассп I шаһ заманына дейін созылғанын көрсетеді. Бұл, суару құбыры ежелгі Персияда пайда болған, ал кейін Үндістанға таралған деген ойды тудырады. Сафавид шаһы I Аббас темекі татуды қатаң айыптағанмен, оның билігінің соңында ḡalyān және čopoq (қ.б.) темекі тату қоғамның барлық деңгейлерінде, тіпті әйелдер арасында да кең таралды. Мектептерде сабақ кезінде де мұғалімдер мен оқушылар ḡalyān тартқан. Персия шаһы Сафи (1629-1642 жылдары билеген) темекіге толық тыйым салды, бірақ одан түскен табыс оны тыйымды дереу қайтаруға итерді. ḡalyān қолдану осыншалық деңгейге жеткендіктен, кедей адамдардан кәсіби су құбырын жөндеушілер тобы пайда болды. Персияның Аббас II (1642-1666 жылдары билеген) тұсында су құбырын пайдалану ұлттық құмарлыққа айналды. Шаһтың (патшаның) жеке ḡalyān қызметшілері болған. Су құбырын күтушінің (ḡalyāndār) лауазымы осы кезден бастау алады. Сондай-ақ, осы уақытта су сақтағыштар шыныдан, керамикадан немесе лақтардан жасалған. Жергілікті шынының сапасы қанағаттандырмайтындықтан, кейде шыны резервуарлар Венециядан импортталған. Персияның Сүлеймен I (1694-1722 жылдары билеген) тұсында ḡalyān қолданылуының артуымен бірге олардың безендірілуі де күшейді. Байлар алтын мен күміс құбырларға ие болды. Халық ḡalyān үшін өмірдің қажеттіліктеріне қарағанда көбірек ақша жұмсады. Францияның Людовик XV сарайына барған сұлтан Хусейннің (1722-1732 жылдары билеген) елшісі Версальдегі корольдік қабылдауына бара жатқанда, оның қасында ḡalyān ұстап тұрған офицері болды, ол атпен келе жатқанда оны тартты. Надыр шаһтың сарайында ḡalyān қолданылғаны туралы ешқандай жазба жоқ, бірақ оның қолданылуы үзіліссіз жалғасқан сияқты. Иранның Занд әулетінің Кәрім ханы мен Фатх Али Шах Каджардың портреттерінде олар ḡalyān тартатын көрініс бейнеленген. Ирандықтар Хансар (خانسار, болжам бойынша, шыққан қаланың аты, Хвансар) деп аталатын ерекше темекіге ие. Көмір Хансардың үстіне қақпақсыз салынатын болған.
The exact date of the first use of ḡalyān in Iran is not known. However, the earliest known literary evidence of the hookah, anywhere, comes in a quatrain by Ahlī Shirazi (d. 1535), a Persian poet, referring to the use of the ḡalyān, thus dating its use at least as early as the time of the Shah Ṭahmāsp I. This suggests, the hookah was already in use in ancient Persia, and it made its way into India soon afterward. Although the Safavid Shah ʿAbbās I strongly condemned tobacco use, towards the end of his reign smoking ḡalyān and čopoq (q. v.) had become common on every level of the society, women included. In schools, both teachers and students had ḡalyāns while lessons continued. Shah Safi of Persia (r. 1629–42) declared a complete ban on tobacco, but the income received from its use persuaded him to soon revoke the ban. The use of ḡalyāns became so widespread that a group of poor people became professional tinkers of crystal water pipes. During the time of Abbas II of Persia (r. 1642–1666), use of the water pipe had become a national addiction. The shah (king) had his own private ḡalyān servants. Evidently the position of water pipe tender (ḡalyāndār) dates from this time. Also at this time, reservoirs were made of glass, pottery, or a type of gourd. Because of the unsatisfactory quality of indigenous glass, glass reservoirs were sometimes imported from Venice. In the time of Suleiman I of Persia (r. 1694–1722), ḡalyāns became more elaborately embellished as their use increased. The wealthy owned gold and silver pipes. The masses spent more on ḡalyāns than they did on the necessities of life. An emissary of Sultan Husayn (r. 1722–32) to the court of Louis XV of France, on his way to the royal audience at Versailles, had in his retinue an officer holding his ḡalyān, which he used while his carriage was in motion. We have no record indicating the use of ḡalyān at the court of Nader Shah, although its use seems to have continued uninterrupted. There are portraits of Karim Khan of the Zand Dynasty of Iran and Fat′h Ali Shah Qajar that depict them smoking the ḡalyān. Iranians have a special tobacco called Khansar (خانسار, presumably name of the origin city, Khvansar). The charcoals would be put on the Khansar without foil.
Сауд Арабиясы
2014 жылы Сауд Арабиясы қоғамдық орындарда темекі шегуге толық тыйым салуды жоспарлап, іске асырып жатқан еді. Бұл тыйым шишаға да қатысты. Қазіргі таңда хока (суаруқұмық) елде заңды болып табылады, ал кейбір мейрамханалар клиенттерден осы қызмет үшін қосымша төлем алады.
In 2014, Saudi Arabia was in the process of implementing general smoking bans in public places. This included shishas. Currently, hookah remains legal in the country, with some restaurants charging customers extra fees.
Сирия
Сирияның маңызды мәдени ерекшелігі саналғанмен, наргильдің танымалдылығы ХХ ғасырдың көп бөлігінде төмендеп, көбінесе егде жастағы ерлер қолданған. Басқа Таяу Шығыс елдері сияқты, 1990 жылдары оның қолданылуы күрт өсті, әсіресе жастар мен жас адамдар арасында. 2004 жылы, Сириядағы азаматтық соғысқа дейін, 18-29 жас аралығындағылардың 17 пайызы, 30-45 жас аралығындағылардың 10 пайызы және 46-65 жас аралығындағылардың 6 пайызы наргиль қолданғанын хабарлады, сонымен қатар ерлер әйелдерге қарағанда жиірек қолданған. Батыс Түркия дәстүрлі керамика өндірісімен белгілі, онда керамика шеберлері қыштан ыдыстар жасап, олардың ішінде наргильге арналған ыдыстар да бар.
Although perceived to be an important cultural feature of Syria (see Smoking in Syria), narghile had declined in popularity during most of the twentieth century and was used mostly by older men. Similar to other Middle Eastern countries, its use increased dramatically during the 1990s, particularly among youth and young adults. As of 2004, prior to the Syrian civil war, 17% of 18 to 29 year olds, 10% of 30 to 45 year olds, and 6% of 46 to 65 year olds reported using narghile, and use was higher in men than women. Western Turkey is noted for its traditional pottery production where potters make earthenware objects, including nargile bowls.
Оңтүстік-шығыс Азия
Оңтүстік-Шығыс Азияда, оны көбінесе шиша деп атайды, қарақұлақ әсіресе араб және үнді қауымдарында кеңінен қолданылды. ХХ ғасырдың соңына дейін Оңтүстік-Шығыс Азияда қарақұлақ дерлік белгілі емес еді, бірақ қазіргі жастар арасында оның танымалдығы күрт өсуде. Оңтүстік-Шығыс Азияның ең көпұлтты қалалары – Макати, Бангкок, Сингапур (қазір тыйым салынған), Пномпень, Сием Рип, Ханой және Хо Ши Мин қалаларында әртүрлі барлар мен клубтар қарақұлақ ұсынады. Қарақұлақ жүздеген жылдар бойы қолданылып, барлық жастағы адамдарға ұнағанымен, соңғы кезде Азияда жастардың әуесқойлығына айналды. Кальянды көбінесе жоғары оқу орындарының студенттері мен жас ересектер пайдаланады, олардың кейбіреулері жасы келмегендіктен темекі сатып ала алмайды.
In Southeast Asia, the hookah, where it is predominantly called shisha, was particularly used within the Arab and Indian communities. Hookah was virtually unknown in Southeast Asia before the latter 20th century, yet the popularity among contemporary younger people is now vastly growing. Southeast Asia's most cosmopolitan cities, Makati, Bangkok, Singapore (now banned), Phnom Penh, Siem Reap, Hanoi and Ho Chi Minh City, now have various bars and clubs that offer hookahs to patrons. Although hookah use has been common for hundreds of years and enjoyed by people of all ages, it has recently started to become a youth peoples' pastime in Asia. Hookahs are most popular with college students, and young adults, who may be underage and thus unable to purchase cigarettes.
Қырғызстан
Кенияда хокалды шиша деп атайды. Елде олар ресми түрде тыйым салынған. Оған қарамастан, көптеген клубтар заңды бұзып, қалаларда хокаль тарту жалғасуда.
The hookah is called shisha in Kenya. They are officially banned in the country. Despite this, many clubs still continue to defy the law and hookah smoking goes on in urban areas.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада кальян, көбінесе «хаббли баббли» немесе «окка түтігі» деп аталады, Кейп Малай және Үнді халқының арасында танымал, олар оны әлеуметтік ойын-сауық ретінде шегеді. Дегенмен, кальян Оңтүстік Африкалықтардың, әсіресе жастардың арасында күннен-күнге танымал болып келеді. Кальянды қосымша ұсынатын барлар көбірек кездеседі, бірақ темекі тарту көбінесе үйде немесе жағажайлар мен демалыс орындары сияқты қоғамдық жерлерде жасалады. Оңтүстік Африкада кальянның әртүрлі бөліктерінің терминологиясы басқа елдерден өзгеше. Сауытты «балшық құмыра» деп атайды. Шлангтарды «құбырлар» дейді, ал ауа шығару клапаны – «қосқыш». Ауадан қорғағыш қақпақ (сыртта қолдану үшін міндетті емес) «As jas» деп аталады, бұл африкаанс тілінен тікелей аударғанда «күл жакеті» деген мағынаны береді. Сонымен қатар, «балшық құмыраны» дайындауды «хабблиге тіреу» деп атайды. Кейбір ғалымдар марихуана түтігінің Африкада кальянның пайда болуына себеп болғанын айтады.
In South Africa, hookah, colloquially known as a hubbly bubbly or an okka pipe, is popular among the Cape Malay and Indian populations, wherein it is smoked as a social pastime. However, hookah is seeing increasing popularity with South Africans, especially the youth. Bars that additionally provide hookahs are becoming more prominent, although smoking is normally done at home or in public spaces such as beaches and picnic sites. In South Africa, the terminology of the various hookah components also differ from other countries. The clay "head/bowl" is known as a "clay pot". The hoses are called "pipes" and the air release valve is known as a "clutch". The windcover (which is considered optional for outside use) is known as an "As jas", which directly translates from Afrikaans to English as an "ash jacket". Also, making/preparing the "clay pot" is commonly referred to as "racking the hubbly". Some scientists point to the marijuana pipe as an African origin of hookah.
АҚШ және Канада
1960 және 1970 жылдары суқұмыр (кальян) түрлі темекі туындыларын тұтыну үшін танымал құрал болды. Тойларда немесе шағын жиындарда суқұмырдың шлангісі қолданушыларға таратылып, олар өздері қалағанша пайдаланатын. Көбінесе, алайда, жанып тұрған көмірдің орнына ашық от қолданылған. Бүгінде АҚШ-тың темекі дүкендерінде және кейбір жанармай құю станцияларында, сондай-ақ түрлі темекі брендтері мен керек-жарақтарымен бірге суқұмырды сатып алуға болады. Жекеше суқұмыр тартудан басқа, елдің қалаларында суқұмыр лаунждері немесе барлары ашылды. Жақында кейбір қалалар, округтер және штаттар ішкі жабық кеңістікте темекі шегуге тыйым салды. Кейбір юрисдикцияларда суқұмыр бизнесі арнайы рұқсаттар арқылы осы шектеулерден босатылуы мүмкін. Дегенмен, кейбір рұқсаттар бизнестің табысының белгілі бір пайызын алкоголь немесе темекіден табуы сияқты талаптарды қояды. Ішкі жабық кеңістікте темекі шегуге тыйым салынған қалаларда суқұмыр барлары жабылуға немесе темекісіз қоспаларға көшуге мәжбүр болды. Бірақ көптеген қалаларда суқұмыр лаунждерінің танымалдылығы артып келеді. 2000 жылдан 2004 жылға дейін 200-ден астам жаңа суқұмыр кафесі ашылды, олардың көпшілігі жас ересектерге бағытталған және университеттердің жанында немесе ірі Таяу Шығыс қауымдастықтары бар қалаларда орналасқан. Бұл белсенділік жоғары білім алушылар арасында танымалдылығын арттыруда. АҚШ-тың CDC деректері бойынша, 2014 жылдан 2019 жылға дейін орта мектеп оқушылары арасында суқұмырды қолдану 9,4%-дан 3,4%-ға дейін төмендеді, ал темекі шегу осы кезеңде 9,2%-дан 5,8%-ға дейін азайды. 2018 жылғы зерттеуге сәйкес, колледж студенттерінің 1,1%-ы (білімі толық еместігімен, орта білімнен кейінгі білімі бар немесе бакалавр дәрежесі барлар) суқұмырды немесе құбыр темекісін күнделікті немесе кейбір күндері қолданады. 2017 жылдың қараша айына дейін АҚШ-тағы кем дегенде 2082 колледж немесе университет кампусы темекіге тоталды түрде тыйым салатын саясатты қабылдады, ол кампустың барлық аймақтарында, оның ішінде жатақтарда да темекі тартуды болдырмауға бағытталған. АҚШ-та 2019 жылғы мақалада суқұмырды қолданудың өсуі байқалды, әсіресе араб американдықтарының саны көп штаттарда. Суқұмырды қолдану қалалық жерлерде ауылдық жерлерге қарағанда жиі кездеседі, және бұл тенденцияға кафелер мен мейрамханалар сияқты қоғамдық орындарда қолжетімділік, сондай-ақ мәдени және әлеуметтік факторлар әсер етеді.
During the 1960s and 1970s, hookahs were a popular tool for the consumption of various derivations of tobacco, among other things. At parties or small gatherings the hookah hose was passed around with users partaking as they saw fit. Typically, though, open flames were used instead of burning coals. Today, hookahs are readily available for sale at smoke shops and some gas stations across the United States, along with a variety of tobacco brands and accessories. In addition to private hookah smoking, hookah lounges or bars have opened in cities across the country. Recently, certain cities, counties, and states have implemented indoor smoking bans. In some jurisdictions, hookah businesses can be exempted from the policies through special permits. Some permits, however, have requirements such as the business earning a certain minimum percentage of their revenue from alcohol or tobacco. In cities with indoor smoking bans, hookah bars have been forced to close or switch to tobacco free mixtures. In many cities, though, hookah lounges have been growing in popularity. From the year 2000 to 2004, over 200 new hookah cafés opened for business, most of them targeted at young adults and located near college campuses or cities with large Middle Eastern communities. This activity continues to gain popularity within the post secondary student demographic. Hookah use among high school students declined from 9.4% to 3.4% from 2014 to 2019 while cigarette smoking decreased from 9.2% to 5.8% during this same time period, according to the US CDC. According to a 2018 study, 1.1% of students with some college but no degree, an associate degree or an undergraduate degree reported waterpipe or pipe tobacco product use either every day or some days. As of November 2017, at least 2,082 college or university campuses in the U. S. have adopted 100% smokefree campus policies that attempt to eliminate smoking in indoor and outdoor areas across the entire campus, including residences. In the United States, the prevalence of hookah use has been noted in a 2019 article to be increasing, particularly among certain states with larger populations of Arab Americans. The use of hookah is more common in urban areas compared to rural areas, and this trend is influenced by factors like availability in public spaces such as cafés and restaurants, as well as cultural and social influences.
Операция
Құраның түбіндегі ыдысқа бірнеше сантиметрге (бір-екі дюймге) дейін су құйылады, ол түтік денесінің бірнеше сантиметрін (бір-екі дюймын) толығымен жабуға жеткілікті. Судың тереңдігі артық болса, оны пайдалану үшін қажетті дем алу күші артады. Темекі немесе темекісіз меласса құраның үстіңгі жағындағы ыдысқа салынады. Көбінесе ыдысты тесіктелген қалайы фольгамен немесе металл тормен жауып, үстіне көмір қояды. Фольга немесе тор көмір мен темекіні бөліп тұрады, ал фольга мен темекінің температурасы сәйкесінше 450 және 130 градус Цельсийге (850°F және 270°F) жетеді. Бұл температуралар жану процесін қолдау үшін тым төмен және сигареттердегі 900 градусқа (1700°F) қарағанда әлдеқайда төмен. Құраның түтін конденсаттарының көп бөлігі пиролиз бен жану арқылы емес, қарапайым дистилляция арқылы түзіледі, сондықтан сигарет түтініндегі пиросинтезделген қосылыстардың мөлшері одан әлдеқайда аз болады. Бу түтік денесі арқылы суға түсіріледі. Ол судың ішінде қызып, көтеріліп, шланг бекітілген ыдыстың жоғарғы бөлігін толтырады. Пайдаланушы шлангтан дем алғанда түтін өкпеге өтеді, ал ыдыстағы қысымның өзгеруі көмір арқылы ауаны тартады, осылайша процесс жалғасады. Су деңгейінен жоғары ыдысқа жиналған бу, егер клапан болса, тазалау клапаны арқылы шығарылуы мүмкін. Бұл бір жақты клапан шлангқа жұмсақ үрлеуден туындаған оң қысыммен ашылады.
The jar at the bottom of the hookah is filled with water sufficient to submerge a few centimeters (an inch or two) of the body tube, which is sealed tightly to it. Deeper water will only increase the inhalation force needed to use it. Tobacco or tobacco free molasses are placed inside the bowl at the top of the hookah. Often the bowl is covered with perforated tin foil or a metal screen and coal placed on top. The foil or screen separates the coal and the tobacco, with the foil and the tobacco reaching maximum temperatures of 450 and 130 degrees Celsius (850 °F and 270 °F) respectively. These temperatures are too low to sustain combustion and considerably lower than the 900 degrees Celsius (1700 °F) found in cigarettes. A larger fraction of the smoke condensates of the hookah are produced by simple distillation rather than by pyrolysis and combustion, and as a result, would tend to carry considerably less of the pyrosynthesized compounds found in cigarette smoke. The vapor is passed down through the body tube that extends into the water in the jar. It bubbles up through the water, losing heat, and fills the top part of the jar, to which the hose is attached. When a user inhales from the hose, smoke passes into the lungs, and the change in pressure in the jar pulls more air through the charcoal, continuing the process. Vapour that has collected in the bowl above the waterline may be exhausted through a purge valve, if present. This one way valve is opened by the positive pressure created from gently blowing into the hose.
Уытты химиялық заттармен әсер ету
Темекі түтінінде улы химиялық заттар бар, оның ішінде канцерогендер (қатерлі ісіктерге себеп болатын заттар). Су осы заттардың көп бөлігін сүзгіден өткізбейді. Улы химиялық заттарға темекіге тән нитрозаминдер, полициклдік ароматты көмірсутектер (PAHs; мысалы, бензо[а]пирен және антрацен), ұшқыш альдегидтер (мысалы, формальдегид, ацетальдегид, акролеин), бензол, азот оксиді, ауыр металдар (арсен, хром, қорғасын) және көміртек оксиді (CO) жатады. Бір рет кальян тарту, бір темекі шегуге қарағанда, пайдаланушыларға көміртек оксиді мен ПАГ-ның көбірек мөлшерін, никотиннің шамамен бірдей мөлшерін, ал темекіге тән нитрозаминдердің азырақ мөлшерін ұсынады.
Tobacco smoke contains toxic chemicals, including carcinogens (chemicals that cause cancer). Water does not filter out many of these chemicals. The toxic chemicals include tobacco specific nitrosamines, polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs; e. g., benzo[a]pyrene and anthracene), volatile aldehydes (e. g. formaldehyde, acetaldehyde, acrolein), benzene, nitric oxide, heavy metals (arsenic, chromium, lead), and carbon monoxide (CO). Compared to smoking one cigarette, a single hookah session exposes users to more carbon monoxide and PAHs, similar levels of nicotine, and lower levels of tobacco specific nitrosamines.
Жұқпалы ауруларды тудыратын патогендерге әсер ету
Адамдар бір кальянды бөліскенде ауыздағы герпес, туберкулез, гепатит, тұмау және H. pylori сияқты жұқпалы аурулар таралу қаупі бар. Жеке бір рет қолданылатын мундштуктарды пайдалану бұл тәуекелді азайтуы мүмкін, бірақ оны толығымен жоймайды.
When people share a hookah, there is a risk of spreading infectious diseases such as oral herpes, tuberculosis, hepatitis, influenza, and H. pylori. Using personal disposable mouthpieces may reduce this risk, but does not eliminate it.
Кальянға тәуелділік және оған тәуелділік
Кальян шегушілер никотинды жұтады, ол тәуелділік тудыратын химиялық зат. Әдеттегі кальян шегу сеансы бір сигареттен 1,7 есе көп никотин дозасын береді, ал су құбырын күнделікті пайдаланатындардың никотин сіңіру жылдамдығы күніне 10 сигарет шегумен пара-пар. Көптеген кальян шегушілер, әсіресе жиі шегетіндер, біраз уақыт шекпегеннен кейін шегуге құштарлық сезінеді және басқа да қанағаттандыру белгілерін көрсетеді, содан кейін оны тастау қиын болуы мүмкін. Кальянға тәуел болған адамдар жеке шегуге бейім болуы мүмкін. Кальянға тәуелді шегушілер темекі тастау кеңес беру бағдарламасынан көмек алғанда, оны тастау оңайырақ болуы мүмкін.
Hookah smokers inhale nicotine, which is an addictive chemical. A typical hookah smoking session delivers 1.7 times the nicotine dose of one cigarette and the nicotine absorption rate in daily waterpipe users is equivalent to smoking 10 cigarettes per day. Many hookah smokers, especially frequent users, have urges to smoke and show other withdrawal symptoms after not smoking for some time, and it can be difficult to quit. People who become addicted to hookah may be more likely to smoke alone. Hookah smokers who are addicted may find it easier to quit if they have help from a quit smoking counseling program.
Қысқа мерзімді денсаулыққа әсер ету
Кальян түтініндегі көміртек оксиді (CO) қандағы гемоглобинмен байланысып, карбоксигемоглобин құрайды, бұл миды қоса алғанда, ағзаларға тасымалданатын оттегі мөлшерін азайтады. Медициналық әдебиетте кальян шегушілердің аурухананың жедел жәрдем бөлімдерінде бас ауруы, құсу, әлсіздік және есіктен қалу сияқты көміртек оксиді улану белгілерімен ем алуға түскен бірнеше жағдайлар туралы хабарламалар бар. Бұл кейде "кальян ауруы" деп аталады. Кальян шегу жүрек-қан тамырлар жүйесіне бірнеше тәрізді зиян келтіруі мүмкін. Ол сондай-ақ қан қысымын реттеуге көмектесетін барорефлекстік бақылауды және жүрек соғуын реттеу сияқты көптеген функцияларды атқаратын жүректің автономды қызметін нашарлатады. Кальян қолдану қан тамырларының жұмысына жедел түрде зиян келтіреді, сондай-ақ өкпе функциясын нашарлатады және физикалық жаттығу қабілетін төмендетеді.
Carbon monoxide (CO) in hookah smoke binds to hemoglobin in the blood to form carboxyhemoglobin, which reduces the amount of oxygen that can be transported to organs including the brain. There are several case reports in the medical literature of hookah smokers needing treatment in hospital emergency rooms for symptoms of CO poisoning including headache, nausea, lethargy, and fainting. This is sometimes called "hookah sickness". Hookah smoking can damage the cardiovascular system in several ways. It also impairs baroreflex control (which helps to control blood pressure) and cardiac autonomic functioning (which has many purposes, including control of heart rate) Hookah use also acutely harms vascular functioning, and harms lung function and reduces the ability to exercise.
Ұзақ мерзімді денсаулыққа әсері
Қазіргі кездегі деректер нәргенің көптеген денсаулық проблемаларына себеп болатынын көрсетеді. Нәргені тарту бірнеше қатерлі ісіктер (өкпе, асқазан және тамақ ішегінің қатерлі ісіктері), өкпе аурулары (өкпе функциясының нашарлауы, созылмалы бронхит және эмфизема), жүрек қантамырлары аурулары, тіс еті аурулары, акушерлік және перинаталдық проблемаларға (төмен салмақпен туу және туған кезде өкпе проблемалары), дауыс аппараты мен дауыстың өзгеруіне, сондай-ақ сүйек тығыздығының төмендеуіне (остеопорозға) байланысты. Бүгінгі күнге дейін жасалған көптеген зерттеулерде әдістемелік кемшіліктер бар, мысалы, нәрге тартуды біркелкі өлшеу тәсілі жоқ.
Current evidence indicates hookah causes numerous health problems. Hookah smoking is associated with increased risk of several cancers (lung, esophageal, and gastric), pulmonary diseases (impaired pulmonary function, chronic bronchitis, and emphysema), coronary artery disease, periodontal disease, obstetrical and perinatal problems (low birth weight and pulmonary problems at birth), larynx and voice changes, and osteoporosis. Many of the studies to date have methodological limitations, such as not measuring hookah use in a standardized way.
Кальян түтінінің әсері
Кальянның қосалқы түтінінде көміртек оксиді, альдегидтер, полициклді ароматты көмірсутектер (ПАК), ультражұқа бөлшектер және тыныс алуға арналған бөлшектер (өкпеге енуге жеткілікті кішкентай бөлшектер) көп мөлшерде болады. Кальян шешетін орындардың ауасында да улы химиялық заттардың көп мөлшері бар, оның ішінде: ароматты көмірсутектер, көміртек оксиді, никотин және іздік металдар. Осы барлық улы заттардың ауадағы концентрациясы темекі шегуге қарағанда жоғары (сағатына шебушілердің саны бірдей болғанда). Әдеттегі бір сағаттық кальян сеансы кезінде, пайдаланушы темекі шегушіге қарағанда 2-10 есе көп қатерлі ісік тудыратын химиялық заттар мен басқа да зиянды химиялық заттарды ауаға шығарады.
Second hand smoke from hookahs contains significant amounts of carbon monoxide, aldehydes, PAHs, ultrafine particles, and respirable particulate matter (particles small enough to enter the lungs). The air in hookah bars also contains significant amounts of toxic chemicals including: aromatic hydrocarbons, carbon monoxide, nicotine, and trace metals. The concentrations in the air of all these toxic substances are greater than for cigarettes (for the same number of smokers per hour). During a typical one hour hookah session, a user expels into the air 2 10 times the amount of cancer causing chemicals and other harmful chemicals compared to a cigarette smoker.