Шылым шебуге арналған қағаз орамдар

Сигареттер – темекіні қағазға оралған, тұтынудың ең көп таралған тәсілі. Өлшемдері кішкентай, өңделінген жапырақтан жасалған. Темекі туралы толық ақпарат!

26 мин оқу

100%

Дереккөз: Cigarette — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Шағын кесілген темекіні тұтынуға арналған темекі түймешігі.

Сигарет – тұтанғыш материалды, әдетте темекіні, жіңішке қағазға оралған тар цилиндр. Сигареттің бір жағы тұтандырылып, жанғыш түтін шығады; түтін қарсы жағынан ауызға жұтылады. Сигарет шегу – темекі тұтынудың ең көп таралған тәсілі. Көбінесе «сигарет» термині темекі сигаретін білдіреді, бірақ бұл сөз кейде басқа заттарға, мысалы, марихуана немесе шөптен жасалған сигареттерге де қолданылады. Сигарет, әдетте, кішірек мөлшерімен, өңделген жапырақтарды пайдалануымен және әдетте ақ түсті қағаз орамасымен сигареттен ерекшеленеді. Сигарет шегудің денсаулыққа зиянды әсерлері бар, мысалы, қатерлі ісік, созылмалы обструктивті өкпе ауруы (СОӨА), жүрек аурулары, туа біткен ақаулар және дене мүшелеріне қатысты басқа да денсаулық проблемалары. Көптеген қазіргі заманғы сигареттерде сүзгілер бар, бірақ бұл олардан шығатын түтінде канцерогендер мен зиянды химиялық заттардың азаюын қамтамасыз етпейді. Темекідегі психоактивті зат – никотин, сигареттерге қатты тәуелді етеді. Сигарет шегушілердің шамамен жартысы темекімен байланысты аурулардан көз жұмады және орташа есеппен 14 жыл өмірден айырылады. Жыл сайын сигарет шегу әлем бойынша 8 миллионнан астам өлімге себеп болады; олардың шамамен 38 мыңы темекі тартпаған адамдардың, екінші қол түтініне ұшырағаннан кейін көз жұмуына әкеледі. Осы зиянды әсерлерге байланысты көптеген жұмыс орындарында және қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салатын қатаң заңдар, темекінің сату және сатып алу жасын реттеу, сондай-ақ темекі шегуді ынталандырмау үшін салықтар енгізілді. XXI ғасырда электронды сигарет (электронды сигарет немесе вейп деп те аталады) құрылғысы пайда болды, онда құрылғының ішіндегі зат (әдетте никотин бар сұйық ерітінді) батареямен қуатталатын қыздыру элементі арқылы буландырылады, жағылмайды. Мұндай құрылғылар өндірушілермен дәстүрлі сигареттерге қарағанда қауіпсіз балама ретінде жиі жарнамаланады, бірақ оларды қолданумен байланысты денсаулыққа қауіптер бар. Электронды сигареттер салыстырмалы түрде жаңа өнім болғандықтан, ғалымдар олардың ұзақ мерзімді денсаулыққа әсері туралы толық мәліметтерге ие емес.

A cigarette is a narrow cylinder containing a combustible material, typically tobacco, that is rolled into thin paper for smoking. The cigarette is ignited at one end, causing it to smolder; the resulting smoke is orally inhaled via the opposite end. Cigarette smoking is the most common method of tobacco consumption. The term cigarette, as commonly used, refers to a tobacco cigarette, but the word is sometimes used to refer to other substances, such as a cannabis cigarette or a herbal cigarette. A cigarette is distinguished from a cigar by its usually smaller size, use of processed leaf, and paper wrapping, which is typically white. There are significant negative health effects from smoking cigarettes such as cancer, chronic obstructive pulmonary disease (COPD), heart disease, birth defects, and other health problems relating to nearly every organ of the body. Most modern cigarettes are filtered, although this does not make the smoke inhaled from them contain fewer carcinogens and harmful chemicals. Nicotine, the psychoactive drug in tobacco, makes cigarettes highly addictive. About half of cigarette smokers die of tobacco related disease and lose on average 14 years of life. Every year, cigarette smoking causes more than 8 million deaths worldwide; about 38,000 of these are non smokers dying as the result of exposure to secondhand smoke. These harmful effects have led to strict legislation that has prohibited smoking in many workplaces and public areas, regulated marketing and purchasing age of tobacco, and levied taxes to discourage cigarette use. In the 21st century, a product called an electronic cigarette (also called an e cigarette or vape) was developed, in which the substance contained within it (typically a liquid solution containing nicotine) is vaporized by a battery powered heating element, as opposed to being burned. Such devices are commonly promoted by their manufacturers as safer alternatives to conventional cigarettes, although there are some health risks associated with their use. Since e cigarettes are a relatively new product, scientists do not possess data on their possible long term health effects.

Әлемдік

Сигареттердің алғашқы түрлері олардың алдыңғысы – сигараға ұқсас болды. Сигареттер Мексика мен Орталық Америкада шамамен 9 ғасырда қамыс пен түтін түтіктері түрінде пайда болған көрінеді. Майялар, кейіннен ацтектер, темекі мен басқа да психоактивті заттарды діни рәсімдерде шекті және қыш құмыралар мен ғибадатханалардың ою-өрнектерінде діни қызметкерлер мен құдайлардың темекі шегетінін жиі бейнеледі. Сигареттер мен сигаралар Кариб бассейнінде, Мексикада, Орталық және Оңтүстік Америкада соңғы уақытқа дейін темекі шегудің ең көп таралған тәсілдері болды. Солтүстік Америка, Орталық Америка және Оңтүстік Америкада темекіге әртүрлі өсімдік жапырақтарын орап қолданды; Испанияға әкелінген кезде жүгері жапырақтары қолданыла бастады, ал 17 ғасырда – сапалы қағаз. Нәтижесінде пайда болған өнім папелла деп аталды және Гойяның «Комета», «Мериенда-эн-эль-Мансанарес» және «Пела-а-пала» (18 ғасыр) суреттерінде көрсетілген. 1830 жылы сигарет Францияға жетіп, «сигарет» деген атау алды. 1845 жылы француз мемлекеттік темекі монополиясы оларды өндіруді бастады. Кейбір американдық реформаторлар «сигарет» сөзін «цигарет» деп жазуды ұсынды, бірақ бұл кеңінен қолданылмады және қазірде көбінесе қолданылмайды. Британдық сленгте сигареттерді «фаг» деп те атайды. Алғашқы сигарет жасау машинасы 1847 жылы мексикалық Хуан Непомусено Адорно жасады. 1850 жылдары түрік темекі жапырақтары танымал болды. Бірақ 1880 жылдары Джеймс Альберт Бонсак тағы бір сигарет жасау машинасы ойлап тапқанда өндіріс күрт өсті, бұл темекі компанияларының өнімділігін арттырды – олар күніне шамамен 40 000 қолмен оралған сигареттен шамамен 4 миллионға дейін өндіре бастады. Сол кезде Америкадан әкелінген бұл сигареттер британдық темекі шегушілердің арасында кең таралды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде темекіні сигарет түрінде қолдану Крым соғысы кезінде және одан кейін кеңінен таралды, сол кезде британдық сарбаздар Османдық түрік әріптестері мен орыс жауына еліктей бастады, олар ескі газет қағаздарына орап темекі тартты. Бірақ Хелмут фон Мольтке 1830 жылдары Османдықтардың (және өзінің) түрік темекісі мен Латакияны түтіндерінен (екеуі де бастапқыда күнде кептірілген, қышқыл жапырақтар) жұтқанын байқады. Батыс әлемінде сигареттерді кең тарту негізінен 20 ғасырдың құбылысы. 19 ғасырдың соңында сигареттер «қабір шегесі» деп аталды, бірақ өкпе қатерлі ісігі мен темекі тартудың арасындағы байланыс 20 ғасырға дейін анықталмады. Неміс дәрігерлері бұл байланысты бірінші болып анықтады, және бұл нацистік Германиядағы алғашқы темекіге қарсы қозғалысқа әкелді. Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде темекі сарбаздарға рациондық түрде берілді. Вьетнам соғысы кезінде темекі C рационына қосылды. 1975 жылы АҚШ үкіметі әскери рационда темекі салуды тоқтатты. 20 ғасырдың екінші жартысында темекі шегудің денсаулыққа зиянды әсері кеңінен танылды және темекі пакеттерінде денсаулыққа қатысты ескертулер жиі жазыла бастады. Графикалық ескертулер темекі шегудің қауіптілігі туралы халыққа жеткізудің тиімді тәсілі. Канада, Мексика, Бельгия, Дания, Швеция, Таиланд, Малайзия, Үндістан, Пәкістан, Австралия, Аргентина, Бразилия, Чили, Перу, Грекия, Нидерланды, Жаңа Зеландия, Норвегия, Венгрия, Ұлыбритания, Франция, Румыния, Сингапур, Египет, Иордания, Непал және Түркияда мәтіндік ескертулермен қатар, адам ағзасына темекінің зиянды әсерін көрсететін графикалық бейнелер де бар. АҚШ мәтіндік ескертулерді енгізді, бірақ графикалық ескертулерді енгізбеді. Сигареттер ойлап табылғаннан бері көп өзгерді; мысалы, «түтіндеу осіне» көлденең орналасқан жұқа жолақтар (осылайша сигарет бойында шеңберлер құрайды) – бұл тартылған кезде тиімді жанатын және тынығып тұрған кезде жануды баяулататын жұқа және қалың қағаздың кезектестірілген бөліктері. Синтетикалық сүзгілер темекі шегушіге жетпей тұрып, кейбір зиянды заттарды алып тастауы мүмкін. Темекі компанияларының «қиял» мақсаты – қатерсіз сигарет жасау. Бұл бағыттағы ең жақын талпырыс ғалым Джеймс Молд жасаған. «TAME» жобасы аясында ол «XA» сигаретін жасады. Бірақ 1978 жылы жоба тоқтатылды. 1950 жылдан бері сигареттердегі никотин мен шайырдың орташа мөлшері бірте-бірте азайды. Зерттеулер көрсеткендей, никотиннің жалпы мөлшері азайғандықтан, темекі шегушілер бір деммен көбірек никотин жұтады.

The earliest forms of cigarettes were similar to their predecessor, the cigar. Cigarettes appear to have had antecedents in Mexico and Central America around the 9th century in the form of reeds and smoking tubes. The Maya, and later the Aztecs, smoked tobacco and other psychoactive drugs in religious rituals and frequently depicted priests and deities smoking on pottery and temple engravings. The cigarette and the cigar were the most common methods of smoking in the Caribbean, Mexico, and Central and South America until recent times. The North American, Central American, and South American cigarette used various plant wrappers; when it was brought back to Spain, maize wrappers were introduced, and by the 17th century, fine paper. The resulting product was called papelate and is documented in Goya's paintings La Cometa, La Merienda en el Manzanares, and El juego de la pelota a pala (18th century). By 1830, the cigarette had crossed into France, where it received the name cigarette; and in 1845, the French state tobacco monopoly began manufacturing them. Some American reformers promoted the spelling cigaret, but this was never widespread and is now largely abandoned. Cigarettes are sometimes also called a fag in British slang. The first patented cigarette making machine was invented by Juan Nepomuceno Adorno of Mexico in 1847. In the 1850s, Turkish cigarette leaves had become popular. However, production climbed markedly when another cigarette making machine was developed in the 1880s by James Albert Bonsack, which vastly increased the productivity of cigarette companies, which went from making about 40,000 hand rolled cigarettes daily to around 4 million. At the time, these imported cigarettes from America had significant sales among British smokers. In the English speaking world, the use of tobacco in cigarette form became increasingly widespread during and after the Crimean War, when British soldiers began emulating their Ottoman Turkish comrades and Russian enemies, who had begun rolling and smoking tobacco in strips of old newspaper for lack of proper cigar rolling leaf. However, Helmuth von Moltke noticed in the 1830s that Ottomans (and he himself) inhaled the Turkish tobacco and Latakia from their pipes (which are both initially sun cured, acidic leaf varieties). The widespread smoking of cigarettes in the Western world is largely a 20th century phenomenon. By the late 19th century cigarettes were known as coffin nails but the link between lung cancer and smoking was not established until the 20th century. German doctors were the first to make the link, and it led to the first antitobacco movement in Nazi Germany. During World War I and World War II, cigarettes were rationed to soldiers. During the Vietnam War, cigarettes were included with C ration meals. In 1975, the U. S. government stopped putting cigarettes in military rations. During the second half of the 20th century, the adverse health effects of tobacco smoking started to become widely known and printed health warnings became common on cigarette packets. Graphical cigarette warning labels are a more effective method to communicate to the public the dangers of cigarette smoking. Canada, Mexico, Belgium, Denmark, Sweden, Thailand, Malaysia, India, Pakistan, Australia, Argentina, Brazil, Chile, Peru, Greece, the Netherlands, New Zealand, Norway, Hungary, the United Kingdom, France, Romania, Singapore, Egypt, Jordan, Nepal and Turkey all have both textual warnings and graphic visual images displaying, among other things, the damaging effects tobacco use has on the human body. The United States has implemented textual but not graphical warnings. The cigarette has evolved much since its conception; for example, the thin bands that travel transverse to the "axis of smoking" (thus forming circles along the length of the cigarette) are alternate sections of thin and thick paper to facilitate effective burning when being drawn, and retard burning when at rest. Synthetic particulate filters may remove some of the tar before it reaches the smoker. The "holy grail" for cigarette companies has been a cancer free cigarette. On record, the closest historical attempt was produced by scientist James Mold. Under the name project TAME, he produced the XA cigarette. However, in 1978, his project was terminated. Since 1950, the average nicotine and tar content of cigarettes has steadily fallen. Research has shown that the fall in overall nicotine content has led to smokers inhaling larger volumes per puff.

Құрылыс

Шылым өндірушілер темекіні "никотинді қабылдауға ыңғайлы және тартымды түрде жеткізетін есірткі беру жүйесі" деп сипаттаған. Қазіргі заманғы коммерциялық өндірістегі темекілер көбінесе темекі қоспасы, қағаз, қағаздың сыртқы қабатын біріктіретін ПВА желімі және жиі целлюлоза ацетатынан жасалған сүзгіден тұратын сырттай қарапайым заттар болып табылады. Темекіні құрастыру процесі оңай болғанымен, оның әрбір компонентіне, әсіресе темекі қоспасына көп көңіл бөлінеді. Темекіге тәуелділікті күшейтетін маңызды ингредиент – қайта құрастырылған темекі, оның құрамында никотинді темекі жанып келе жатқанда тез булануын қамтамасыз ететін қоспалар бар.

Қағаз

Темекі қоспасын ұстауға арналған қағаздың өткізгіштігі әртүрлі болуы мүмкін, бұл күйген қорды желдетуге мүмкіндік береді немесе темекінің жану жылдамдығын және түзілген күлдің тұрақтылығын реттейтін материалдарды қамтуы мүмкін. Сигареттің ұшын (ауыздық бөлігін жасауға) және сүзгіні орап тұратын қағаздар ауыздық бөлігін сілекейден қорғайды, сондай-ақ сигареттің жануын және бір немесе екі қатарға орналасқан кішкентай лазермен тесілген ауа тесіктері арқылы түтін беруді реттейді.

Темекі қоспасы

Қоспалау процесі соңғы өнімге елдің әртүрлі аймақтарында өсірілген темекі партияларынан алынған тұрақты дәмді береді, себебі әртүрлі экологиялық жағдайларға байланысты олардың дәмдік профилі жылдан жылға өзгеруі мүмкін. 1950 жылдан кейін шығарылған қазіргі заманғы темекілер негізінен майдаланған темекі жапырағынан жасалса да, қоспасында темекі өңдеудің қосалқы өнімдерінің айтарлықтай мөлшері қолданылады. Әрбір темекіге арналған темекі қоспасы негізінен түтінмен кептірілген жарқыраған жапырақ, бурли және шығыс темекі жапырақтарынан тұрады. Бұл жапырақтар іріктеліп, өңделіп, пісіріліп, содан кейін қоспаға араластырылады және темекіге салынады. Жарқыраған және бурли темекілерін темекі жапырақтарына айналдыру процесінде жапырақ сабақтары, темекі шаңы және темекі жапырақтарының кішкентай бөліктері ("кіші ламинаттар") сияқты бірнеше қосалқы өнімдер пайда болады. Қайта құрастырылған жапырақ (RL): қайта өңделген темекінің ұсақ бөлшектерінен, темекі сабақтарынан және "класс темекісінен" жасалған қағазға ұқсас материал, ол темекі өңдеудің кез келген кезеңінде жиналған, 0,6 мм-ге жуық (30 торлы) темекі бөлшектерінен тұрады. RL темекі қосалқы өнімдерінен ерігіш химиялық заттарды шығару арқылы жасалады, содан кейін қалған темекі талшықтарынан қағаз жасалып, шығарылған материалдар концентрленген түрде қағазға, қағазға сіңіру сияқты әдіспен қайта қолданылады. Бұл кезеңде аммоний қоспалары қосылып, қайта құрастырылған темекіні тиімді никотин жеткізу жүйесіне айналдырады. 1000 темекіге шаққандағы темекі мөлшері 1960 жылдан 1999 жылға дейін азайды, бұл негізінен темекіні қайта құрастыру, көпіршіктелдіру және қоспалардың нәтижесінде болды. Дәмін жақсарту үшін, жарқыраған жапырақ, бурли жапырағы және шығыс жапырағы темекісі белгілі бір пропорцияда әртүрлі қоспалармен араластырылады. Бүгінде саудада қол жетімді темекілердің көпшілігі темекі түтінінің кермектігін азайту үшін қант қосылған.

Қосымшалар

Түрлі қоспалар ұсақталған темекі өнімдерінің қоспасына пропиленгликоль немесе глицерин сияқты ылғал сақтағыштармен, сондай-ақ какао қатты заттары, лакрица, темекі экстракттары және әр түрлі қанттар сияқты дәмдік заттар мен күшейткіштермен қосылады, бұлар жиынтығында "қоспалар" деп аталады. Жапырақ темекісі содан кейін белгілі бір мөлшердегі кішкентай ламинат, кеңейтілген темекі, BL, RL, ES және IS қосылып ұсақталады. Дәмдеуіш компаниялар жасаған, "топинг" немесе "топингтер" деп аталатын хош иіс заттары, темекі қоспасына араластырылып, белгілі бір брендтің темекісінің дәм мен хош иісін тұрақты етуге көмектеседі.

Темекі түтігі

Сигарет түтіктері – әдетте ацетат немесе қағаз сүзгісі бар, алдын ала оралған темекі қағазы. Олар сыртқы түрімен дайын сигареттерге ұқсас, бірақ ішінде темекі немесе күйдіруге арналған материал болмайды. Ұзындығы қалыпты (70 мм) өлшемнен бастап, корольдік (84 мм), сондай-ақ 100 мм және 120 мм болатын түрлері де бар. Сигарет түтігін толтыру әдетте темекі инжектормен (кейде "шутер" деп те аталады) жасалады. Конус пішіндес сигарет түтіктерін пішініне байланысты қаптама таяқшасы немесе шүмекпен толтыруға болады. Конусты тарту танымал, себебі сигарет күйген сайын дәмдік сезімі күшейе түседі. Конус сигареттің басында көбірек темекі күюіне мүмкіндік береді, соның арқасында дәм теңдеседі.

Америка Құрама Штаттарының темекіге салық салу бюросы сигарет түтігін "темекі жасауға арналған, құыс цилиндр түрінде жасалған темекі қағазы" деп анықтайды.

Темекі сүзгісі

Сигарет сүзгісі немесе сүзгі ұшы – сигареттің құрамдас бөлігі. Сүзгілер көбінесе целлюлоза ацетаты талшықтарынан жасалады. Фабрикада жасалған сигареттердің көпшілігі сүзгімен жабдықталған, ал өздері темекі орайтындар оларды жеке сатып ала алады. Сүзгілер темекі түтініндегі кейбір заттарды азайтуға мүмкіндік береді, бірақ темекі шегуді қауіпсіз етпейді.

Темекі тұмсығы

Солтүстік Америкада темекі шегуден кейін қалған темекі қалдықтарын көбінесе "сигарет қуыры" деп атайды. Ұлыбританияда оны "педик" немесе "ит басы" деп те атайды. Сигарет қуыры әдетте сигареттің бастапқы ұзындығының 30% құрайды. Ол сүзгісі және күл араласқан темекі қалдықтары бар қағаз түтігінен тұрады. Олар әлемдегі ең көп кездесетін қоқыс. Сигарет қуырлары ғимараттардың сыртында, тұрақтарда және көшелерде жиналады, содан кейін жаңбыр суару жүйесі арқылы өзендерге, көлдерге және жағажайларға тасымалданады. 2013 жылы Британдық Колумбияның Ванкувер қаласы TerraCycle компаниясымен бірлесіп, сигарет қуырларын қайта өңдеу жүйесін құрды. Жиналған әрбір қуыры үшін 1 цент сыйақы ұсынылды, бұл сусын контейнерлеріне ұқсас кепілдік жүйесінің тиімділігін анықтау мақсатында жасалды.

Электрондық темекі

Электрондық темекі (көбінесе вейп деп аталады) – батареямен жұмыс істейтін, темекі тартуды имитациялайтын құрылғы. Ол темекі тартудың әдеттерінің кейбір аспектілерін – мысалы, қолды ауызға жеткізуді қамтамасыз етеді, бірақ темекіні жақпайды. Электрондық темекіні қолдану «вапинг» деп аталады, ал оны қолданушы «вапер» немесе «вапист» деп аталады. Темекі түтіні орнына пайдаланушы әдетте «бу» деп аталатын аэрозольді жұтады. Электрондық темекілерде әдетте «е-сұйықтық» деп аталатын сұйық ерітіндіні атомдастыратын жылыту элементі болады. Кейбір электрондық темекілер тыныс алғанда автоматты түрде қосылады, ал басқаларын басқышпен қолмен қосу керек. Бірақ олардың көптеген түрлері бар. Бірінші, екінші, үшінші және төртінші буын құрылғылары бар. Е-сұйықтықтарға әдетте пропиленгликоль, глицерин, никотин, хош иістендіргіштер, қоспалар және әртүрлі ластаушы заттар кіреді. Пропиленгликоль, никотин немесе хош иістендіргішсіз е-сұйықтықтар да сатылады. Электрондық темекілердің пайдасы мен денсаулыққа зияны әлі анықталған жоқ. Никотинсіз электрондық темекілермен және никотинді алмастыру терапиясымен салыстырғанда никотин бар электрондық темекілер темекі тастауға көмектеседі деген деректер бар. Алайда, басқа зерттеулер электрондық темекілердің темекі тастауға арналған дәрі-дәрмектерден тиімдірек екенін растамайды. Темекі тартпағандар мен балалар никотинді электрондық темекілер арқылы күткеннен гөрі көп пайдалануы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Электрондық темекіге тәуелділік туындаса, балалардың темекі шегуіне де қауіп төнеді. Электрондық темекі қолданатын жастардың кейін темекі шегуі ықтимал. Олардың темекі зиянының алдын алудағы рөлі белгісіз, бірақ басқа бір зерттеуде темекіге байланысты өлім-жітім мен ауруларды азайтуға мүмкіндік бар екені көрсетілген. АҚШ-тың Тамақ және Дәрі-дәрмек басқармасының никотинді алмастыру өнімдері электрондық темекілерге қарағанда қауіпсіз болуы мүмкін. Олардың қолданушыларға қауіп деңгейі темекісіз темекіге ұқсас деп есептеледі. Электрондық темекіні ұзақ мерзімді қолданудың салдары әлі белгісіз. 2016 жылы байқалатын жағымсыз құбылыстардың қаупі төмен деп хабарланды. Аз зиянды жағымсыз әсерлерге іш ауруы, бас ауруы, көрудің нашарлауы, тамақ пен ауыздың тітіркенуі, құсу, шаршау және жөтел жатады. 2019 және 2020 жылдары АҚШ-тағы ауыр өкпе ауруларының өрбуі вейпинг өнімдерін қолданумен байланысты болды. Электрондық темекілер ұсақ және өте ұсақ бөлшектерден, қатты металдардан, металл нанобөлшектерінен және басқа заттардан жасалған буды құрайды. Электрондық темекі буында темекі түтініне қарағанда аз уытты химиялық заттар және олардың төменгі концентрациясы бар. Бу пайдаланушылар мен айналасындағылар үшін темекі түтінінен кем зиянды болуы мүмкін.

An electronic cigarette (commonly known as a vape) is a handheld battery powered vaporizer that simulates smoking by providing some of the behavioral aspects of smoking, including the hand to mouth action of smoking, but without combusting tobacco. Using an e cigarette is known as "vaping" and the user is referred to as a "vaper" or “vapist”. Instead of cigarette smoke, the user inhales an aerosol, commonly called vapor. E cigarettes typically have a heating element that atomizes a liquid solution called e liquid. E cigarettes are automatically activated by taking a puff; others turn on manually by pressing a button. but they come in many variations. There are first generation, second generation, third generation, and fourth generation devices. E liquids usually contain propylene glycol, glycerin, nicotine, flavorings, additives, and differing amounts of contaminants. E liquids are also sold without propylene glycol, nicotine, or flavors. The benefits and the health risks of e cigarettes are uncertain. There is moderate certainty evidence that e cigarettes with nicotine may help people quit smoking when compared with e cigarettes without nicotine and nicotine replacement therapy. However, other studies have not supported the finding that e cigarettes are proven to be more effective than smoking cessation medicine. There is concern with the possibility that non smokers and children may start nicotine use with e cigarettes at a rate higher than anticipated than if they were never created. Following the possibility of nicotine addiction from e cigarette use, there is concern children may start smoking cigarettes. Youth who use e cigarettes are more likely to go on to smoke cigarettes. Their part in tobacco harm reduction is unclear, while another review found they appear to have the potential to lower tobacco related death and disease. Regulated US Food and Drug Administration nicotine replacement products may be safer than e cigarettes, It is estimated their safety risk to users is similar to that of smokeless tobacco. The long term effects of e cigarette use are unknown. The risk from serious adverse events was reported in 2016 to be low. Less serious adverse effects include abdominal pain, headache, blurry vision, throat and mouth irritation, vomiting, nausea, and coughing. In 2019 and 2020, an outbreak of severe lung illness throughout the US was linked to the use of vaping products

E cigarettes create vapor made of fine and ultrafine particles of particulate matter, and heavy metals, as well as metal nanoparticles, and other substances. E cigarette vapor contains fewer toxic chemicals, and lower concentrations of potential toxic chemicals than cigarette smoke. The vapor is probably much less harmful to users and bystanders than cigarette smoke,

Қақпалар теориясы

Жасөспірімдердің дәстүрлі темекі шегу арқылы никотинге ұшырауы мен одан кейін басқа тәуелділік тудыратын заттарды қолдану арасындағы байланыс туралы нақты дәлелдер келтірілді. Күшті, уақыт бойынша тікелей және дозаға тәуелді байланыстар туралы хабарламалар бар, сондай-ақ жасөспірімдердің темекі шегуі нәтижесінде нейрондық сыйақы жүйесінде ұзақ мерзімді өзгерістер болатынын көрсететін ықтимал биологиялық механизм (егеуқұйрықтар мен адамдардың модельдеуі арқылы) анықталды. Дәстүрлі темекі шегетін жасөспірімдерде бірнеше заттарды бірге қолдану жиілігі жоғары, ал ұзақ мерзімді зерттеулер жасөспірімдердегі темекі шегу кейінірек өмірде заттарды қолданудың бастапқы нүктесі немесе "қақпасы" болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл әсер назар аудару тапшылығы және гипербелсенділік синдромы (АДГҚ) бар адамдарда көбірек кездеседі. Генетикалық қосымша аурулар, тәуекелге бейімділік және әлеуметтік факторлар сияқты факторлар осы тұжырымдардың негізінде болуы мүмкін, бірақ адамның нейробейнелеуі және жануарлар зерттеулері нейробиологиялық механизмнің де рөл атқаратынын көрсетеді. Сонымен қатар, жасөспірімдер мен жас ересектердегі темекі шегушілерге қатысты мінез-құлықты зерттеулер жалпы және достардың қатысуымен тәуекелге бейімділіктің артуын көрсетті, ал нейробейнелеу зерттеулері темекі шегушілермен салыстырғанда тәуекелге бару кезінде фронтальді нейрондық белсенділіктің өзгергенін көрсетті. 2011 жылы Рубинштейн және әріптестері нейробейнелеуді пайдаланып, жасөспірімдердегі жеңіл темекі шегушілерде (күніне 1-5 темекі) табиғи күшейткішке (ұнамды тағамдық сигналдар) мидың реакциясының төмендегенін көрсетті, олардың нәтижелері никотинге тәуелділікке және мидың сыйақыға реакциясының өзгергеніне сәйкес нейрондық өзгерістер мүмкіндігін көрсетеді, тіпті жасөспірімдерде аз мөлшерде темекі шегушілерде де.

Темекі шегу

Екінші қол түтіні – темекінің жанатын ұшынан шыққан түтін мен темекі шегушілердің өкпесінен шығарылған түтіннің қоспасы. Ол қалаусыз жұтылады, темекі сөнгеннен кейін бірнеше сағат бойы ауада қалады және қатерлі ісік, тыныс жолдарының инфекциясы, астма сияқты түрлі зиянды денсаулық салдарына әкелуі мүмкін. Темекі шегуші емес адамдар егер үйде немесе жұмыста екінші қол түтініне ұшыраса, жүрек ауруларына шалдығу қаупі 25–30%-ға, ал өкпе қатерлі ісігіне шалдығу қаупі 20–30%-ға артады. Екінші қол түтінінен жыл сайын шамамен 38 000 адамның өмірі үзiлiп, оның 3 400-і темекі шегуші емес адамдардың өкпе қатерлі ісігінен болатын өлім. Балалар екінші қол түтініне ұшыраса, кенеттен сәбилердің өлімі, құлақ инфекциясы, тыныс жолдарының инфекциясы және астма шабуылы сияқты жағдайлар туындауы мүмкін. Ғылыми дәлелдер екінші қол түтініне қандай деңгейде ұшырасса да, қауіпсіз деңгей жоқ екенін көрсетеді. Заңдар елдер мен жергілікті жерлер бойынша әртүрлі. Көптеген елдерде адамдардың қоғамдық орындарда темекі шегуіне шектеулер қойылған, ал 40-тан астам елде барлық қоғамдық орындарда темекі шегуге толық тыйым салатын заңдар бар.

Темекі шегу жасы

АҚШ-та 2020 жылға қарай барлық штаттарда темекі өнімдерін сатып алу жасы 21-ге дейін көтерілді. Осындай заңдар көптеген басқа елдерде де бар. Канаданың көптеген провинциялары темекі шегушілердің жасын 19-ға белгіседі (Квебек пен далалық провинциялардан басқа, онда 18 жас). Дегенмен, ең төменгі жас шегі тек темекі сатып алуға қатысты, оны пайдалануға емес. Албертада 18 жасқа толмағандарға темекі өнімдерін иеленуге немесе пайдалануға тыйым салынған, бұл үшін 100 доллар айыппұл салынады. Австралия, Жаңа Зеландия, Польша және Пәкістан 18 жасқа толмағандарға барлық темекі өнімдерін сатуға тыйым салған. 2007 жылдың 1 қазанынан бастап Ұлыбританияның төрт құраушы елінің үшеуінде (Англия, Уэльс, Солтүстік Ирландия және Шотландия) 18 жасқа толмағандарға темекі сату заңсыз. Сондай-ақ, 18 жасқа толмағандарға отты жағу құралдарын, темекі қағаздарын және темекіге байланысты басқа да заттарды сатуға тыйым салынған. 18 жасқа толмағандарға темекі сатып алу немесе шегу заңсыз емес, бұрынғыда 16 жасқа толмағандарға да тыйым салынбағандай, тек аталған сатушыға осы тауарды сату заңсыз. Солтүстік Ирландияда жас 16-дан 18-ге дейін көтерілуі 2008 жылдың 1 қыркүйегінде күшіне енді. Ирландия Республикасында 2007 жылдың 31 мамырында кішкентай 10-дық жинақтар мен темекіге ұқсас тәттілерді (мысалы, қантты темекі) сатуға тыйым салынды, бұл жасөспірімдердің темекі шегуін азайту мақсатында жасалды. 2023 жылдың қазан айында үкімет 2008 жылдан кейін туғандарға темекі сатуға тыйым салу ұсынылып жатыр деген хабарлама тарады. Әлемнің көптеген елдерінде заңды сату жасы 18-ге белгіленген. Солтүстік Македония, Италия, Мальта, Австрия, Люксембург және Бельгияда заңды сату жасы 16-ға тең. 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап Германиядағы барлық қоғамдық орындардағы темекі автоматтары клиенттің жасын тексеру үшін дебеттік картаны енгізуді талап етеді. Түркия, халықтың темекі шегушілерінің үлесі жоғары елдердің бірі, онда заңды жас 18-ге белгіленген. Жапония темекі тұтынушыларының саны бойынша алдыңғы қатардағы елдердің бірі және сатып алушылардың жасы 20-ға жетеді. 2008 жылдың шілдесінен бастап Жапонияда бұл жас шегі темекі автоматтарында taspo смарт-картасын пайдалану арқылы күшіне енгізілді. Мысыр сияқты басқа елдерде жасқа қарамастан темекі өнімдерін пайдалану мен сатып алу заңды. Германия 2007 жылдың 1 қыркүйегінде сатып алу жасын 16-дан 18-ге көтерді. АҚШ-тағы кейбір полиция бөлімдері кейде кәмелетке толмаған жасөспірімді темекі сататын дүкенге жіберіп, жасөспірімге өзінің куәлігімен немесе куәліксіз темекі сатып алуға тырысады. Егер сатушы сатуды аяқтаса, дүкенге айыппұл салынады. Ұлыбритания, Израиль және Ирландия Республикасындағы Сауда стандарттары жөніндегі инспекторлар да осыған ұқсас тексерулерді жүзеге асырады.

In the United States, the age to buy tobacco products is 21 in all states as of 2020. Similar laws exist in many other countries. In Canada, most of the provinces require smokers to be 19 years of age to purchase cigarettes (except for Quebec and the prairie provinces, where the age is 18). However, the minimum age only concerns the purchase of tobacco, not use. Alberta, however, does have a law which prohibits the possession or use of tobacco products by all persons under 18, punishable by a $100 fine. Australia, New Zealand, Poland, and Pakistan have a nationwide ban on the selling of all tobacco products to people under the age of 18. Since October 1, 2007, it has been illegal for retailers to sell tobacco in all forms to people under the age of 18 in three of the UK's four constituent countries (England, Wales, Northern Ireland, and Scotland), rising from 16. It is also illegal to sell lighters, rolling papers, and all other tobacco associated items to people under 18. It is not illegal for people under 18 to buy or smoke tobacco, just as it was not previously for people under 16; it is only illegal for the said retailer to sell the item. The age increase from 16 to 18 came into force in Northern Ireland on September 1, 2008. In the Republic of Ireland, bans on the sale of the smaller 10 packs and confectionery that resembles tobacco products (candy cigarettes) came into force on May 31, 2007, in a bid to cut underaged smoking. In October 2023 it was announced that the government proposed introducing a ban on sales of cigarettes to anyone born after 2008. Most countries in the world have a legal vending age of 18. In North Macedonia, Italy, Malta, Austria, Luxembourg, and Belgium, the age for legal vending is 16. Since January 1, 2007, all cigarette machines in public places in Germany must attempt to verify a customer's age by requiring the insertion of a debit card. Turkey, which has one of the highest percentage of smokers in its population, has a legal age of 18. Japan is one of the highest tobacco consuming nations, and requires purchasers to be 20 years of age. Since July 2008, Japan has enforced this age limit at cigarette vending machines through use of the taspo smart card. In other countries, such as Egypt, it is legal to use and purchase tobacco products regardless of age. Germany raised the purchase age from 16 to 18 on September 1, 2007. Some police departments in the United States occasionally send an underaged teenager into a store where cigarettes are sold, and have the teen attempt to purchase cigarettes, with their own or no ID. If the vendor then completes the sale, the store is issued a fine. Similar enforcement practices are regularly performed by Trading Standards officers in the UK, Israel, and the Republic of Ireland.

Салық салу

Темекіге салық салудың мақсаты – оның тұтынуын азайту, әсіресе жастар арасында, сонымен қатар салықтан түсетін кірісті арттыру. Темекі бағасының өсуі темекі татуды үдете алмайды. Темекі бағасының әр 10%-ға өсуі жастардың темекі шегуін шамамен 7%-ға, ал жалпы темекі тұтынуын шамамен 4%-ға азайтады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) қатерлі ісік және басқа да денсаулыққа зиян келтіретін аурулардың алдын алу үшін темекі сату бағасының үштен екі бөлігіне салық салуды ұсынады. Көптеген жерлерде темекі сатудан түсетін салық маңызды кіріс көзі болып табылады. Бұл факті темекі шегуді тоқтатуға тырысатын денсаулық сақтау ұйымдарының жолына кедергі келтіреді, себебі үкіметтер салық кірістерін барынша арттыруға ұмтылады. Сонымен қатар, кейбір елдер темекіні мемлекеттік монополияға айналдырған, бұл денсаулық сақтау саласынан тыс мемлекеттік қызметкерлердің көзқарасына да сонымен қатар әсер етеді. АҚШ-та штаттар темекіге салынатын салықтың жалпы мөлшерлемесін анықтайды. Әдетте, темекі өндірісіне тәуелді штаттар темекіге салынатын салық мөлшерлемесін төмен ұстайды. Федералдық темекі салығы бір бумаға 1,01 доллар құрайды, ал жалпы темекіге арналған салықтар Миссуриде бір бумаға 1,18 доллардан Нью-Йорктегі Сильвер-Бейде 8 долларға дейін жетеді. Отбасылық темекі татуды болдырмау және темекіге қарсы күрес туралы заңның бір бөлігі ретінде, федералдық үкімет Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасының (FDA) темекіге қатысты реттеу шараларын қаржыландыру үшін пайдаланушы төлемдерін жинайды.

Өртке қарсы қауіпсіз темекі

Темекі – жеке үйлерде жиі болатын қазалы өрттердің себебі, осыған байланысты Еуропалық Одақ пен АҚШ темекілерді өрт қауіпсіздігі стандарттарына сәйкес етуін міндеттеді. Сидней университетінің қоғамдық денсаулық сақтау профессоры Саймон Чэпменнің пікірінше, темекідегі жану арқатының мөлшерін азайту – темекінің тұтанбау қасиетін күрт төмендетудің оңай және тиімді жолы. 1980 жылдардан бері Филип Моррис және Р.Ж. Рейнольдс сияқты ірі темекі өндірушілер өртке қауіпсіз темекілерді жасап шығарды, бірақ Филип Моррис кейіннен осындай темекілерінің өзіндік маркасымен байланысты одан да қауіпті жағдайларды жасырды деген айыппен үкіметтік сот ісіне тартылды. Сигарет қағазының жану жылдамдығы қағазға әртүрлі микрокристалды целлюлоза түрлерін қолдану арқылы реттеледі. "Өртке қауіпсіз" темекі жасау үшін сигарет қағазы әртүрлі өткізгіштікке ие жолақтар арқылы жасалады. Бұл темекілердің жалынсыз күйде жану жылдамдығы төмендеп, өздігінен сөнуіне мүмкіндік береді. Өртке қауіпсіз қағаз қағаз массасының құрамын механикалық түрде өзгерту арқылы өндіріледі. Нью-Йорк штаты АҚШ-та өндірілген немесе сатылған барлық темекілердің өрт қауіпсіздігі стандарттарына сәйкес келуін міндеттеген алғашқы штат болды. Канада да осы стандартқа негізделген ұлттық міндеттемені қабылдады. АҚШ-тың барлық штаттары өрт қауіпсіздігі талаптарын кезең-кезеңімен қабылдап жатыр. 2011 жылы Еуропалық Одақ өрт қауіпсіздігі стандарттарына сәйкес келмейтін темекіге тыйым салды. Еуропалық Одақтың 16 еуропалық елде жүргізген зерттеуіне сәйкес, 2005-2007 жылдар аралығында темекіге салғысыз қатынас салдарынан 11 000 өрт оқиғасы тіркелді. Бұл оқиғалар 520 адамның қаза болуына және 1600 адамның жарақат алуына әкеп соқты.

Темекінің жарнамасы

Көптеген елдерде темекі жарнамасына, ілгерілетуіне, демеушілігіне және таңдау сатуға шектеулер қойылады. Мысалы, Канаданың Британдық Колумбиясы, Саскачеваны және Альберта провинцияларында, егер заңды жасқа толмаған адамдарға үй-жайға кіруге мүмкіндік болса, темекіні бөлшек сауда орындарында көрсетуге толық тыйым салынған. Онтарио, Манитоба, Ньюфаундленд және Лабрадор, Квебек, Канада және Австралия астаналық аумағында 2010 жылдан бастап, жасқа қарамастан, темекі өнімдерін көрсетуге тыйым салынған. Бұл бөлшек сауда орындарында көрсетуге тыйым салу сигарет емес өнімдерді, мысалы, сигаралар мен қағаздан оралған темекілерді де қамтиды.

Пакеттердегі ескерту хабарламалары

Жарнама мен маркетингке қатысты қатаң шектеулердің салдарынан темекі компаниялары қаптаманы басқаша қарастырады: олар оны бренд имиджін көрсетудегі маңызды құрамдас бөлік және сатып алу орнындағы дүкенде айқын көзге түруді қамтамасыз ету құралы ретінде қарастырады. Нарықтық зерттеулер осы фактордың тұтынушы таңдауына әсерін көрсетеді, егер бірдей өнім басқа қаптамада ұсынылса. Зерттеулер сонымен қатар компаниялар қаптама дизайнындағы түрлі элементтерді манипуляциялау арқылы темекінің құрамындағы никотин мөлшері аз немесе жұмсақ сияқты әсерді қалай тудырғанын көрсетіп берді, ал компоненттердің өзі бірдей болды. Кейбір елдер темекі қаптамаларында денсаулыққа қатысты ескертулердің болуын міндеттейді. АҚШ бұл мәселеде алғашқы болып, кейін Канада, Еуропаның көп бөлігі, Австралия, Пәкістан, Үндістан, Гонконг және Сингапур да осы қадамды жасады. 1985 жылы Исландия темекі қаптамаларында графикалық ескертулерді енгізген алғашқы ел атанды. 2010 жылдың желтоқсан айының соңында Оттавадан шыққан жаңа ережелерге сәйкес, Канададағы темекі қаптамаларының үштен екі бөлігін денсаулыққа қатысты ескертулер жабуы тиіс болды. 2010 жылдың қараша айына қарай 39 ел ұқсас заңнаманы қабылдады. 2011 жылдың сәуірінен бастап Австралияның ережелері барлық қаптамалардың зерттеушілер ең жағымсыз деп тапқан, құрғақ зәйтүн түсін қолдануын талап етеді, ал қаптаманың алдыңғы жағының 75 пайызы және артқы жағының толығымен графикалық денсаулық ескертулерімен жабылған болуы керек. Бір брендті екіншісінен ажырататын жалғыз белгі – өнімнің атауы, ол стандартты түс, орналасу, шрифт өлшемі және стилінде болуы тиіс. Франция мен Ұлыбритания да осы сияқты саясатты қабылдады. Осы ережелерге жауап ретінде Philip Morris International, Japan Tobacco Inc., British American Tobacco Plc. және Imperial Tobacco компаниялары Австралия үкіметін сотқа беріп, талап арыз білдірді. 2012 жылдың 15 тамызында Австралияның Жоғарғы соты бұл талап арызды қабылдамады және Австралияны брендтік белгісіз, қарапайым темекі қаптамасын енгізген алғашқы ел етті, онда денсаулыққа қатысты ескертулер қаптаманың артқы жағының 90 пайызын және алдыңғы жағының 70 пайызын жабуы керек. Бұл ереже 2012 жылдың 1 желтоқсанында күшіне енді.

As a result of tight advertising and marketing prohibitions, tobacco companies look at the pack differently: they view it as a strong component in displaying brand imagery and a creating significant in store presence at the point of purchase. Market testing shows the influence of this dimension in shifting the consumer's choice when the same product displays in an alternative package. Studies also show how companies have manipulated a variety of elements in packs designs to communicate the impression of lower in tar or milder cigarettes, whereas the components were the same. Some countries require cigarette packs to contain warnings about health hazards. The United States was the first, later followed by other countries including Canada, most of Europe, Australia, Pakistan, India, Hong Kong, and Singapore. In 1985, Iceland became the first country to enforce graphic warnings on cigarette packaging. At the end of December 2010, new regulations from Ottawa increased the size of tobacco warnings to cover three quarters of the cigarette package in Canada. As of November 2010, 39 countries have adopted similar legislation. As of April 2011, Australian regulations require all packs to use a bland olive green that researchers determined to be the least attractive color, with 75% coverage on the front of the pack and all of the back consisting of graphic health warnings. The only feature that differentiates one brand from another is the product name in a standard color, position, font size, and style. Similar policies have since been adopted in France and the United Kingdom. In response to these regulations, Philip Morris International, Japan Tobacco Inc., British American Tobacco Plc., and Imperial Tobacco attempted to sue the Australian government. On August 15, 2012, the High Court of Australia dismissed the suit and made Australia the first country to introduce brand free plain cigarette packaging with health warnings covering 90 and 70% of back and front packaging, respectively. This took effect on December 1, 2012.

Темекіге тыйым салу

Бірнеше ел темекіге толықтай тыйым салды немесе оны қолдануға ниетті. 2004 жылы Бутан темекі мен оның өнімдерін өсіруді, жинауды, өндіруді және сатуды мүлдем тыйым салған әлемдегі алғашқы ел болды. 2010 жылғы Бутанның темекіге қарсы күрес заңы қабылданғаннан кейін тыйымды күшейту шаралары күшейтілді. Алайда, жеке иелену үшін шағын жеңілдіктерге рұқсат етіледі, егер иеленушілер импорттық баж төлегенін дәлелдей алса. Питкэрн аралдарында бұрын темекі сатуға тыйым салынған еді, бірақ қазір үкіметтік дүкеннен сатуға рұқсат етіледі. Тынық мұхитындағы Ниуэ аралы темекі сатуға тыйым салатын келесі ел болуды үміттенеді. Исландия да дүкендерден темекі сатуға тыйым салуды, оны рецепт арқылы ғана сатуды және дәрігердің нұсқауы бойынша дәріханаларда таратуды ұсынады. Сингапур және Австралияның Тасмания штаты 2000 жылдан кейін туғандарға барлық темекі өнімдерін сатуға тыйым салатын «темекісіз мыңжылдық ұрпақ» бастамасын ұсынды. 2012 жылдың наурыз айында Бразилия ментолды қоса алғанда, барлық хош иісті темекіге тыйым салған әлемдегі алғашқы ел болды. Сондай-ақ, қолданылатын шамамен 600 қоспаның көп бөлігіне тыйым салынды, тек сегізі ғана рұқсат етілді. Бұл ереже отандық және импорттық темекіге қолданылады. Темекі өндірушілерге талаптарға сәйкес келмейтін темекіні жоюға 18 ай, ал басқа да талаптарға сәйкес келмейтін темекі түрлерін жоюға 24 ай берілді. Шариғат заңы бойынша, мұсылмандарға темекі тартуға тыйым салынған.

Қоршаған ортаға әсері

Сигарет сүзгілері оң жақта көрсетілген химиялық құрылымы бар целлюлоза ацетатының мыңдаған полимерлік тізбектерінен құралған. Олар қоршаған ортаға тасталған соң, үлкен қалдық проблемасын тудырады. Дүние жүзінде жыл сайын шамамен 5,6 триллион темекі шешіледі. Олардың шамамен 4,5 триллионы жыл сайын қоқысқа айналады. Жыл сайын өндірілетін қалдықтардың мөлшерін анықтау үшін төмендегі кесте жасалды. + Сүзгілерден туындаған шамамен қалдықтар Фильтрлер саны салмағы 1 бума (20) күнде сатылатын (15 миллиард) жылына сатылатын (5,6 триллион) қоқыс (4,5 триллион) Тасталған темекі сүзгілері әдетте дренаждар арқылы су жүйесіне түсіп, өзендер мен басқа да су жолдары арқылы мұхитқа жеткізіледі.

Су жануарларының денсаулығына қатысты мәселелер

2006 жылғы Халықаралық жағалау тазалау акциясында темекі және темекі қалдықтары жиналған қоқыстың 24,7% құрады, бұл кез келген басқа категориядан екі еседен астам. Жоғарыдағы кестеде жыл сайын өндірілетін қоқыс мөлшерін ескерсек, мұндай жағдайға таң қалмаймыз. Темекі сүзгілері темекіден сүзіліп алынған химиялық заттарды қамтиды және олар су жолдары мен сумен жабдықтау жүйелеріне сіңіп кетуі мүмкін. Қолданылған темекі сүзгілерінің уыттылығы темекі компаниялары қолданатын нақты темекі қоспасы мен қосымша заттарға байланысты. Темекі тартқаннан кейін сүзгідегі кейбір химиялық заттар сақталады, ал олардың кейбіреулері қатерлі ісік тудырушы деп саналады. + Теңіз тіршілігіне темекі сүзгілерінің LD50 көрсеткіші (бір литрге бір темекі) Теңіздік майлы балық (Marine topsmelt) Жылы суда тіршілік ететін ұсақ балық (Fathead minnow) Тартылған темекі сүзгісі (сүзгі + темекі) 1.0 1.0 Тартылған темекі сүзгісі (темекісіз) 1.8 4.3 Тартпаған темекі сүзгісі (темекісіз) 5.1 13.5

Басқа денсаулық мәселесі

Токсикалық химиялық заттар – адам денсаулығына қатысты ескерілетін жалғыз қауіп емес; басқалары – целлюлоза ацетаты және темекі шегу кезінде дем алатын көміртек бөлшектері. Бұл бөлшектердің өкпеге зақым келтіруі күдікті. Келесі денсаулық мәселесі – өсімдіктер. Белгілі бір өсу жағдайларында өсімдіктер, топырақтағы темекі сүзгілеріне қарағанда, орташа есеппен биік өседі және тамырлары ұзын болады. Топыраққа енгізілген темекі сүзгілері мен уақыт өте келе топырақтағы кейбір қоректік заттардың азаюы арасында байланыс бар. Қоршаған ортаға қатысты тағы бір денсаулық мәселесі – жануарларға зиянды улы канцерогендер ғана емес, сонымен қатар сүзгілердің өзі жануарлар үшін тамақ деп қабылдайтын қоқыс болуы мүмкін, сондықтан оларды жұтып алу қаупі бар. Теңіз жануарларының денсаулығына қатысты соңғы маңызды мәселе – терең теңіздегі балдырбас және майлы балықтың хищниктерге әсері. Бұл азық тізбегінде токсиндердің жиналуына (биоаккумуляцияға) әкелуі және ұзақ мерзімді теріс салдарға ұшыратуы мүмкін. Жану арқылы шыққан темекі сүзгілері тұрғын үйлерден бастап ірі орман және бұта өрттерін тудырғаны үшін айыпталады, бұл үлкен мүліктік шығындарға, сондай-ақ өлімге және сигнализация және ескерту жүйелерін іске қосу арқылы қызметтердің бұзылуына әкеп соқты.

Деградация

Қоршаған ортаға түскенде, целлюлоза ацетаты биологиялық және фотодеградацияға ұшырайды. Әрбір деградация процесінің жылдамдығын анықтайтын бірнеше фактор бар. Осы жылдамдық айырмашылығы және көптеген жағдайлардағы биологиялық ыдырауға төзімділік, қоқыс тастау мен қоршаған ортаға зиян келтіруге себеп болатын факторлардың бірі болып табылады.

Биологиялық ыдырау факторлары

Биологиялық ыдырау процесі бір айдай уақыт алады деп көрсетілген. Арнайы саңырауқұлақтармен инкубациялаудың анаэробтық жағдайларында ол 14 апта ішінде ыдырайды. Азыну үшін қолайлы температура және ферменттерді қамтамасыз ететін организмдер сияқты, идеалдық жағдайлар қолданылды. Осылайша, сүзгілер оттегі концентрациясы төмен жерлерде, мысалы, батпақтар мен саздықтарда ұзақ қызмет етеді. Жалпы, целлюлоза ацетатының биологиялық ыдырау процесі жедел процестерге жатпайды.

Фототазалану

Фотодеградация – тағы бір ыдырау процесі, ол фотон сәулесін (яғни жарықты) сіңіру арқылы молекулалық байланыстың үзілуімен жүзеге асады. Целлюлоза ацетатының карбонил тобының арқасында молекула 260 нм толқын ұзындығындағы жарықты табиғи түрде сіңіреді, бірақ оның құрамында жарықты сіңіре алатын қоспалар да бар. Бұл қоспалар алыс ультракөк сәуле аймағында (< 280 нм) жарықты сіңіреді. Атмосфера күн сәулесінен сүзіп, 300 нм-ден ұзын толқынды сәулелерді ғана жер бетіне жеткізеді. Осылайша, целлюлоза ацетатының бастапқы фотодеградациясы жалпы ыдырау процесіне онша маңызды емес деп есептеледі, себебі целлюлоза ацетаты және оның қоспалары жарықты қысқа толқын ұзындығында сіңіреді. Зерттеулер биологиялық ыдыраудың кейбір шектеулерін азайтуға бағытталған, осыған байланысты целлюлоза ацетатының фотодеградациясының екіншілік механизмдері зерттеледі. Екіншілік механизмдерге сүзгілерге табиғи жарықты сіңіріп, одан ыдырау процесін бастау үшін пайдаланатын қоспаны енгізу кіреді. Зерттеудің басты екі бағыты – фотокатализдік тотығу және фотосезімталды ыдырау. Фотокатализдік тотығуда сәулеленуді сіңіріп, сүзгілермен реакцияға түсіп, ыдырауды бастайтын гидроксил радикалдары түзілетін заттар қолданылады. Ал фотосезімталды ыдырауда сәулеленуді сіңіріп, энергияны целлюлоза ацетатына беру арқылы ыдырау процесін бастайтын заттар пайдаланылады. Екі процесте де целлюлоза ацетатының ыдырауын бастау үшін 300 нм-ден ұзын толқынды жарықты сіңіретін басқа да заттар қолданылады.

Шешу және қалпына келтіру жобалары

Темекі тұстарының қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайту үшін бірнеше мүмкіндік бар. Дұрыс тастау арнайы ыдыстарға салу, қоршаған ортада табылған тұстардың санын азайтуға және олардың экологиялық әсерін төмендетуге көмектеседі. Тағы бір жол – сүзгілерді лақтырып тастағаны үшін айыппұл салу. Көптеген үкіметтер темекі сүзгілерін лақтырып тастағаны үшін қатаң жазалар белгіледі; мысалы, Вашингтон штаты темекі сүзгісін лақтырып тастағаны үшін 1025 доллар айыппұл салады. Тағы бір мүмкіндік – жақсырақ биоразделмелі сүзгілерді жасау. Бұл жұмыстың көп бөлігі жоғарыда айтылғандай, фототоздырудың екінші механизмін зерттеуге негізделген, бірақ жаңа зерттеу тобы сүзгілердің ішіне салынатын қышқыл таблеткасын ойлап тапты. Ол жеткілікті ылғалданғаннан кейін, ыдырау процесін шамамен екі аптаға дейін жеделдететін қышқылды бөліп шығарады. Зерттеу әлі де сынақ кезеңінде, бірақ жақын арада өндіріске енгізілуі мүмкін деген үміт бар. Келесі мүмкіндіктерге темекі қаптарында тұс тастауға арналған бөлімшелерді пайдалану, сүзгілерге ақшалай кепілдік салу, тұс жинау ыдыстарын көбейту және халыққа білім беруді кеңейту кіреді. Қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлеріне байланысты фильтрленген темекіні сатуға толық тыйым салу да мүмкін. Жақында жүргізілген зерттеулер сүзгі қалдықтарынан қажетті өнімдер жасаудың жолдарын табуға бағытталған. Оңтүстік Кореядағы бір зерттеу тобы темекі сүзгілеріндегі целлюлоза ацетатын энергияны сақтау үшін компьютерлерге, қолға ұсталатын құрылғыларға, электр көліктеріне және жел турбиналарына енгізілетін жоғары өнімді материалға айналдырудың бірқадамды процесін жасады. Бұл материалдар коммерциялық көміртек, графен және көміртек нанотүтіктермен салыстырғанда жоғары тиімділік көрсетті. Бұл өнім қалдықтар мәселесіне экологиялық балама ретінде үлкен үміт береді.

Жарықтар

Кейбір темекілер "жеңіл", "жұмсақ" немесе "азырақ шайырлы" деп сатылады. Бұл темекілер бұрын аз зиянды деп насибталған, бірақ олардың зияндылығы төмен екенін көрсететін ешқандай зерттеу жоқ. Фильтрдің құрылымы – жеңіл және қарапайым темекілердің арасындағы басты айырмашылықтардың бірі, бірақ барлық темекілердің фильтрінде тесіктер болмайды. Кейбір жеңіл темекілердің фильтріне кішкентай тесіктер жасалады, бұл теория бойынша темекі түтінін таза ауамен араластырады. Қарапайым темекілердің фильтрінде мұндай тесіктер болмайды. Өте жеңіл темекілерде фильтрдегі тесіктер ірілеу болады. Көптеген ірі темекі өндірушілер жеңіл, азырақ шайырлы немесе жұмсақ темекі брендтерін ұсынады. Жақында АҚШ заңнамасы осы сипаттамаларды қолдануға тыйым салғандықтан, темекі өндірушілер тұтынушыларға қарапайым және жеңіл брендтерді ажыратуға көмектесу үшін түс кодтауға көшуде. Зерттеулер "жеңіл" немесе "азырақ шайырлы" темекілердің де басқа темекілермен бірдей зиянды екенін көрсетеді.

Эпидемиологиялық және медициналық

Эрнстер, Вирджиния және басқалар. "Әйелдер мен темекі: саясаттан іс-қимылға көшу". Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бюллетені 78 (2000): 891–901. онлайн
Фриден, Томас Р. және басқалар. Темекі шегудің денсаулыққа салдары: 50 жылдық прогресс: Хирург-генералдың баяндамасы (2014) онлайн
Клюгер, Ричард. Күлден күлге: Американың жүз жылдық темекі соғысы, халық денсаулығы және Филип Морристің ашық жеңісі (Vintage, 1997). Үзінді
Орескес, Наоми және Эрик М. Конвей. Күмәндану саудагерлері: Аз ғана ғалымдардың темекі түтінінен бастап, жаһандық жылынуға дейінгі мәселелерде шындықты қалай бүркемелегені (Bloomsbury Publishing USA, 2011).
Слэйд, Джон. "Темекі эпидемиясы: тарихтан алынған сабақтар". Психоактивті заттар журналы 21.3 (1989): 281–291. онлайн
Уорнер, Кеннет Э. 1986. Темекі сату: темекі жарнамасы және халық денсаулығы (Америка денсаулық сақтау қауымдастығы, 1986). онлайн