Теміртабақты тастау процесі және әдістері

Тәмбақыны тастау – денсаулыққа қауіпті әдеттен құтылу жолы. Жүрек, өкпе ауруларының алдын алуға көмектеседі, қатерді азайтады. Қолдау таба аласыз!

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Smoking cessation — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Темекі тартуды тоқтату процесі

Темекі тартуды тоқтату, көбінесе темекі тастау немесе темекі шегуді тоқтату деп аталады, темекі тартуды тоқтату процесі болып табылады. Темекі түтінінде никотин болады, ол тәуелділік тудырады және қанағаттандыруға әкелуі мүмкін. Темекі қолдану ең көп кездесетін жағдайда жүрек және өкпе ауруларына алып келеді, темекі шегу жүрек ұстамасы, инсульт, созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА), идиопатиялық өкпе фиброзы (ИӨФ), эмфизема (әсіресе өкпе қатерлі ісігі, ауыз және жұтқыншақ қатерлі ісігі) сияқты аурулардың маңызды тәуекел факторы болып табылады. Темекі тастау темекіге байланысты аурулардан өлу қаупін айтарлықтай төмендетеді. Темекі шегушіде жүрек ұстамасының қаупі тоқтатудан кейін бір жыл ішінде 50%-ға төмендейді. Сол сияқты, өкпе қатерлі ісігінен құтылу қаупі 10 жыл ішінде 50%-ға төмендейді.

2001 жылдан 2010 жылға дейін АҚШ-тағы темекі шегушілердің шамамен 70%-ы темекі тастағысы келетінін білдірді, ал 50%-ы өткен жылы осыған тырысқанын хабарлады. Алайда, 2022 жылғы зерттеуде электронды темекілерді қолданып темекі тастауға тырысқан темекі шегушілердің 20%-ы сәтті болғаны анықталды, бірақ олардың 66%-ы бір жыл өткен соң темекі мен вейп өнімдерін бірге қолданушыларға айналды. Көптеген темекі шегушілер тастауға тырысқанда көмек алмайды. Дегенмен, көмексіз тастау әрекеттерінің тек 3-6%-ы ұзақ мерзімді табысқа жетеді. Мінез-құлықты түзету және дәрілер темекі тастаудың табыстылығын арттырады, ал мінез-құлықты түзету мен бупропион сияқты дәріні бірге қолдану жеке емдеуге қарағанда тиімдірек. 2018 жылы 61 рандомизацияланған бақыланатын сынақтарда жүргізілген мета-талдау көрсеткендей, темекі тастау дәрісімен (және кейбір мінез-құлықты түзетумен) тастаған адамдардың шамамен 20%-ы бір жылдан кейін темекі тартпаған, ал дәрі қабылдамағандардың арасында бұл көрсеткіш 12% болды. Никотинге тәуелді темекі шегушілерде темекі тастау никотинге құштарлық, алаңдаушылық, тітіркену, депрессия және салмақ алу сияқты абстиненттік синдромға әкелуі мүмкін. Кәсіби темекі тастау әдістері никотин абстиненттік синдромын жеңілдетуге бағытталған, бұл адамға никотинге тәуелділіктен арылуға көмектеседі.

Көмексіз

Ұзақ мерзімді темекі тастауға жету үшін бірнеше рет әртүрлі тәсілдерді қолданып тырысу қажет болуы мүмкін. Темекі шегушілердің 74,7%-дан астамы ешқандай көмексіз, яғни "суық тоқтату" арқылы немесе үй жағдайындағы емдеулермен тастауға тырысады. Бұрынғы темекі шегушілер темекіні тоқтату үшін шамамен 6-дан 30 ретке дейін тырысады. Қай тәсілдің немесе техниканың ең сәтті болатынын анықтау қиын; мысалы, бағанама бойынша, тек 4%-7% адам ғана дәрі-дәрмек немесе басқа көмексіз бір ретте темекіні тастай алады. Көбінесе тастау әрекеттері көмексіз жасалады, бірақ бұл үрдіс өзгеруде. Ең көп қолданылатын көмексіз әдіс – "суық тоқтату".

Ауыртпалық

"Салқын күріш" – тәуелділік тудыратын затты пайдалануды күрт тоқтатуды білдіретін әдеттегі тілдік термин. Бұл жағдайда, ол никотин қолдануды бірден және толығымен тоқтатуды көрсетеді. Үш зерттеуде, ұзақ мерзімді сәтті тастағандардың 76%, 85% немесе 88% осы әдіспен тастағанын айтқан. 1980 жылдардағы, фармакотерапия пайда болғанға дейінгі, бұрынғы темекі шегушілердің кең ауқымды британдық зерттеуінде, бұрынғы темекі шегушілердің 53% тоқтау "ешқандай қиындық тудырмады" десе, 27% "біршама қиын болды" деді, ал қалған 20% өте қиын болғанын айтты. Зерттеулер көрсеткендей, жақында темекі тастағандардың үштен екісі "салқын күріш" әдісін қолданды және оны тиімді деп тапты.

Шығу үшін қысқарту

Бірте-бірте азайту – күндізгі никотин мөлшерін баяу түрде кемітуді білдіреді. Бұл әдіс теориялық тұрғыдан алғанда, никотин деңгейі төмендеу темекілерге қайта-қайта ауысу, күніне шегілетін темекі санының біртіндеп азаюы, немесе әр жолы темекінің тек бір бөлігін ғана шегу арқылы іске асырылуы мүмкін. 2009 жылы Бірмингем университетінің зерттеушілері жүргізген жүйелі шолу никотинді алмастыру терапиясының темекі татуды тоқтатуда тиімді болуы мүмкін екенін көрсетті.

Дәрі-дәрмектер

Американдық онкологиялық қоғам атап көрсетеді, "Медициналық журналдардағы зерттеулерде дәрі-дәрмек қолданатын темекі шегушілердің шамамен 25%-ы 6 айдан астам темекі тартпай қалуы мүмкін". Жеке дәрі-дәрмектерге мыналар жатады: Никотинді алмастыру терапиясы (НАТ): АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) темекі шегудің қауіп-қатерлерін тудырмайтын формада никотин беруге бес дәрі-дәрмекті мақұлдады: теріге жағылатын никотин пластырьлары, никотин желімшелері, никотин таңғышалары, никотин ингаляторлары, никотин ауызға шашыратылатын спрейлер және никотин мұрынға шашыратылатын спрейлер. НАТ қысқа мерзімге қолдануға арналған және қолдануды тоқтату алдында дозасын азайту керек. НАТ темекі тартуды тоқтату мүмкіндігін плацебомен немесе емдемеумен салыстырғанда 50-60%-ға арттырады. Кейбір жағымсыз әсерлері: ингаляторлар мен спрейлерде жергілікті жеңіл тітіркену және сирек кездесетін ишемиялық емес кеуде ауруы. Бір зерттеуде, рецептсіз НАТ қолданушылардың 93%-ы алты ай ішінде темекі шегуге қайта оралғаны анықталды. Никотинге мекамиламинді қосу, никотинмен салыстырғанда тиімдірек екеніне дәлел жоқ. Антидепрессанттар: Антидепрессант бупропион темекі тартуды тоқтатуға бірінші қадамдағы дәрі саналады және көптеген зерттеулерде ұзақ мерзімді табысқа жету мүмкіндігін арттыратыны көрсетілді. Бупропион жағымсыз құбылыстардың қаупін арттырса да, препараттың плацебомен салыстырғанда жағымсыз әсерлерінің көбірек немесе аз екеніне нақты дәлел жоқ. Нортриптилин плацебомен салыстырғанда абстиненцияның айқын деңгейін тудырады. Селективті серотонин кері сіңірудің ингибиторлары (ССКИ) және Сент-Джонс шөпі сияқты басқа антидепрессанттар темекі тартуды тоқтатуда тұрақты түрде тиімді екені дәлелденбеді. Варениклинмен темекі тартуды тоқтатқан адамдардың саны бупропионмен немесе НАТ-пен салыстырғанда жоғары. Варениклин плацебомен салыстырғанда темекі тастау мүмкіндігін екі есеге арттырды және екі түрлі НАТ-ты біріктірумен де тең тиімді болды. 2 мг/күн варениклиннің ең жоғары абстиненция деңгейіне (33,2%) әкелетіні анықталды, ал 1 мг/күн 25,4% абстиненция деңгейіне әкеледі. 2016 жылғы жүйелі шолу мен рандомизацияланған бақыланатын зерттеулердің мета-талдауында варениклин мен жүрек-қан тамырларының ауруларының күшеюі арасында байланыс жоқ екені анықталды. Варениклиннің нейропсихиатриялық жанама әсерлері, соның ішінде өзіне зиян келтіру ойлары мен мінез-құлқы туралы алаңдаушылықтар туды. Темекі шегуге деген құштарлықты басу үшін варениклин қабылдаған темекі шегушілерде көңіл күйінің төмендеуі, алаңдауы немесе өзіне зиян келтіру туралы ойлар анықталған жоқ. Тыныштандыратын препараттардың тиімділігіне сенімді дәлел жоқ. Бұрын римонабант, яғни каннабиноид рецепторларының 1-ші түрінің антагонисті, темекі тастауға көмектесу және күтілетін салмақ қосылуын баяулату үшін қолданылған. Бірақ римонабант пен тарабант өндірушілері 2008 жылы орталық нерв жүйесінің қауіпті әсерлеріне байланысты өндірісті тоқтатты. 2008 жылы Нью-Йорк штатының алкоголизм және есірткіге қарсы күрес басқармасы 1300 нашақорлықты емдеу орталығында емделушілерге, қызметкерлерге және еріктілерге темекі шегуге тыйым салды. Темекі тастауға ынталандыру үшін үйлерде ерікті түрде темекі шегуге тыйым салу. Көппәтерлі үйлерде тұратын адамдарға екінші деңгейдегі темекі түтінінің зияны туралы, оның ішінде оның қауіпті әсерлері туралы халықты хабардар ету бойынша бастамалар. Темекі өнімдерінің бағасын көтеру, мысалы, салық салу арқылы. АҚШ-тың қоғамдық денсаулықты сақтау қызметі жөніндегі жұмыс тобы "күшті ғылыми дәлелдер" бар екенін көрсетті, бұл темекі тастауды арттыруға тиімді. Ауруханалар мен түрмелерде институционалдық деңгейде темекі шегуге тыйым салу темекі шегу деңгейін және екінші деңгейдегі темекі түтініне ұшырауды азайтуы мүмкін екеніне әлсіз дәлелдер бар.

The American Cancer Society notes that "Studies in medical journals have reported that about 25% of smokers who use medicines can stay smoke free for over 6 months." Single medications include:
Nicotine replacement therapy (NRT): Five medications have been approved by the U. S. Food and Drug Administration (FDA) to deliver nicotine in a form that does not involve the risks of smoking: transdermal nicotine patches, nicotine gum, nicotine lozenges, nicotine inhalers, nicotine oral sprays, and nicotine nasal sprays. NRTs are meant to be used for a short period of time and should be tapered down to a low dose before stopping. NRTs increase the chance of stopping smoking by 50 to 60% compared to placebo or to no treatment. Some reported side effects are local slight irritation (inhalers and sprays) and non ischemic chest pain (rare). A study found that 93% of over the counter NRT users relapse and return to smoking within six months. There is weak evidence that adding mecamylamine to nicotine is more effective than nicotine alone. Antidepressants: The antidepressant bupropion is considered a first line medication for smoking cessation and has been shown in many studies to increase long term success rates. Although bupropion increases the risk of getting adverse events, there is no clear evidence that the drug has more or less adverse effects when compared to a placebo. Nortriptyline produces significant rates of abstinence versus placebo. Other antidepressants such as selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and St. John's wort have not been consistently shown to be effective for smoking cessation. The number of people stopping smoking with varenicline is higher than with bupropion or NRT. Varenicline more than doubled the chances of quitting compared to placebo, and was also as effective as combining two types of NRT. 2 mg/day of varenicline has been found to lead to the highest abstinence rate (33.2%) of any single therapy, while 1 mg/day leads to an abstinence rate of 25.4%. A 2016 systematic review and meta analysis of randomized controlled trials concluded there is no evidence supporting a connection between varenicline and increased cardiovascular events. Concerns arose that varenicline may cause neuropsychiatric side effects, including suicidal thoughts and behavior. No link between depressed moods, agitation or suicidal thinking in smokers taking varenicline to decrease the urge to smoke has been identified. There is no good evidence anxiolytics are helpful. Previously, rimonabant, which is a cannabinoid receptor type 1 antagonist, was used to help in quitting and moderate the expected weight gain. But it is important to know that the manufacturers of rimonabant and taranabant stopped production in 2008 due to serious CNS side effects. Specific methods used in the community to encourage smoking cessation among adults include:
Policies making workplaces In 2008, the New York State of Alcoholism and Substance Abuse Services banned smoking by patients, staff, and volunteers at 1,300 addiction treatment centers. Voluntary rules making homes smoke free, which are thought to promote smoking cessation. Initiatives to educate the public regarding the health effects of second hand smoke, including the significant dangers of secondhand smoke infiltration for residents of multi unit housing. Increasing the price of tobacco products, for example by taxation. The US Task Force on Community Preventive Services found "strong scientific evidence" that this is effective in increasing tobacco use cessation
Weak evidence suggests that imposing institutional level smoking bans in hospitals and prisons may reduce smoking rates and second hand smoke exposure.

Фармацевтиктердің көмегі

Фармацевттер жүргізген араласулар темекі тастау әрекеттеріне көмектесуде тиімді екені дәлелденді. Көптеген жүйелі шолулар фармацевттердің қатысуының маңыздылығын қарастырды. Малайзияда олардың зерттеуі дәріхана қызметкерлерінің пациенттердің жалпы денсаулық сақтауына қатысуы аурудың ерте сатыларын анықтауды қалай жақсартқанын көрсетті. Бұл темекі шегуден туындаған ҚОБ-ны ертерек емдеуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Малайзияда фармацевттер NRT препараттарын тағайындауға құқылы, және олар темекі тастау қызметін басқарғанда, Малайзиядағы басқа темекі тастау сынақтарынан гөрі нәтижелірек болды. Олар құрылымдалған күтімнің, жүйелі келулердің және фармацевттерге оңай қолжетімділіктің, темекі тастауға тырысатындарға көбірек көмектесетінін анықтады. Дегенмен, зерттеу авторы бұл салада қосымша зерттеулер қажет екенін, себебі кірген зерттеулерде бақылаудың белгісіз тәуекелі анықталды деген қорытындыға келді. Дәлелдер фармацевттердің басшылығымен жүргізілген араласудың ұзақтығы артқан сайын, тастау әрекетінің тиімділігі де артатынын көрсетеді. Компьютерленген және жекелендірілген араласулар перспективалық болып көрінеді.

Мобильді телефон арқылы жүзеге асырылатын араласу, онда басқа қолдау түрлерімен қатар автоматты түрде қолдау хабарламалары жіберіледі, көбірек адамдарға темекі тастауға көмектеседі: "Қазіргі дәлелдер мобильді телефонға негізделген араласулардың алты айлық нәтижелерге оңды әсер ететінін көрсетеді". 2011 жылы Ұлыбританияда мобильді телефон арқылы темекі тастауды қолдау бойынша жүргізілген рандомизацияланған сынақ Txt2Stop темекі тастау бағдарламасының алты айдан кейін тастау деңгейін айтарлықтай жақсартқанын көрсетті. 2013 жылғы мета-талдауда мобильді денсаулық сақтау араласуларының "шамалы пайдасы" да атап көрсетілді. Ұялы телефонмен біріктірілген интерактивті веб-бағдарламалар: екі РКТ мұндай араласулардың ұзақ мерзімді әсерін (астану көрсеткіші: 20-22%) растады.

Психоәлеуметтік тәсілдер

Ұлы американдық темекі тартуды тоқтату – темекі шегушілерді бір күнге тоқтатуға шақыратын жыл сайынғы іс-шара, олар осыны мәңгілікке созуға үміттенеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жыл сайын 31 мамырда Дүниежүзілік темекіге қарсы күнді өткізеді. Темекі тартуды тоқтатуға қолдау көбінесе телефондық желілер арқылы (мысалы, АҚШ-тағы тегін нөмір 1 800 QUIT NOW) немесе жеке кездесулерде ұсынылады. Үш мета-талдау көрсеткендей, телефон арқылы кеңес беру, минималды кеңес берумен немесе өзін-өзі көмекпен салыстырғанда тиімді, ал дәрі-дәрмектермен бірге телефон арқылы кеңес беру, дәрі-дәрмектерді ғана қолданудан тиімдірек. Бұл талдау реактивті (темекі шегушілер желіге қоңырау шалады) және проактивті (темекі шегушілерге қоңырау шалынады) араласуларды ажыратты. Желіге өздері қоңырау шалғандар үшін, қосымша қоңыраулар алты ай немесе одан ұзақ мерзімге темекіні тастауға көмектесті. Темекі шегушімен проактивті түрде байланыс жасағанда, телефон арқылы кеңес беру, кеңес алмаған адамдармен салыстырғанда, темекі тастау мүмкіндігін 2–4%-ға арттырды. Фармакотерапияға қосымша қолдау ретінде жеке немесе телефон арқылы берілген мінез-құлықтық қолдау, темекі тастаудың сәтті болу ықтималын шамамен 10%-қа дейін 25%-ға арттырады. Онлайн әлеуметтік желілер мақсатты веб-қосымшаларды пайдалана отырып, офлайн топтық тастау үлгілерін қайта жасай беруге тырысады. Олар онлайн әлеуметтік қолдауды және темекі шегушілерді (әдетте автоматты түрде есептелінетін) маңызды кезеңдерге жеткенде ынталандыру үшін жасалған. Алғашқы зерттеулер көрсеткендей, әлеуметтік тастау 19–29 жас аралығындағы темекі шегушілер үшін ерекше тиімді. Топтық немесе жеке психологиялық қолдау тастағысы келетін адамдарға көмектесе алады. Соңғы уақытта топтық терапия жеке көмек және басқа жеке араласулардан гөрі тиімдірек болып көрінеді. Психологиялық қолдау кеңесінің өзі тиімді болуы мүмкін; оны дәрі-дәрмекпен біріктіру тиімдірек, ал дәрі-дәрмекпен бірге берілетін қолдау сеанстарының саны тиімділікпен байланысты. Когнитивті-мінездік терапия және қабылдау-міндеттеме терапиясы – когнитивті-мінездік терапияға негізделген әдістер. "Темекіден арылу" топтық клиникасы сегіз сеанстан тұрады және темекі тастаудың қадамдық жоспарын ұсынады. Әрбір сеанс темекі шегушілерге өз мінез-құлқына бақылау жасауға көмектесу үшін жасалған. Клиника форматы қатысушыларды тастау процесін және проблемаларын жеке және топтық түрде шешуге ынталандырады. Психоәлеуметтік араласулардың әртүрлі форматтары тастау деңгейін арттырады: араласусыз 10,8%, бір форматта 15,1%, екі форматта 18,5% және үш немесе төрт форматта 23,2%. Дегенмен, "сабақтарға негізделген өзін-өзі көмек шаралары (сараптық жүйелер және/немесе бейімделген материалдар) және жеке кеңес беру, олардың сабақтарға негізделмеген баламаларынан артық немесе кем емес" деген дәлелдер де бар.

The Great American Smokeout is an annual event that invites smokers to quit for one day, hoping they will be able to extend this forever. The World Health Organization's World No Tobacco Day is held on May 31 each year. Smoking cessation support is often offered over the telephone quitlines (e. g., the US toll free number 1 800 QUIT NOW), or in person. Three meta analyses have concluded that telephone cessation support is effective when compared with minimal or no counselling or self help and that telephone cessation support with medication is more effective than medication alone, A slight tendency towards better results for more intensive counselling was also observed in another meta analysis. This analysis distinguished between reactive (smokers calling quitlines) and proactive (smokers receiving calls) interventions. For people who called the quitline themselves, additional calls helped to quit smoking for six months or longer. When proactively initiating contact with a smoker, telephone counselling increased the chances of smoking cessation by 2–4% compared with people who received no calls. There is about 10% to 25% increase in the chance of smoking cessation success with more behavioral support provided in person or via telephone when used as an adjunct to pharmacotherapy. Online social cessation networks attempt to emulate offline group cessation models using purpose built web applications. They are designed to promote online social support and encouragement for smokers when (usually automatically calculated) milestones are reached. Early studies have shown social cessation to be especially effective with smokers aged 19–29. Group or individual psychological support can help people who want to quit. Recently, group therapy has been more helpful than self help and some other individual intervention. The psychological support form of counselling can be effective alone; combining it with medication is more effective, and the number of support sessions with medication correlates with effectiveness. cognitive behavioral therapy and acceptance and commitment therapy, methods based on cognitive behavioral therapy. The Freedom From Smoking group clinic includes eight sessions and features a step by step plan for quitting smoking. Each session is designed to help smokers gain control over their behavior. The clinic format encourages participants to work on the process and problems of quitting both individually and as part of a group. Multiple formats of psychosocial interventions increase quit rates: 10.8% for no intervention, 15.1% for one format, 18.5% for 2 formats, and 23.2% for three or four formats. however, there is some evidence to suggest that "stage based self help interventions (expert systems and/or tailored materials) and individual counselling are neither more nor less effective than their non stage based equivalents."

Тоқтату күнін қалай белгілеуге болады

Теміржолдарды бақылау және алдын алу орталықтары (CDC) және Майо клиникасы сияқты темекі тастауға көмектесетін көптеген ресурстар темекі шегушілерді темекі тастау жоспарын жасауға шақырады, оның ішінде темекі тастау күнін белгілеуге. Бұл оларға темекі тастау кезінде туындаған қиындықтарды болжауға және оларға дайындалуға көмектеседі. Темекі тастау жоспары темекі шегушінің сәтті тастау мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, дүйсенбі күні темекі шегушілер басқа күндерге қарағанда көбірек интернеттен темекі тастау туралы ақпарат іздеп, мемлекеттік желілерге қоңырау шалады, сондықтан оны темекі тастау күні ретінде белгілеу тиімді. Непалда темекі шегушілерді өзімшіл деп есептемейді. Валентин күні мен Васант панчами мерекелеріне орай екі апталық денсаулық сақтау науқаны басталып, адамдарды жақындары үшін темекі тастауға және бұл шешімді өмірдің мағызды қадамы ретінде қарастыруға ынталандыруда. Бұл науқан көпшіліктің назарын аударуда.

Өзін-өзі қолдау

Өзін-өзі көмектесу материалдары, әсіресе басқа қолдау шарасы болмаған жағдайда, тастау көрсеткіштерін аздап арттыруы мүмкін. "Өзін-өзі қолдаудың әсері әлсіз болды", ал өзін-өзі қолдау түрлерінің саны асыра берілу деңгейін жоғарылатпады. Мысалы, Smokefree.gov сияқты тоқтауға бағытталған веб-ресурстар, түрлі көмек түрлерін, соның ішінде өзін-өзі көмектесу материалдарын ұсынады. WebMD: денсаулық туралы ақпарат, денсаулықты басқару құралдары және қолдау көрсететін ресурс. Аллен Каррдың "Тымықты тастаудың оңай жолы" сияқты өзін-өзі көмектесетін кітаптары. Руханилық: Ересектердің арасында жүргізілген сауалнамада темекі шегушілердің 88% рухани тәжірибе немесе сенімге ие екенін хабарлады, ал олардың үштен екісінен астамы рухани ресурстарды пайдалану темекі тастауға көмектеседі деп ойлады. Есірткіге тәуелділікті емдеу үшін саналылық жаттығуларына жасалған шолу, жаттығудан кейін құштарлық пен темекі шегудің азайғанын көрсетті. Дене шынықтыру темекі тастауды тоқтатуды сақтауға көмектеседі, тіпті ең тиімді жаттығу қарқыны туралы нақты мәліметтер болмаса да.

Биохимиялық кері байланыс

Темекі шегудің әртүрлі әдістері темекі шегушіге өзінің темекі қолдануының әсерін және темекіні тастаудың дереу әсерін көруге мүмкіндік береді. Биохимиялық кері байланыс әдістерін қолдану темекі шегушілерді анықтауға және бағалауға мүмкіндік береді, ал тастауға жасалған тырастың барысындағы бақылау тастауға деген мотивацияны арттырады. Дәлелдер бойынша, биомеханикалық тесттерді пайдаланудың темекі тастаумен байланысты адамның тәуекелін анықтау әсері туралы аз мәлім. Тыныс арқылы көміртек оксидін (CO) бақылау: көміртек оксиді темекі түтінінің маңызды құрамы болып табылады, ал тыныс арқылы көміртек оксидін бақылау қазіргі темекі қолдануды анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Тыныстағы көміртек оксидінің концентрациясы қандағы көміртек оксидінің концентрациясымен тікелей байланысты, бұл карбоксигемоглобин проценті ретінде белгілі. Темекі шегушіге инвазивті емес тыныс үлгісі арқылы қандағы CO концентрациясын көрсетудің маңызы – бұл темекі шегу әдетін темекі шегумен байланысты физиологиялық зиянмен байланыстыру болып табылады. CO концентрациясы темекіні тастағаннан кейін бірнеше сағат ішінде айқын төмендейді, бұл адамды тастауға жұмылануға ынталандырады. Тыныс арқылы CO бақылауы темекі тастау кезінде емделушілерге биомаркерлік кері байланыс беру құралы ретінде қолданылды, бұл стетоскоп, қан қысымын өлшеу құралы және холестерин тесті сияқты басқа диагностикалық құралдар медицинада емдеу мамандарымен қолданылғанға ұқсас. Котинин деңгейін зәр, сілекей, қан немесе шаш үлгілері арқылы тексеруге болады. Котинин тестілеудің басты мәселелерінің бірі – әдеттегі үлгі алу әдістерінің инвазивтілігі. Екі өлшем де жоғары сезімталдық пен ерекшелік ұсынады, бірақ олар қолдану әдісі және құны жағынан өзгеше. Мысалы, тыныс арқылы CO бақылауы инвазивті емес, ал котинин тестілеуі дене сұйықтығына тәуелді. Мысалы, осы екі әдіс тәуелділікті растау үшін қосымша нақтылау қажет болғанда жеке немесе бірге қолданылуы мүмкін.

Конкурстар мен ынталандырулар

Темекі тартуды тоқтатуға ынталандыру үшін ақшалай немесе материалдық ынталандырулар ынталандыру болған кезде темекі тартуды тоқтатуды жақсартады. Темекі тартуды тастауға көмектесетінін айтып, өз ақшасын салуды талап ететін жарыстар тиімді ынталандыру болып көрінеді. Белгілі болғандай, жүкті әйелдерге арналған ынталандыру бағдарламалары шылым шегушілерге тиімді болуы мүмкін.

Жұмыс орнындағы ынталандырулар

2008 жылы Кокрейн ұйымы жұмыс орындарында темекі татудан бас тартуға бағытталған шараларды қарастырып, «жеке темекі шегушілерге бағытталған араласулар темекі татуды тоқтату мүмкіндігін арттырады» деген қорытындыға келді. 2010 жылы жүргізілген жүйелі шолу жұмыс орындарындағы ынталандырулар мен жарыстарды қосымша шаралармен үйлестіру темекі татуды тоқтату көрсеткіштерін айтарлықтай арттыруға қажеттігін көрсетті.

Баламалы тәсілдер

Төмендегі баламалы әдістердің көпшілігі оларды қолдауға жеткілікті дәлелдердің жоқтығын және олардың тиімділігі мен қауіпсіздігін бастамас бұрын медициналық қызметкермен талқылау қажеттігін ескеру маңызды. Акупунктура: Акупунктура темекі тартуды тоқтатудың қосымша әдісі ретінде зерттелді. 2014 жылғы Кокрейн шолуында дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты акупунктураға қатысты нақты қорытынды жасау мүмкін болмады. 2008 жылғы нұсқаулықта акупунктура мен плацебо арасында ешқандай айырмашылық жоқ екені, ал акупунктура принциптеріне негізделген, бірақ инелерді қолданбайтын лазерлік терапияны қолдайтын ғылыми зерттеулер табылмады. Гипноз және гипнотерапияны темекі тартуды тоқтату әдісі ретінде зерттеген клиникалық сынақтардың нәтижелері тұжырымдамалы болды. Кокрейн шолуы гипноздың темекі тартуды тоқтатудағы тиімділігін растайтын дәлелдерді таба алмады және егер пайдалы әсері болса, ол ең жақсы жағдайда минималды екенін көрсетті. Дегенмен, 2008 жылы жарияланған бір зерттеуде гипноз бен никотин жамдарының 12 айлық тоқтату көрсеткіштері стандартты мінез-құлық кеңестерімен және никотин жамдарымен салыстырылатындығы анықталды. Дәрілік өсімдіктер: Темекі тартуды тоқтату әдісі ретінде лобелия және Сент-Джонс шөптері сияқты көптеген дәрілік өсімдіктер зерттелді. Нәтижелер тұжырымдамалы, бірақ Сент-Джонс шөбі аздаған жағымсыз әсерлерді көрсетсе де, көптеген дәрілермен өзара әрекеттесуге қарсы көрсетілім береді. Лобелия астма және бронхит сияқты тыныс алу ауруларын емдеу үшін қолданылды және темекіге химиялық құрамының ұқсастығына байланысты темекі тартуды тоқтату үшін де пайдаланылды; қазіргі уақытта лобелия АҚШ-тың Денсаулық сақтау департаментінің (FDA) Улы өсімдіктер тізіліміне енгізілген. Лобелия темекі тартуды тоқтатуға арналған көптеген өнімдерде кездеседі және оны қолдануда сақтық таныту қажет. Дәрілік өсімдіктерді қолданар алдында басқа дәрілермен өзара әрекеттесу қауіпсіздігін растау үшін медициналық қызметкермен кеңесу қажет. Темекісіз темекі: Швецияда темекі шегу деңгейі төмен, бұл швед ерлері арасындағы қатерлі ісіктердің төмен деңгейінде көрінеді. Снус (қыздыру емес, бумен пастеризацияланған, ауада кептірілген темекі) швед ерлері үшін темекі тартуды тоқтатудың байқалатын әдісі болып табылады және тіпті кейбір швед дәрігерлері оны ұсынады. Алайда, жаңадан пайда болған және жаңадан анықталған қауіп-қатерлер жөніндегі ғылыми комитеттің (SCENIHR) баяндамасында «Темекісіз темекі өнімдері тәуелділік тудырады және оларды қолдану денсаулыққа зиянды. Темекісіз темекі өнімдерінің темекі тартуды тоқтатуға көмектесетініне қатысты дәлелдер жеткіліксіз» делінген. Темекіге баламалы өнімдерді, соның ішінде снусты қолдануды зерттеген жақындағы ұлттық зерттеу осы өнімдердің темекі тартуды тоқтатуға көмектесетінін көрсетпеді. Жағымсыз терапия: Бұл емдеу әдісі темекі тартудың жағымды сезімін жағымсыз сезімдермен байланыстыруға негізделген. Кокрейн шолуында оның тиімділігіне жеткілікті дәлелдер жоқ екені көрсетілген. Никотин вакциналары: Никотин вакциналары (мысалы, NicVAX және TA NIC) миға жететін никотин мөлшерін азайту арқылы әрекет етеді; алайда, бұл емдеу әдісінің рөлін және оның жанама әсерлерін анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Технология және машиналық оқыту: Темекі тартуды тоқтатуға тырысып жүргендерге кері байланыс пен қарым-қатынас ұсыну үшін машиналық оқыту немесе жасанды интеллект құралдарын пайдаланатын зерттеулер көбейіп келеді, бірақ әзірге нәтижелер тұжырымдамалы. Псилоцибин бірнеше жылдан бері темекі тартуды тоқтатуға көмектесетін құрал ретінде зерттелді. 2021 жылы Джонс Хопкинс медицинасы Ұлттық денсаулық сақтау институтынан псилоцибин мен сөйлесу терапиясының темекіге тәуелділікке әсерін зерттеу үшін грант алды.

It is important to note that most of the alternative approaches below have minimal evidence to support their use, and their efficacy and safety should be discussed with a healthcare professional before starting. Acupuncture: Acupuncture has been explored as an adjunct treatment method for smoking cessation. A 2014 Cochrane review was unable to make conclusions regarding acupuncture as the evidence is poor. A 2008 guideline found no difference between acupuncture and placebo, found no scientific studies supporting laser therapy based on acupuncture principles but without the needles. Clinical trials studying hypnosis and hypnotherapy as a method for smoking cessation have been inconclusive. A Cochrane review was unable to find evidence of benefit of hypnosis in smoking cessation, and suggested if there is a beneficial effect, it is small at best. However, a randomized trial published in 2008 found that hypnosis and nicotine patches "compares favorably" with standard behavioral counseling and nicotine patches in 12 month quit rates. Herbal medicine: Many herbs have been studied as a method for smoking cessation, including lobelia and St John's wort. The results are inconclusive, but St. Johns Wort shows few adverse events, but is a contraindication to many medications. Lobelia has been used to treat respiratory diseases like asthma and bronchitis, and has been used for smoking cessation because of chemical similarities to tobacco; lobelia is now listed in the FDA's Poisonous Plant Database. Lobelia can still be found in many products sold for smoking cessation and should be used with caution. Herbal products should be discussed with healthcare professionals before use to confirm safety with other medications. Smokeless tobacco: There is little smoking in Sweden, which is reflected in the very low cancer rates for Swedish men. Use of snus (a form of steam pasteurized, rather than heat pasteurized, air cured smokeless tobacco) is an observed cessation method for Swedish men and even recommended by some Swedish doctors. However, the report by the Scientific Committee on Emerging and Newly Identified Health Risks (SCENIHR) concludes "STP (smokeless tobacco products) are addictive and their use is hazardous to health. Evidence on the effectiveness of STP as a smoking cessation aid is insufficient." A recent national study on the use of alternative tobacco products, including snus, did not show that these products promote cessation. Aversion therapy: It is a method of treatment works by pairing the pleasurable stimulus of smoking with other unpleasant stimuli. A Cochrane review reported that there is insufficient evidence of its efficacy. Nicotine vaccines: Nicotine vaccines (e. g., NicVAX and TA NIC) work by reducing the amount of nicotine reaching the brain; however, this method of therapy needs more investigations to establish its role and determine its side effects. Technology and machine learning: Research studies using machine learning or artificial intelligence tools to provide feedback and communication with those who are trying to quit smoking are increasing, yet the findings are so far inconclusive. Psilocybin has been being investigated as a potential smoking cessation aid for several years. In 2021, Johns Hopkins Medicine has been awarded a grant from the National Institutes of Health to explore the potential impacts of psilocybin and talk therapy on tobacco addiction.

Шизофрения

20 елде жүргізілген зерттеулер шизофрениямен ауыратын науқастар мен темекі шегудің арасындағы берік байланысты көрсетеді. Шизофрениямен ауыратын адамдар, ауырмаған адамдарға қарағанда темекі шегуге әлдеқайда көбірек бейім. Мысалы, АҚШ-та шизофрениямен ауыратын адамдардың 80 пайызы немесе одан да көп темекі шегеді, ал 2006 жылы жалпы халықтың арасында бұл көрсеткіш 20 пайызды құрады.

Ауруханаға жатқызылған темекі шегушілер

Ауруханаға түскен темекі шегушілер темекі тастауға ерекше ынталы болуы мүмкін. Жоспарлы операция жасалатын науқастар операцияға дейін 4-8 апта бұрын, әртүрлі мінез-құлқына қолдау көрсету үшін апта сайын кеңес беру және никотин алмастыру терапиясын қолдану арқылы темекі тастауға көмектесетін шаралардан пайда көре алады. Бұл операциядан кейінгі асқынулар мен аурушаңдық деңгейін төмендетуге көмектеседі.

Үйсіздер мен кедейлік

Үйсіздік адамның қазіргі уақытта темекі шегу ықтималдығын екі есеге арттырады. Үйсіздік басқа әлеуметтік-экономикалық факторлар мен мінез-құлық денсаулығының жағдайларына тәуелсіз. Үйсіз адамдардың темекіні тастауға деген ниеті жалпы халыққа ұқсас. Дегенмен, олар жалпы халыққа қарағанда темекіні тастауға сәтті әрекет ету мүмкіндігі төмен. АҚШ-та үйсіз ересектердің 60-80%-ы темекі шегеді. Бұл жалпы ересек халықтың 19%-ынан едәуір жоғары көрсеткіш. Үйсіздер темекі шегудің қысқа мерзімді әсерлері, мысалы, тынысқырудың қиындауы немесе қайталанатын бронхит туралы алаңдайды, бірақ ұзақ мерзімді салдарына онша мән бермейді.

Бір мезгілде есірткі қолданудың бұзылуы

Есірткілерді қолдану мәселелерімен емделіп жатқан немесе қалпына келтіріліп жатқан адамдардың үштен екісінен астамы қазіргі кезде темекі шегеді. Мінездік араласулар (кеңес беру және кеңес) және никотин алмастыру терапиясы (пластырь немесе шайқау, варениклин және/немесе бупропион сияқты) қоса алғандағы фармакотерапия ұзақ сақталуы мүмкін темекіні тастауға көмектеседі және басқа да есірткілерді қолдану қаупін азайтуға қосымша пайда әкеледі.

Жетістік деңгейін салыстыру

Интервенциялардың тиімділігін салыстыру қиын болуы мүмкін, себебі әртүрлі зерттеулерде "сәттілік" анықтамасы әрқалай берілген.

Жетістікке әсер ететін факторлар

Никотин меланин қамтитын тіндерге жақын болғандықтан, терісі қараңғы адамдар үшін темекі тастау, терісі ақ адамдарға қарағанда қиын болуы мүмкін. Зерттеулер бұл қараңғы терілі адамдарда никотинге тәуелділіктің артуына және темекі тастау көрсеткішінің төмендеуіне себеп болуы мүмкін екенін көрсетеді. Темекі шегудің маңызды әлеуметтік компоненті бар. Темекі тастаудың адамдар арасында таралуы, әртүрлі топтар мен қауымдастар арасында темекі шегудің азаюына әсер етеді. 2008 жылы 12 000-нан астам адамды қамтитын тығыз байланысты желіде жүргізілген зерттеуде, кез келген адамның темекі тастауы, оның айналасындағылардың темекі тарту мүмкіндігін төмендегідей деңгейде төмендеткені анықталды: жұбайы – 67%, бауыры – 25%, досы – 36%, әріптесі – 34%. Темекі тастауға тырысып жатқан адамдар, оларды темекі тартуға итермелейтін әлеуметтік ықпалға тап болуы мүмкін. Ұмтылыстарды бақылау, егер адамның ортасы осы әдетті тудырмаса, оңайырақ. Мысалы, темекі тастаған адам, темекі шегушілермен жақын қарым-қатынаста болса, олар жиі өзгелерге ұқсауға құмарлық тудыратын жағдайларға түсіп қалады. Дегенмен, кемінде бір адамның темекі тартпайтын шағын топта, сәйкестікке ұмтылу ықтималдығы төмендейді. Темекі шегудің әлеуметтік ықпалы қарапайым факторларға байланысты екені дәлелденді. Зерттелген бір фактор – бұл достың немесе таныс емес адамның ықпалы. Күтулер мен көзқарас маңызды рөл атқарады. Адам темекі тартқандығы үшін жаман сезінсе де, осы жаман сезімнен құтылу үшін темекі тартатын қате айналым пайда болады. Осы айналымды бұзу, зиянды көзқарасты өзгертудің кілті болуы мүмкін. Үлкен депрессиямен күресіп жүрген темекі шегушілер, депрессияға шалдықпаған темекі шегушілерге қарағанда темекі тастауға аз мүмкіндікке ие болуы мүмкін. Рецидив (темекі тастағаннан кейін қайтадан темекі тарту) – өзіне сенімсіздік немесе тиімсіз бейімделу сияқты психологиялық мәселелермен байланысты; алайда, рецидивтің алдын алуға бағытталған психологиялық әдістер тиімділігін дәлелдемеді. Керісінше, варениклиннің белгілі бір әсері бар деп саналады, ал никотин алмастыру терапиясы өздігінен тастауға тырысқандарға көмектесуі мүмкін.

Quitting can be harder for individuals with darkly pigmented skin than individuals with pale skin since nicotine has an affinity for melanin containing tissues. Studies suggest this can cause the phenomenon of increased nicotine dependence and lower smoking cessation rate in darker pigmented individuals. There is an important social component to smoking. The spread of smoking cessation from person to person contributes to the decrease in smoking among different populations or groups. A 2008 study of a densely interconnected network of over 12,000 individuals found that smoking cessation by any given individual reduced the chances of others around them lighting up by the following amounts: a spouse by 67%, a sibling by 25%, a friend by 36%, and a coworker by 34%. Smokers trying to quit are faced with social influences that may persuade them to conform and continue smoking. Cravings are easier to detain when one's environment does not provoke the habit. Suppose a person who stopped smoking has close relationships with active smokers. In that case, they are often put into situations that make the urge to conform more tempting. However, in a small group with at least one other not smoking, the likelihood of conformity decreases. The social influence of smoking cigarettes has been proven to rely on simple variables. One researched variable depends on whether there is influence from a friend or non friend. Expectations and attitude are significant factors. A self perpetuating cycle occurs when a person feels bad for smoking yet smokes to alleviate feeling bad. Breaking that cycle can be a key in changing the sabotaging attitude. Smokers with major depressive disorder may be less successful at quitting smoking than non depressed smokers. Relapse (resuming smoking after quitting) has been related to psychological issues such as low self efficacy, or non optimal coping responses; however, psychological approaches to prevent relapse have not been proven to be successful. In contrast, varenicline is suggested to have some effects and nicotine replacement therapy may help the unassisted abstainers.

Ескіру белгілері

CDC темекі тастағанда адамдар жиі кездесетін жеті никотин қанағаттанбау белгісін мойындайды: "темекіге құмарлық, тітіркену, ашушаңдық немесе ренжігіштік, шаршаңқылық және тыныштық таппау, назар қоюда қиындық, ұйқы бұзылысы, аштық сезіну немесе салмақ алу, алаңдау, қайғы немесе депрессия сезімі". Зерттеулер көрсеткендей, варениклин сияқты фармакотерапиялық құралдарды қолдану темекі тастау процесінде қанағаттанбау белгілерін азайтуға көмектеседі.

Психикалық денсаулық

Басқа физикалық тәуелділік тудыратын заттар сияқты, никотинге тәуелділік дофамин және басқа да стимуляциялық нейротрансмиттерлердің өндірісін азайтады, себебі ми темекі шегуден туындаған жасанды күйзелістің орнын толтыруға тырысады. 1990 жылдардағы зерттеулердің бірінде темекі тастаған адамдарда өзіне-өзі зиян келтіру ойлары немесе нағыз депрессия сияқты депрессиялық белгілер пайда болуы мүмкін екені анықталды. Алайда, 3 айдан бері темекі тастаған және жалғастырып шегетін темекі шегушілерді салыстырған соңғы халықаралық зерттеулер темекі тастаудың мазасыздық немесе депрессияны күшейтпегенін көрсетті. 2021 жылғы шолуға сәйкес, темекі тастау уайым мен депрессияны жеңілдетеді. 2013 жылы "Британдық психиатрия журналында" жарияланған зерттеуде темекі тастаған адамдар кейін уайымсыз болып сезінетіні анықталды, бұл әсер көңіл күй және мазасыздық бұзылыстары бар адамдарда темекіні ләззат үшін шеккендерге қарағанда күштірек болды.

Шығын тиімділігі

Темекі тартуды тоқтатуға бағытталған шаралардың шығын тиімділігін талдау, олардың сапаға түзетілген өмір сүру жылдарын (QALY) арттыратынын, ал шығындары ауруларды емдеу және алдын алуға арналған басқа да араласу түрлерімен салыстырылатынын көрсетті. Эразм университетінің Роттердамдағы созылмалы обструктивті өкпе ауруымен ауыратын адамдарға қатысты жүргізген зерттеуі бойынша, минималды кеңес беру, қарқынды кеңес беру және дәрілік терапияның шығындары тиісінше 16 900, 8 200 және 2 400 евроны құрады. Глазгодағы Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің темекі тартуды тоқтатуға жүгінген клиенттері арасында дәріханадағы жеке кеңес берудің құны әр QALY үшін 2 600 фунт стерлинг, ал топтық қолдаудың құны 4 800 фунт стерлинг болды.

Статистикалық үрдістер

Темекі шегуді қою жиілігі елдер бойынша әртүрлі. Испанияда 1965-2000 жылдар аралығында, Шотландияда 1998-2007 жылдар аралығында және Италияда 2000 жылдан кейін темекі шегуді қою көбейді. Керісінше, АҚШ-та 1998-2008 жылдар аралығында қою көрсеткіші "тұрақты болды (немесе аз өзгеретін)", ал Қытайда 1998-2003 жылдар аралығында темекі шегуді қою көрсеткіші төмендеді. Дегенмен, көбірек елдерде бұрынғы темекі шегушілердің саны қазіргі темекі шегушілерден асып түсуде. 2020 жылғы мәлімет бойынша, CDC АҚШ-та темекі шегетін ересектердің саны 30,8 миллионға дейін азайғанын хабарлады.