Кіріспе

Ресейлік еврей философ, жұмысшы және педагог Аарон Дэвид Гордон (; 9 маусым 1856 – 22 ақпан 1922), көбінесе А.Д. Гордон деп аталатын, Еңбек сионистік ойшыл және практикалық сионизм мен Еңбек сионизмінің рухани күші болды. Ол Сионисттік қозғалысты көп жылдар бойы қалыптастырған "Хапоэль Хацаир" қозғалысын құрды. Лев Толстой және басқалардың ықпалымен ол, әсерлі түрде, еңбекті дінге айналдырды. Гордон 1904 жылы 48 жасында Осман Палестинасына көшіп келді, онда жас сионист пионерлері оны үлгілі басшылық еткені үшін құрметтеді.

Өмірбаян

Аарон Дэвид Гордон - дін сақтайтын яһуди отбасының жалғыз баласы болған. Ол діни және жалпы білімді өздігінен үйреніп, бірнеше тілде сөйлей білген. Ол отыз жыл бойы мүлік басқарды, сол арқылы харизматикалық педагог және қоғамдық белсенді екенін көрсетті. Гордон жас кезінде туысы Фейге Тартаковқа үйленді және олардың жеті баласы болды, алайда олардың тек екеуі ғана тірі қалды. Гордон 1922 жылы 65 жасында Дегания Алеф кибуцында жұтқыншақ рагынан қайтыс болды.

Сионисттік белсенділік

Гордон Хиббат Сион қозғалысының ертедегі мүшесі болды және әйелінің Америкаға көшіп бармауға көндіргеннен кейін 1904 жылы 48 жасында Османдық Палестинаға алия жасады. Оның қызы Яэль 1908 жылы, ал әйелі шамамен бір жылдан кейін оған қосылды, бірақ ұлы діни білімін жалғастыру үшін елде қалды – ол әкесімен діни көзқарастағы айырмашылықтарға байланысты онымен бірге барудан бас тартқан сияқты. Әйелі елге келгеннен кейін төрт ай өткен соң ауырып қайтыс болды. Гордон Петах-Тиква және Ришон-Ле-Цион қалаларында тұрды, 1912 жылы Ғалилеяға көшіп, елді аралап, қолмен жұмыс істеді және жастармен айналысты, соңында 1919 жылы Ғалилея теңізінің жанындағы Квуцзат-Деганияға қоныстанды. Ол қарапайым өмір сүрді, өзін жалдамалы шаруа ретінде асырады, ал түндері жаңа философиясын жазды. 1911 жылғы Сионистік конгресске қатысқанмен, Гордон принцип бойынша ешқандай сионистік саяси партияға қатысудан бас тартты. 1905 жылы ол марксистік емес, сионистік бағытталған "Хапоэль Хацаир" ("Жас жұмысшы") қозғалысын құрып, басшылық етті, ол Бер Борохов пен Нахум Сиркинмен байланысты, көбінесе марксистік бағыттағы "Поале Цион" қозғалысынан өзгеше болды.

Пікірлер мен пікірлер

Гордон яһудилердің барлық азаптарының себебін Диаспорадағы яһудилердің паразиттік өмір салтына байланысты деп есептеді, олар шығармашылық еңбекке қатыса алмады. Бұл жағдайды түзету үшін, ол яһудилердің рухани жандануына қол жеткізу үшін физикалық еңбек пен ауыл шаруашылығын дамытуға ұмтылды. Оның пікірінше, еңбек тәжірибесі адамды табиғаттың және өмірдің жасырын қырларымен байланыстырады, ал олар – көру, поэзия және рухани өмірдің бастауы. Сонымен қатар, ол жерді өңдеуді жеке адам үшін ғана емес, бүкіл яһуди халқы үшін қасиетті міндет деп санады. Ауыл шаруашылығы халықты жермен біріктіріп, оның сол жерде болуын қажеттейді. Оның сөздерімен айтқанда: «Израиль жері отпен де, қанмен де емес, еңбекпен бағындырылады». Оның философиясына сәйкес, туған жерге оралу яһуди халқын жаңартпақ. А.Д. Гордон бұл ойларды былай дамытты: «Яһуди халқы екі мың жылдан бері табиғаттан толық ажыратылып, қала қабырғаларында тұтқындалған. Біз өмірдің барлық түрлеріне үйрендік, бірақ тек өзіміз үшін жасалған және өзіміз үшін еңбек еткен өмірге емес. Мұндай халықтың қайтадан қалыпқа келгеніне үлкен күш-жігер керек. Бізде ұлттық өмірдің негізгі құралы жоқ. Бізде еңбек ету дағдысы жоқ, себебі еңбек халықты оның топырағына және ұлттық мәдениетіне байланыстырады, ал ол халықтың еңбегінің нәтижесі болып табылады. Біз, яһудилер, тарих бойында бірінші болып: «Барлық елдер өз құдайларының атымен жүреді» және «Елдер бір-біріне қарсы қылыш көтермейді» дедік, содан кейін өзіміз халық болуден бас тарттық. Енді, жер бетіндегі тірі халықтардың қатарына қайта ораламыз десек, дұрыс жолды тауып алғанымызға көз жеткізуіміз керек. Біз жаңа халықты, басқа халықтарға деген көзқарасы адамдық бауырмалдық сезімімен, табиғатқа және оның ішіндегі барлық нәрсеге деген көзқарасы өмірді сүйетін шығармашылықтың асыл ұмтылыстарымен негізделген адамдық халықты құруымыз керек. Тарихымыздың барлық күштері, ұлттық жанымызда жинақталған барлық ауырсыну бізді сол бағытта итермелеп тұрғандай сезіледі – біз адамзат тарихында ешқашан кездеспеген шығармашылық іспен айналысып жатырмыз: тамырынан жұлынып, желге шашырап кеткен халықтың қайта тууы мен жаңаруы» (А.Д. Гордон, «Біздің міндеттеріміз», 1920 ж.). Ол қоғамдағы отбасы, қауым және ұлт сияқты органикалық байланыстарды мемлекет, партия және тап сияқты «механикалық» байланыстардан артық санады. Яһудилер өз ұлтынан бөлініп, Диаспорада өмір сүрді, табиғатпен тікелей байланыстан үзілді, қасиеттілік сезімінен және шексізбен байланыстан алыстады. Гордон былай деп жазды: «Біз – паразиттік халықпыз. Біздің тамырымыз жоқ, аяғымыздың астында жер жоқ. Біз тек экономикалық жағынан ғана емес, сонымен қатар рух, ой, поэзия, әдебиет, қасиеттеріміз, идеалдарымыз, жоғары адамдық ұмтылыстарымыз жағынан да паразиттерміз. Бізді әлемдегі әрбір жел, әрбір қимыл алып жүреді. Біз өзіміз жоққа жақынмыз, сондықтан басқалардың көзінде де ештеңе емеспіз». Ол тек теорияшыл ғана емес, бұл философияны іс жүзінде жүзеге асыруға ұмтылып, оған ұсынылған кез келген кеңсе лауазымынан бас тартты. Ол үлкен дене күші жоқ, тәжірибесіз қарт ғалым болғандықтан, сопаны алып, егістікте жұмыс істеді, әрқашан жұмысының эстетикасына назар аударды. Ол – ізашарлық рухтың үлгісі, халыққа барып, қандай да бір салдары болса да, олармен бірге болды. Ол жұмысшы табының, яғни безгек, кедейлік және жұмыссыздықпен күресетін қиындықтарын өз көзімен көрді. Бірақ оның кеңес пен көмек сұраған құрметті жандар мен ізбасарлары болды. Гордон әрқашан принципті адам болды, тіпті жас кезінде әскерден босату үшін ата-анасына пара төлеуге рұқсат бермеді, өйткені ол қызмет етпесе, оның орнына басқа біреу қызмет етуі керек деп дәлелдеді. Соңында ол алты ай әскери қызметте болды, бірақ оның дене бітімі жеткілікті емес екендігі анықталып, босатылды. Кейіннен ол өзінің мақалалары мен сабақтары үшін ақы алудан бас тартты. Сонымен қатар ол догматизмге де берілмеді. «Шығармашы Рахила» деп аталатын Рейчел Блуштейн (1890-1931) шетелге барып білім алу керек пе деген сұрағына ол оны мақтап, оған жауап берді. Гордонның көңіл-күйі үлкен күйзеліс пен болашаққа деген үлкен үміт арасында ауысып тұрды. Ол Израиль елінде жоғары моральдық қағидалары, терең рухани сенімдері және адамдарға деген адалдығы бар жаңа буын яһудилердің пайда болатынына сенді. Өмірінің соңында ол табиғатта оқшаланғанды ұнатты. Ол Рейчелге жазған хатынан, адамдардың ұсақ-түйек даулары мен жеке мүдделеріне көңілі толып, наразы болғанын көруге болады. Бұрын діншіл яһуди болған Гордон өмірінің соңында діннен бас тартты. Оның еңбектерін зерттеушілер Гордонның орыс жазушысы Лев Толстойға, сондай-ақ хасидтік қозғалыс пен Каббалаға үлкен ықпал еткенін анықтады. Көптеген адамдар оның идеялары мен діни сионизмнің рухани әкесі, раввин Авраам Исаак Кук идеялары арасындағы параллельдерді де тапты. Гордонның философиясының негізінде космос – біртұтас идеясы жатыр. Адам мен табиғат біртұтас, ал барлық адамдар космостың ажырамас бөліктері болып табылатын бұл ой оның саяси мәселелерге, әйелдердің рөліне және яһудилердің арабтарға қатынасына қатысты барлық ойларында көрінеді. Ол жаңғырған яһуди ұлтының басты сынағы – яһудилердің арабтарға қатынасы екеніне сенді. «Саған келген біздің арамыздағы жат адамға қатысты» деген библейлік принцип осы мәселеде оның ойын басшылыққа алды. 1922 жылы ол еңбекшілердің поселкелері үшін ережелерді жасағанда, жаңа поселкелер құрылған жерде арабтарға жер бөліп беру қағидасын қосты, осылайша олардың әл-ауқатын қамтамасыз етуді көздеді. Ол бұл принциптің моральдық себептермен жүзеге асырылуы керек деп есептеді, тактикалық артықшылықтар үшін емес, және бұл соңында әмбебап адамдық ынтымаққа әкеледі. Яһуди-араб қатынастары туралы оның ойларының қорытындысы оның «Мибахұц» еңбегінде табылады, онда ол былай деп жазды: «Біздің арабтармен қарым-қатынасымыз космостық негізде болуы керек. Біздің оларға қатынасымыз – адамдық, моральдық батылдық болуы керек, тіпті екінші тараптың мінез-құлқы қалағандай болмаса да. Шын мәнінде, олардың қарсылығы біздің адамдығымызды көрсетудің барлық себебі».

Мұра және еске алу

1925 жылы Польшада Гордонның ұстанымдарын іске асыру мақсатында құрылған «Гордония» сионистік жастар қозғалысы Израильде бірнеше кибуцтарға негіз салды.

Жарияланған шығармалары (ағылшынша)

Арон Дэвид Гордонның таңдамалы эсселері (ауд.: Франсис Бёрнс), Нью-Йорк: Палестинадағы Еңбек Лигасы, 1938, (0 405 05266 9) Қайта басылым: Арон Дэвид Гордонның таңдамалы эсселері, Нью-Йорк: Арно Пресс, 1973, (0 405 05266 9)