Кіріспе

Оңтүстік Азияда шайналатын темекі дайындамасы

Гутка, гутка, гутха немесе бетель квиді – бұл Үндістанда, Пәкістанда, басқа да Азия елдерінде және Солтүстік Америкада қырылған арека жаңғағы (бетель жаңғағы деп те аталады), темекі, катеху, парафин, сөндірілген әк (кальций гидроксиді) және тәтті немесе тұзды дәмдеуіштерден жасалған шайналатын темекі дайындамасы. Оның құрамында канцерогендер бар, ол ауыз қуысының қатерлі ісігіне және басқа да ауыр денсаулыққа зиянды әсерлерге себеп болады деп есептеледі, сондықтан Үндістанда темекіге қолданылатын сияқты шектеулер мен ескертулерге жатады. Құнарлы және канцерогенді зат ретінде белгілі гутка Үндістанда көптеген дау-дамайлардың нысаны болып табылады. Көптеген штаттар гутканың кең таралғандығын тоқтату үшін оның сатуын ауыр салықпен салмаққа салуға немесе оған тыйым салуға тырысады. Гутка субконтинентте өндіріліп, кейбір елдерге экспортталады, көбінесе темекі мен темекі шегуден "қауіпсіз" өнім ретінде таныстырылады. Стимуляторлық және тыныштандыратын әсерлері бар деп хабарланады, ол Оңтүстік Азия және Тынық мұхитының кейбір аймақтарында 2-ден 10 рупийге дейін тұратын шағын, жекелеген фольга пакеттерінде/қаптарында және банкаларда сатылады. Ол Үндістан, Пәкістан және Непалдың Мадеш аймағында кеңінен қолданылады. Гутканы жеу үшін оның бір қысқасын иек пен жақ арасына салып, ақырын сорып, шайнайды, бұл шайналатын темекіге ұқсас. Гутканың құрамы жергілікті талғамдарға сәйкес өзгереді. Дәмдеуіштерге горчица, куркума, анис тұқымы, кардамон, шафран және қара бұрыш кіруі мүмкін. Бұл ұнтақ, дөңгелек, ақшыл қоңырдан ақ түсті зат. Шайнағанда сілекеймен араласып, гутка бірден еруге бастайды және терең қызыл түске өтеді. Ол пайдаланушыға темекі шайнау, мұрынға тарту және темекі шегуге қарағанда күштірек "қуат" сезімін сыйлауы мүмкін.

Әсерлер

Темекі өндірушілердің шығармашылық жарнамасы және қоғамға қолжетімді ақпараттың жетіспеуі гутка қолданушыларының көпшілігіне оның қандай қауіптер әкелуіне қанағаттандырмайды. Көптеген қолданушылар гутканың ас қорытуға көмектесетініне, микробаларды өлтіретініне және жалпы денсаулықты жақсартатынына сенеді. Шындығында, темекі шегушілердің 34,4%-ы темекіні тастау үшін темекісіз темекіге көшкен. Ауыздың шырышты қабығы астындағы фиброз – бұл өте қауіпті, денсаулықты нашарлататын және емделмейтін қатерлі ауру. Арека жаңғағын шайнау адамға жақсы көңіл-күй, эйфория, денеде жылу сезімі, терлеу, сілекей шығу, жүрек соғудың жиілеуі, сергектік, аштыққа төзімділік және жұмысқа қабілеттіліктің артуы сияқты әсерлер береді деп есептеледі.

Қолданылуы

Гутка және темекінің басқа да түрлерін қолдану мәдениетке сіңген, оны жас шағынан бастап қолдану жиі кездеседі. Оның қолданылуы Таиландта, Шри-Ланкада, Бангладеште, Пәкістанда, Малайзияда, Камбоджада, Қытайда, Индонезияда және Жаңа Гвинеяда анықталған. Ұлыбританияға, Африканың кейбір аймақтарына, Австралияға, Солтүстік Америкаға көшіп келгендер өздерінің бұл әдеттерін алып келді. Гутканы осы елдерде, әсіресе, халық тығыз қоныстанған аймақтардағы Азиялық дүкендерде оңай табуға болады. Америка Құрама Штаттарына көшіп келгендер, онда қоғамда түкіруге қатысты шектеулер бар, сондықтан жасырын болуға үйренеді. Әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар адамдар ең көп тәуекелге ұшырайды, себебі олардың білім алу және емделу мүмкіндіктері шектеулі. Оңай қолжетімділік және өте төмен баға ерте жаста тәуелділікке алып келіп, гутка қолданудың кең таралуына ықпал етеді. Кішкентай балаларда қатерлі ісікке дейінгі өзгерістер байқалған, ал қатерлі ісіктің белгілері көбінесе орта мектеп немесе жоғары оқу орнында пайда болады. Көптеген жерлерде темекі шегуге тыйым салынған және балалар темекі шегуі жақтырылмайды. Алайда, гутка қолдану, басқаларға көрінбейтін болғандықтан, көпшілік таңдауына айналады. 2002 жылы "Нью-Йорк Таймс" газеті гутка мен темекісіз нұсқасы – паан масаланың жылдық сату көлемі 1 миллиард долларды құрайтынын хабарлады.

Үндістан

Үндістан халқының 25%-дан астамы темекі өнімдерін, оның ішінде темекі және темекісіз темекі өнімдерін пайдаланады. Үндістанда темекі тартпайтын темекі шегушілер саны әлемде ең көп. Оның зиянды әсері мен медициналық көмектің қымбаттауы кедей халықты қатты зардап шегеді. 2011 жылғы «Тамақ қауіпсіздігі және реттеу (тыйым салу) туралы» заңға сәйкес, гутка сияқты зиянды өнімдерге бір жылға тыйым салынады. Бұл жыл сайын жаңартылуы мүмкін, нәтижесінде тұрақты тыйым салынады. Бұл тыйым салуды мемлекеттік денсаулық сақтау министрлігі, мемлекеттік азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы және жергілікті полиция орындайды. Заңның орындалуы, әдетте, әлсіз және көптеген дүкендер әлі күнге дейін гутка сатады, бірақ ол көрсетілмеуі мүмкін. Кейбір аймақтарда, мысалы, Мумбай мен Делиде, заңның орындалуын күшейту шаралары қатаң түрде жүргізілуде, бірақ әлі де гутканың заңсыз сатылуы жүзеге асырылуда. 2019 жылы Дели үкіметі гутка, пан масала, дәмді/парфюмериялы темекі, харра және темекі бар ұқсас өнімдерге тағы бір жылға тыйым салды. 2012 жылдың қыркүйегінде Дели штаты темекі және/немесе никотин бар «Гутка» және «Пан Масала» өнімдеріне тыйым салды. Осы хабарламадан кейін «Гутка» өндірушілері «Гутка» мен «Пан-Масала» өнімдерінің құрамындағы темекі сияқты бөліктерді бөліп алды, себебі хабарламада «Тұтқыр құрамында гутка және пан масала» термині қолданылған. Темекі сияқты компоненттер тыйым салынғаннан кейін бөлек пакеттерде өндіріліп, сатылды. 2015 жылдың наурыз айында бұл хабарлама қайта қарастырылып, оны қатаң ету мақсатында барлық темекісіз темекі өнімдеріне, соның ішінде екі пакетке тыйым салынды. Бұны бұзғандар айыппұл төлей алады немесе түрмеге қамалады. Заңда денсаулыққа зиянды өнімдерді сату үшін 25 000 үнді рупиясына дейін айыппұл салу туралы ереже бар.

Мемлекет | Тыйым салу күні | Ескертулер
------- | -------- | --------
Андаман және Никобар | 1 қараша 2012 |
Андхра-Прадеш | 9 қаңтар 2013 |
Аруначал-Прадеш | |
Ассам | |
Бихар | 30 мамыр 2012 | Заңды Патна жоғары соты қолдады.
Чандигарх | |
Чаттисгарх | 24 шілде 2012 |
Дели | 11 қыркүйек 2012 | 2012 жылы 12 қазанда Дели жоғары соты қаладағы гутка өндірушінің өтінішіне жауап ретінде тыйым салуды алып тастаудан бас тартты.
Гоа | 2 қазан 2005 |
Гуджарат | 11 қыркүйек 2012 | 100% экспортқа бағытталған бірліктер тыйым салудан босатылады.
Химачал Прадеш | 13 шілде 2012 |
Харьяна | 15 тамыз 2012 |
Джаркханд | 24 шілде 2012 |
Керала | 25 мамыр 2012 | 2012 жылы 2 тамызда Керала жоғары соты тыйым салуды тоқтатудан бас тартты.
Карнатака | 31 мамыр 2013 |
Мадхья-Прадеш | 1 сәуір 2012 | Заңды Мадхья-Прадеш жоғары соты бекітті.
Махараштра | 20 шілде 2012 | 2002 жылғы 1 тамыздағы және 2008 жылғы 1 тамыздағы гутканы бұған дейін тыйым салған жоғарғы сот әділетсіз сауда практикасы негізінде оны жоққа шығарды. Соңғы тыйым салуды Бомбей жоғары соты 2012 жылдың 15 қыркүйегінде бекітті.
Манипур | |
Мизорам | 18 қазан 2012 |
Нагаленд | |
Пәнжаб | 26 тамыз 2012 |
Раджастан | 18 шілде 2012 |
Сикким | 17 қыркүйек 2012 |
Тамил Наду | 8 мамыр 2013 |
Уттар-Прадеш | 1 сәуір 2013 |
Уттаракханд | 1 қаңтар 2013 |
Батыс Бенгал | 1 мамыр 2013 |

Зерттеуші фирма Edelweiss гутканы тыйым салу саласына 15-20 миллиард рупия шығын әкеледі деп есептейді.

Жарнама

Алкоголь және темекі өнімдері сияқты, гутканы жарнамалауға тыйым салынған. Темекі өнімдерін жарнамалауға тыйым салынғандықтан, темекі компаниялары көбінесе гутканы "пан масала" деп жарнамалайды, бұл тыйымды айналып өту үшін жасалады. Аласты жарнамалар жиі "пан масала" жарнамаларын гутка өнімдерін, ұқсас атаулармен және қаптамамен ілгеріту үшін пайдаланады. Үндістанның Тамақ қауіпсіздігі және стандарттар органының 2011 жылғы "Тамақ қауіпсіздігі және стандарттары (сатуға тыйым салу және шектеу) ережелеріне" сәйкес, мұндай өнімдердің қате ақпаратты жарнамалауы 1 000 000 рупия айыппұлға әкеледі. StraitsResearch мәліметінше, 2019-2026 жылдар аралығында күтiлетін орташа жылдық өсім 10,4% құрайды, ал 2026 жылға қарай Үндістанның "пан масала" нарығы 10 365 миллион АҚШ долларына жетеді деп күтілуде. Үндістанның "пан масала" нарығының өсуіне себеп – тұтынушылардың темекі өнімдерінен "пан масалаға" ауысуы, белсенді жарнама және ыңғайлы қаптама, сондай-ақ Махараштра штатының "пан масала" өнімдеріне қатысты тыйымды жоюы.