Кіріспе

Амузия – негізінен дыбыс қабылдаудағы кемшілік ретінде көрінетін, сонымен қатар музыкалық есте сақтау мен тануды қамтитын музыкалық бұзылыс. Амузияның екі негізгі түрі бар: ми зақымдануы салдарынан пайда болатын қабылданған амузия және туғаннан бері музыканы өңдеудегі аномалиядан туындайтын туа біткен амузия. Зерттеулер туа біткен амузияның дыбыстың жіңішке айырмаларын ажыратудағы кемшілік екенін және халықтың 4%-ы осы бұзылысқа шалдығатынын көрсетті. Қабылданған амузияның түрлі формалары болуы мүмкін. Миы зақымдалған пациенттер сөйлеуіне зиян келмей, музыкалық дыбыстарды шығару қабілетін жоғалтуы мүмкін, бұл афазиямен ауыратын адамдар сөйлеу қабілетін таңдап жоғалтады, бірақ кейде ән салуға шамасы жетеді. Амузияның басқа түрлері музыканы өңдеудің нақты кіші процестеріне әсер етуі мүмкін. Қазіргі зерттеулер музыканың ырғағы, мелодиясы және эмоционалдық өңделуі арасындағы өзгешеліктерді көрсетті. Амузия осы дағдылардың кез келген комбинациясының бұзылуын қамтуы мүмкін.

Белгілері мен симптомдары

Амузияның белгілері көбінесе қабылдамалы, клиникалық немесе аралас болып жіктеледі. Қабылдамалы амузияның белгілері, кейде "музыкалық саңыраулық" немесе "тоналдық саңыраулық" деп аталады. Клиникалық немесе экспрессивті белгілерге ән айту, музыкалық нотация жазу және/немесе музыкалық аспапта ойнау қабілетін жоғалту кіреді. Аралас бұзылу – экспрессивті және қабылдамалы бұзылулардың үйлесімі. Жұмылдырылған амузияның клиникалық белгілері туа біткен амузияға қарағанда әлдеқайда өзгергіш және зақымдану орны мен сипатына байланысты болады. Амузиямен ауыратындар кеңістіктік және музыкалық ақпаратты бірдей өңдеуді талап ететін тапсырмаларды қалыпты адамдардан жылдам орындайды, бұл олардың кемістігіне байланысты. Қалыпты адамдар музыкалық және кеңістіктік тапсырмаларды толық өңдей білуіне байланысты араласуды сезінеді, ал амузиямен ауыратындарда мұндай құбылыс байқалмайды.

Әлеуметтік және эмоциялық

Музыканы қабылдауда өмір бойы ауыр кемшіліктері бар адамдар музыкаға эмоционалдық жауап беруде ерекше шектеулі болады. Амузиясы бар кейбір адамдар музыканы жағымсыз деп сипаттайды. Ал басқалары оны жай ғана шу деп есептейді және одан ыңғайсыздық сезінеді. Бұл әлеуметтік жағдайларда қиындық тудыруы мүмкін, себебі амузиясы бар адамдар көбінесе музыкадан қашып тырысады, бірақ көптеген жағдайларда мұндай мүмкіндік болмайды. Қытай және басқа да тональды тілдерде сөйлейтін елдерде амузияның әлеуметтік және эмоционалдық салдары күштірек болуы мүмкін: тілді қолдану мен түсінуде қиындықтар. Дегенмен, контексттік белгілер көбінесе дұрыс мағынаны анықтауға жеткілікті, дәл осылай гомофондар түсінілуі мүмкін.

Қарым-қатынас аурулары

Амузия – музыкалық қабілеттерге әсер ететін оқу қиындығы ретінде жіктеледі. Зерттеулер тумысынан амузияға шалдыққан жас адамдарға тондарды ажырату техникаларын үйретуге болады екенін көрсетеді. Бұл тұжырым зерттеушілерді амузияның дислексия және басқа да ұқсас бұзылыстармен байланысты болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Зерттеулер амузияның ми қабығының көлемінің ұлғаюымен байланысты болуы мүмкін екендігін көрсеткен, бұл ми қабығының дамуындағы бұрмалаушылықтың салдары болуы мүмкін. Дислексия және эпилепсия сияқты жағдайлар ми қабығының дамуындағы бұрмалаушылықтарға байланысты және сонымен қатар қабықтың қалыңдығының артуына алып келеді, бұл зерттеушілерді туа біткен амузияның мидың басқа бөлігіндегі ұқсас құбылыс салдары болуы мүмкін деген сенімге жеткізеді. Амузия афазияға ұқсас, себебі олар екеуі де уақытша бөлікке жақын ми аймақтарына әсер етеді. Амузиямен ауыратын көптеген адамдар афазияның ешқандай белгісін көрсетпейді. Дегенмен, кейбір жағдайларда афазиясы бар адамдарда, әсіресе, қабылданған афазияда амузия белгілері байқалуы мүмкін. Бұл екеуі бір-бірінсіз де болуы мүмкін, және біреуінің болуы екіншісінің болуын міндетті түрде білдірмейді.

Диагностика

Амузияны диагностикалау үшін Монреаль хаттамасында сипатталған көптеген зерттеу құралдарын пайдалану қажет. Бұл хаттаманың негізгі бөлігі – Монреальдік амузияны бағалау батареясы (MBEA), ол дәстүрлі музыканың жадын және қабылдауын анықтауға көмектесетін музыкалық ерекшеліктерді бағалайтын бірқатар тесттерді қамтиды. Алайда, хаттама байқалатын клиникалық белгілерді түсіндіре алатын басқа да жағдайларды жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Батарея алты субтесттен тұрады, олар дыбыс контурын, музыкалық шкалаларды, дыбыс интервалдарын, ырғақты, өлшемді және жадты ажырату қабілетін бағалайды. Амузиямен байланысты мидың аномалияларын анықтау үшін МРТ негізіндегі ми құрылымын талдау және электроэнцефалография (ЭЭГ) сияқты әдістер жиі қолданылады (Neuroanatomy бөлімін қараңыз). Сонымен қатар, воксельдік морфометрия (VBM) музыкалық қабілеті бұзылмаған ми мен амузиясы бар мидың МРТ суреттері арасындағы анатомиялық айырмашылықтарды, әсіресе ақ және сұр заттың мөлшерінің өсуін немесе азаюын анықтау үшін қолданылады. Олар қалыпты аудиометриялық көрсеткіштері және орташадан жоғары интеллектісі мен жадысы болса да, таныс әуендерді тани алмайды немесе ырғақтап айта алмайды. Сонымен қатар, олар мелодиялық контексте диссонанстық аккордтарға сезімталдық танытпайды, бұл, бұрын айтқанымыздай, нәрестелердегі музыкалық бейімділіктердің бірі. Туа пайда болған амузияның ерекше белгісі – дыбыстың нақты айырмасын сезінудегі кемшілік, және бұл кемшілік туа пайда болған амузиясы бар адамдарға әуендегі қате нотаны табуды сұрағанда ең анық көрінеді. Тоналды саңыраулық музыкамен бірге уақытты ұстай алмау (ырғақсыздық немесе ырғақты сезіну қабілетінің жоқтығы) немесе әнді есте сақтау немесе танудағы қиындықтар сияқты басқа да музыкалық ерекшеліктермен байланысты. Бұл кемшіліктер жеке-жеке пайда болуы мүмкін, бірақ кейбір зерттеулер олардың тоналды саңыраулықпен күресуші адамдарда көбірек кездесетінін көрсетеді. Тәжірибелі музыканттар, мысалы, В.А. Маттью, ересектердегі тоналды саңыраулықты оқыту арқылы түзетуге болатынын айтқан.

Амузияның пайда болуы

Қосымша амузия – туа біткен амузиямен ұқсас сипаттамалары бар музыкалық қабілетсіздік, бірақ ол мұрагерлікпен емес, мидың зақымдануы салдарынан пайда болады. Ол туа біткен амузиядан гөрі жиі кездеседі. Бұған қоса, мидың зақымдануы адамның тональды және атоналды музыканы ажырата алу қабілетін нашарлатуы және қате ноталарды анықтауын қиындатуы мүмкін, бірақ биіктіктер арасындағы қашықтықты және биіктік бағытын бағалау қабілетін сақтап қалуы мүмкін. Оң жақ үстіңгі уақытша гирусы контур ақпаратын жинап, бағалайды, ал оң және сол уақытша аймақтар интервал ақпаратын жинап, бағалайды. Сонымен қатар, Гешль гирусының оң алдыңғы-латеральді бөлігі (бірінші есту қабығы) да биіктік ақпаратын өңдеуге қатысады.

Уақыт қатынастары

Ми музыканың уақытша (ритмикалық) компоненттерін екі тәсілмен талдайды: (1) музыканың үздіксіз ағынындағы тізбектерді ұзақтығы бойынша уақытша оқиғаларға бөледі және (2) осы уақытша оқиғаларды музыканың жасырын ырғағын түсіну үшін топтастырады. Ритмдік ажыратуға қатысты зерттеулер оң жақ temporal есту қабығының уақытша сегменттеуге, ал сол жақ temporal есту қабығының уақытша топтастыруға жауапты екенін көрсетеді. Басқа зерттеулер қозғалыс қабығының аймақтарының ырғақ қабылдау және орындалу процесіне қатысатынын көрсетіп тұр. Сондықтан, екі жақты temporal қабықшалар мен нейрондық қозғалыс орталықтары арасындағы байланыс пен өзара әрекеттесудің жетіспеуі туа біткен және кейіннен пайда болған амузияға себеп болуы мүмкін. Мидың temporal және фронталдық аймақтары арасындағы байланыс өте маңызды, себебі бұл аймақтар музыканы өңдеуде маңызды рөл атқарады. Амузиямен ауырған адамдардың миындағы temporal аймақтардағы өзгерістер, көбінесе, биіктік сезіміндегі және басқа да музыкалық ерекшеліктердегі кемшіліктермен байланысты, ал фронталдық аймақтардағы өзгерістер, ықтимал, музыканы ажырату үшін қажетті жад сияқты когнитивтік процестердің жетіспеушілігімен байланысты. Осы зерттеулердің нәтижесінде мидың осы аймақтарындағы кез келген аномалиялар мен/немесе зақымданулар амузияның дамуына әкелуі мүмкін.