Фельдшерőszilvási Нопча барон: ғалым, саяхатшы және палеонтологтың өмірі мен қызметі

Кіріспе

Венгриялық ақсүйек және ғалым Франц Нопкса фон Фелсе Сзилвас бароны (сондай-ақ Нопкса фон Фелсе Сзилвас бароны, Нопкса бароны, Ференц Нопкса, felsőszilvási Nopcsa Ferenc бароны, Франц Нопкса бароны және Франц барон Нопкса; 3 мамыр 1877 – 25 сәуір 1933) – венгриялық аристократ, оқиғақор, ғалым, геолог, палеонтолог және албанолог. Ол палеобиологияның негізін салушылардың бірі деп есептеледі және алғаш рет аралдық карликовизм теориясын сипаттады. Ол сонымен қатар албандық тану саласындағы маман болды және Солтүстік Албанияның алғашқы геологиялық картасын жасады.

Өмір

Нопкса 1877 жылы Венгрия Корольдігінің (қазіргі Румыния) Трансильваниядағы Дева қаласында румын текті венгр аристократиялық отбасы Нопксада дүниеге келді. Ол Венгрия Парламентінің мүшесі Элек Нопксаның ұлы еді. 1895 жылы Нопксаның кіші әпкесі Илона Сзацальдағы (қазіргі Санпетру, Сантамария Орлеа, Румыния) отбасылық меншікте динозавр сүйектерін тапты. Ол сүйектерді профессор Эдуард Сюсске көрсетті, ол оны зерттеуге ынталандырды. Профессордың кеңесімен, 1897 жылы Вена университетінде геологияны оқыды және 1903 жылы геология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады. Оның докторлық диссертациясы отбасылық иеліктерді қоршаған аймақтың геологиялық картасын жасауға арналған еді. 1906 жылдың 20 қарашасында Нопкса Бухарестте он сегіз жастағы Баязид Эльмаз Додамен кездесіп, оны хатшылыққа алды. Нопкса кейіннен бұл кездесуді естеліктерінде баяндады: Сонымен қатар, Нопкса Албанияға қызығушылық танытты, ол сол кезде тәуелсіздік үшін күрескен Осман империясының провинциясы болатын. Ол Албанияның таулы солтүстігіне батыл жол ашқан азаматтардың санаулы бірі еді. Көп ұзамай ол албан тілінің диалектілерін және салт-дәстүрлерін үйренді. Ақырында ол түріктерге қарсы күрескен албан ұлтшылдарының басшыларымен жақын қарым-қатынас орнатты. Нопкса құлшыныспен сөз сөйлеп, қару-жарақ жеткізді. 1907 жылы Албания тауларына жасаған экспедицияларының бірінде Баязид Додамен бірге бандит Мустафа Лита оны тұтқынға алды. Лита оны босату үшін он мың түрік фунтын талап етті. Бірақ Доданың әкесі, он қарулы серігімен келген соң, оны құтқарып алды. Осы оқиғалардың нәтижесінде Албания тәуелсіз мемлекетке айналды, оған патша керек болды. Нопкса ерікті түрде қатысуға ниет білдірді, соғысқа қаржы жинау үшін бай американдық қызға үйленемін деді, бірақ бұл жоспар іске аспады. Кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нопкса Австрия-Мажарстан үшін тыңшылық міндетін орындады, Трансильванияда қойшы кейпінде жұмыс істеді. Соғыстың аяқталуымен Австрия-Мажарстан жеңіліске ұшырады, ал Нопксаның туған жері Трансильвания Румынияға қосылды. Осының салдарынан 1920 жылы Фелсө Силвас бароны өзінің иеліктерінен айырылды. Жұмыс табуға мәжбүр болған Нопкса 1925 жылы Венгрия Геологиялық институтының директоры болып тағайындалды. Бірақ Геологиялық институттағы қызметі ұзаққа соқпады, ол отырықшы жұмыстан тез жалықты. Өзінің ұзақ жылдардан бергі албандық хатшысы және жары Баязид Эльмаз Додамен бірге қазбаларды зерттеу үшін Еуропаға мотоциклмен сапар шекті. Кейін Венаға оралғаннан кейін ол қайтадан қаржылық қиындықтарға тап болды және жұмысына назар аудара алмады. Қарыздарын өтеу үшін өзінің қазбалар коллекциясын Лондонның Табиғи тарих мұражайына сатты. Нопкса денсаулығымен күресті, тіпті 1928 жылы дөңгелек креслода лекция оқуға мәжбүр болды. Өмірі бойы Нопкса 1897-1917 жылдар аралығындағы күнделіктері мен жазбаларына негізделген естеліктер жазды. Ол естеліктерін 1929 жылға қарай аяқтағанмен, олар оның өмірінде жарияланбады.

Nopcsa was born in 1877 in Déva, Transylvania, Kingdom of Hungary (today Deva, Romania), to the Hungarian Nopcsa aristocratic family of Romanian origin. He was the son of lt=Elek Nopcsa, a member of the Hungarian Parliament. In 1895 Nopcsa's younger sister Ilona discovered dinosaur bones at the family estate at Szacsal (today part of Sânpetru, Sântămăria Orlea, Romania). He shared the bones with Professor Eduard Suess, who encouraged him to study them. Following the professor's advice, he started studying geology at the University of Vienna in 1897, He acquired a PhD in geology in 1903 from the university; his doctorate focused on geologically mapping the area surrounding the family estate. On 20 November 1906 Nopcsa met the then eighteen year old Bajazid Elmaz Doda in Bucharest and hired him as his secretary. Nopcsa later recounted this meeting in his memoir:

Additionally, Nopcsa was interested in Albania, which was a province of the Ottoman Empire contending for independence in that time. He was one of the few outsiders who ventured into the mountainous areas in the north of Albania. He soon learned the Albanian dialects and customs. Eventually, he got on good terms with the leaders of the Albanian nationalist resistance who fought against the Turks in the region. Nopcsa gave passionate speeches and smuggled in weapons. In 1907 on one of his expeditions into the Albanian mountains, he was held hostage by the bandit Mustafa Lita, together with Bajazid Doda. Lita demanded ten thousand Turkish pounds for his release. He was eventually rescued by Doda's father, who had brought 'ten armed retainers'. Out of these conflicts, Albania arose as an independent state, which needed a king. Nopcsa volunteered, suggesting he would use money he would gain from marrying a rich American girl to fund the war efforts, however, to no avail. Later, during the First World War, Nopcsa was on another mission as a spy for Austria Hungary, working undercover as a shepherd in Transylvania. With the defeat of Austria Hungary at the end of the war, Nopcsa's native Transylvania was ceded to Romania. As a consequence, the Baron of Felső Szilvás lost his estates and other possessions in 1920. Compelled to find paid employment, he landed a job as the head of the Hungarian Geological Institute in 1925. But Nopcsa's tenure in the Geological Institute was short lived, he soon became bored of the sedentary job. He went to Europe on a motorcycle journey together with his long standing Albanian secretary and lover Bajazid Elmaz Doda to study fossils. He later returned to Vienna where he ran into financial difficulties again and was distracted in his work. To cover his debts, he sold his fossil collection to the Natural History Museum in London. Nopcsa struggled with illness, to the extent that he had to give a lecture in a wheelchair in 1928. During his lifetime Nopcsa wrote a memoir based on diaries and notes from 1897 to 1917. Even though he finished the memoir around 1929, it was never published during his lifetime.

Палеобиология мен геологияға қосқан үлесі

Нопксаның палеонтологияға және осылайша "палеобиологияға" қосқан ең басты үлесі – ол "сүйекке ет жабуға" тырысқан алғашқы зерттеушілердің бірі болды. Палеонтологтар негізінен сүйектерді жинаумен айналысқан кезде, ол зерттеген динозаврлардың физиологиясын және тіршілік әрекетін анықтауға ұмтылды. Нопкса бұл архозаврлар балаларына күтім жасаған және күрделі әлеуметтік мінез-құлық танытқан деген тұжырымды алғашқы болып айтты, бұл идея 1980-ші жылдарға дейін кеңінен қабылдана қойған жоқ. Динозаврлардың биологиясын зерттеген алғашқылардың бірі болғандықтан, ол "палеобиологияның әкесі" деп танылады. Нопксаның заманынан озық тағы бір теориясы – құстар жерде тіршілік ететін динозаврлардан пайда болды, бұл ұшудың курсорлық тегі туралы теория. Ол құстардың теориялық ата-бабасы – Проавис, жерден көтерілген, алдыңғы аяқтарын жерден шығарып, секіргенде қанаттарымен шапақтап жүгіретін жануар болды деп болжады. Оның алдыңғы аяқтарындағы қабыршақтар қауырсынға айналып, оған көмектесіп, соңынан ұшуға мүмкіндік берді. Оның пікірінше, аралдардағы "шектелген ресурстар" ұрпақтан-ұрпаққа "жануарлардың мөлшерін кішірейтеді", жергілікті нанғылыққа алып келеді. Нопксаның аралдық нанғылық теориясы – "арал ережесі" деп те аталады – бүгінде кеңінен қабылданады. Жақында Германияның солтүстігінде Europaзавр деп аталатын тағы бір нанғы сауропод табылды. Нопкса 1926 жылы жариялаған динозаврлардың жыныстық диморфизмі туралы теорияны да жасады. Оның пікірінше, бас сүйегінде қыры бар хадрозавридтер еркек, ал қыры жоқтары – әйелдер. Ол Критізаврды Паразавролофпен, Прозавролофты Савролофпен және басқаларын жұптастырды. Оның мысалдары дұрыс емес деп дәлелденді, бірақ хадрозаврид динозаврлары арасында жыныстық диморфизм болғаны туралы оның пікірі қабылданды, мысалы, Ламбеозаврды қараңыз. Нопкса өмірінде бірнеше түрді ашты. 1899 жылы ол бұл түрді Mochlodon robustus деп атады, кейін 1915 жылы Rhabdodon robustum деп қайта атады. Ол 1915 жылы сипаттаған Struthiosaurus transylvanicus деп те атады. 1928 жылы ол Teinurosaurus деп атады ("ұзартылған құйрықты кесіртке" деген мағынада). Ол тасбақа түрін Kallokibotion bajazidi деп атады, бұл сөзбе-сөз "Баязидтің әдемі қорабы" дегенді білдіреді. Бұл атаудың себебі – оның қабығы Баязидтің мүжігіне ұқсады. Әсіресе макроэволюция туралы, оның деректерін таба алатын қазбалар туралы. Нопкса сонымен қатар маңызды геолог болды. Нопксаның қайтыс болғаннан кейін оның бірнеше маңызды қолжазбалары жарияланбады. Ол Триесттегі албан конгресінің жұмысына қатысып, конгреске қатысты жазбаларын жариялады, олар ерекше тарихи қызығушылық тудырды. Ол өзінің мүлкінің альбанологиялық бөлігін және жариялануға тиіс қолжазбалардың хаттарын Норберт Йокльге, албан зерттеулерінің танымал маманы және Нопксаның бұрынғы әріптесіне қалдырды.

Nopcsa's main contribution to paleontology – and hence "paleobiology" – was, that he was one of the first researchers who tried to "put flesh onto bones." At a time when paleontologists were mainly interested in assembling bones, he tried to deduce the physiology and living behavior of the dinosaurs he was studying. Nopcsa was the first to suggest that these archosaurs cared for their young and exhibited complex social behavior, an idea that did not take off until the 1980s. Because he was one of the first people to study the biology of dinosaurs, he is known as the 'father of paleobiology', Some of his works in this field exploited paleohistological data. Another of Nopcsa's theories that was ahead of its time was that birds evolved from ground dwelling dinosaurs, which is the theory of cursorial origin of flight. He theorized that the Proavis, a theorized predecessor of birds, was running animal with forearms lifted off the ground, which they would flap as they made a jump. The scales on its forearms would develop into feathers to aid this, and eventually allowing for flight. He theorized that "limited resources" found on islands commonly have an effect of "reducing the size of animals" over the generations, producing a localized form of dwarfism. Nopcsa's theory of insular dwarfism—also known as the island rule—is today widely accepted. Additional pygmy sauropods, named Europasaurus, were recently discovered in northern Germany. Nopcsa also created a theory about the dinosaurs' sexual dimorphism, which he published in 1926. Among others, he thought that hadrosaurid species with the cranial crests were males and those without them were females. He paired Kritosaurus with Parasaurolophus, Prosaurolophus with Saurolophus and others. His examples were not proved to be true, but his opinion that sexual dimorphism was present among hadrosaurid dinosaurs has gained acceptance, see for example Lambeosaurus. Nopcsa discovered and named several species in his lifetime. In 1899 he named the species Mochlodon robustus, which he later renamed to Rhabdodon robustum in 1915. He also named Struthiosaurus transylvanicus, which he described in 1915. In 1928 he named the Teinurosaurus (meaning "extended tail lizard"). He named the turtle species Kallokibotion bajazidi, which literally means 'beautiful box of Bajazid'. The reason for this name was that the shell reminded him of Bajazid's arse. especially on macroevolution, on which the fossil record can yield relevant data. Nopcsa was also an important geologist. After Nopcsa's death, several of his important manuscripts were left unpublished. He participated in the work of the Albanian Congress of Trieste, published his notes on the congress that became of particular historical interest. He left the Albanological part of his estate along with a letter of manuscripts to be published to Norbert Jokl, a renowned specialist in Albanian studies and Nopcsa's former colleague.