Кіріспе

Б.з.д. III мыңжылдықта қолданылған жойылған семит тілі.

Эбла тілі (/'ɛ//b//l//ə//.//aɪ//t//, /'/iː//b//l//ə// /, сондай-ақ Эблан ISO 639 3 ретінде белгілі), немесе Палеосирия, б.з.д. III мыңжылдықта Солтүстік Сирияда қолданылған жойылған шығыс семит тілі. Бұл тіл қазіргі Батыс Сирияда орналасқан Ебла ежелгі қаласының атымен аталған. Эбла тілі, көптеген жазушылар оны қолданған болса да, кеңінен сөйленбеген болуы мүмкін, оның орнына шығыс және батыс семит тілдерінің ерекшеліктерін біріктірген жазба тілі ретінде қолданылған. Тіл Ебла қаласынан табылған клинопись тақташалары арқылы ашылды.

Ашылу

1964 жылы Солтүстік Сириядағы Телл Мардих археологиялық ескерткішінде б.з.д. үшінші мыңжылдықтың екінші жартысына жататын ежелгі қаланың табылуы сол кездегі археологиялық білімді түгелдей өзгертіп жіберді, себебі ол Месопотамияның ерте династиялық кезеңінде өмір сүрген қазіргі қалалық мәдениеттің бар екенін көрсетті. Бұл географиялық аймақта бұрынғы қазбалар осындай ауқымда ештеңе таба алмаған еді. Игнас Гелбтің сол дәуірдегі Сириядағы барлық елді мекендер туралы теорияларымен келісе отырып, Телл Мардих цивилизациясының мәдени ерекшелігі семит тілдері отбасына жатпағандай болды. Бірақ 1968 жылы сол жерде Ебла патшасы Иббит Лимнің есімі жазылған ежелгі аккад жазуы бар мүсін табылды, бұл болжамды жоққа шығарды. Осылайша, бұл қаланы көптеген Месопотамия және Египет деректерінде айтылған Ебланың ежелгі қаласы деп анықтау мүмкін болды, сонымен қатар патша атының тілдік ерекшеліктерін ескере отырып, оны аморлықтармен байланыстыруға болады. Дегенмен, бұл тұжырымдарды қайта қарау қажет болды, себебі 1974 жылы қола дәуірі сарайының (б.з.д. 2400–2225) қираған жерлерінен 42 клинопись тақташа табылды, ал келесі жылы тағы 17 000 тақташа ашылды. Олар аморлықтардан өзгеше тілде жазылған екен, бұл тіл аккад тіліндегі архаикалық морфологиялық ерекшеліктерді көрсетті және батыс семит тілдерімен, мысалы, еврей және арамей тілдерімен сөздік жағынан айқын ұқсастықтарды бөлісті. Қазба жұмыстарын профессор Паоло Маттиа басқарды, ал жазуларды Джованни Петтинато аударды. Батыс семит лексикасы мен аккад морфологиясы арасындағы бұл қайшылық осы тілдің мәніне қатысты пікірталас тудырды. П. Фронзароли пікірінше, бұл қайшылық батыс тілінің әсеріне ұшыраған аккад диалектісін көрсетеді. Ал Джованни Гарбини аккад тілімен салыстырудың қиындығына назар салып, салыстыру үшін басқа замандас үлгінің жоқтығын атап өтті. "Ебла тіліне қатысты ойлар" атты еңбегінде ол морфология мен лексика арасындағы бұл қайшылықтың жасанды екенін көрсетті және "аккад тілі біз білгендей батыс семит тілінен ерекшеленеді, себебі соңғысы тек аморлық инновациялардан кейін ғана жазылған. Егер осы жаңалықтарға дейінгі кезеңге оралсақ, аморлықтардың басып кіргенінен кейін де өзінің бұрынғы сипатын сақтап қалғандықтан аккад тілімен сәйкес келетін солтүстік-батыс семит тілі пайда болады" деді. Өз зерттеуін негізінен лексикаға негіздеген Г. Петтинато 1975 жылы жаңа семит тілі табылды деп алғашқы болып хабарлады және оған "Палео-ханаандық" деген ат берді. Ғылыми қауымдастық бұл идеяны қолдады, бірақ Петтинато ұсынған атау туралы бір пікірге келмеді. Шындығында, бұл атау еврей, угарит немесе финики тілдерімен ұқсастығын көрсеткенімен, оның шығыс семит тілдеріндегі морфологиялық тамырларын анықтай алмады. Г. Гарбини кейін "Палео-Сирия" терминін ұсынды, бірақ ол да Месопотамияның ерекшеліктерін жеткізуге жеткіліксіз болды және қабылданбады. Сондықтан осы жаңа тілдің ерекше тілдік ерекшеліктеріне сәйкес келетін атау болмағандықтан, ақырында "эблалық" деп аталды.

Құжаттардың сипаты

Жоғарыда айтылғандай, 1974 жылы жариялануын бастаған Эбла корпусының көп бөлігі әкімшілік немесе экономикалық сипаттағы құжаттарды, сондай-ақ шамамен жүзге жуық тарихи тақташаларды және кейбір оқу-әдістемелік жазбаларды: сөздіктерді, буын жазуларын немесе екі тілдегі мәтіндерді қамтиды. Бұл тізімге біз сирек кездесетін әдеби мәтіндерді де қосуымыз керек: мифтердің фрагменттерін, эпостарды, гимндерді, мақал-мәтелдерді, сондай-ақ сиқырлауға арналған кейбір құжаттарды. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, осы құжаттардың көпшілігі шумер тілінде жазылған болғанымен, олардың үлкен бөлігі тек идеограммалық түрде қолданылған, бұл шумерограммаларға қосылған семит элементтерімен расталған – мысалы, морфологиялық маркерлер, жалғаулы есімдіктер немесе белгілі бір сөздер, шумер тілінен өзгеше жатқан тілді көрсетеді. Мысалы, U4 DINGIR a mu su3 NIDBA – "әкесінің құдайы мерекесін тойлаған күн". Мұндай жазу тәсілдері Эбла тіліне жақындауды күрделендірді. Ақырқысы ретінде, кейбір сирек құжаттар, екі тілді хаттар немесе тақташалар, көбінесе буын жазуымен жазылған, бұл графикалық кедергілерді жеңуге және осы тіл туралы білімімізді кеңейтуге мүмкіндік берді. Әрине, егер осы жинаққа семит тілдерінде әдетте қысқа сөйлемдерден тұратын ономастикалық материалды қоссақ, тіл білімі тұрғысынан пайдалануға болатын Эбла корпусының бөлігі морфологиялық, синтаксистік немесе лексикалық тұрғыдан салыстырмалы түрде тар және шектеулі болып қалады.

Графикалық кедергі және жазу әдістері

Эбла тілін зерттеушілердің ең басты қиындығы жазу жүйесіне байланысты мәселелер болды. Шындығында, эбла тілі сумер, аккад, хетт, хурит, элам тілдерімен ортақ клинопись жазу жүйесін пайдаланады. Бірінші жағдайда символ немесе символдар тізбегі оның сумерлік мағынасы арқылы түсінілетін идеяны ғана көрсетеді; екінші жағдайда символ жазу практикасына сүйене отырып, белгілі бір дәрежеде шамамен, эбла тіліндегі сөздің түрін силлабикалық бөлініс принципі бойынша көрсетеді. Эбла символдарының салыстырмалы зерттеуі басқа жазушылар мектептерінде қолданылатын жүйелермен кейбір айырмашылықтарды аңғарды. Екінші жағынан, эбла сөз тіркесі, толықтай бірдей болмаса да, ерте дәуірдегі (II дәуір) Киш қаласында қолданылған ежелгі аккад тілімен елеулі ұқсастықтарды көрсетеді. Шын мәнінде, эбла мәтіндерінде үш транскрипция тәсілі кездеседі: біреуі тек силлабикалық, екіншісі силлабизм мен идеографияны біріктіреді, ал үшіншісі негізінен идеографиялық принципті қолданады. Бірінші санатқа көбінесе сиқырлы мәтіндер мен антропонимдердің жазылуы жатады; екіншісінде хаттар, тарихи және әдеби құжаттар, тіпті кейбір дипломатиялық мәтіндер; үшіншісінде экономикалық және әкімшілік мәтіндер, сарайдың басқаруы мен басқаруына қатысты мәселелер, мұнда идеография заттық мәліметтерді жазу үшін жеткілікті жүйе болып табылады. Бұл жағдай сапалық және сандық тұрғыдан Месопотамия корпусымен толыққандай сәйкес келеді. Табылған құжаттардың аз бөлігі ғана силлабикалық болып келеді, ал сумерлік логограммаларды қолдана отырып жазылған мәтіндердің саны көп. Бұл Г. Петтинатоны бастапқыда осы құжаттар сумер тілінде жазылған деген ойға келтірді. Алайда, бұл болжам қазіргі кезде сумер және эбла жазушыларының жазу және тұжырымдау тәсілдерін түсінуде дұрыс емес. Бұл графикалық конвенциялар соншалықты нақты, олар идеограммалардың негізінде жатқан тілді анықтау үшін көбінесе жеткілікті. Мысалы, шумерліктердің X DUMU Y ("X – Y-дың ұлы") формуласына сәйкес ұрпақтарды жазу тәсілі, X DUMU. NITA Y фразасын ұнататын аккад және эбла тәсілінен ерекшеленеді. Дегенмен, егер біз, қазіргідей, сумерограмманың астында семит тектес мағынаны анықтай алсақ, оның белгісін анықтау қиын болып қалады. Бақытымызға орай, осы символдардың фонетикалық мәнін қалпына келтіру екі тілді лексикалық тізімдердің болуы арқасында мүмкін болды, онда әрбір сумерлік идеограмманың сөздікте силлабикалық жазуды қолдана отырып, эблалық формасы көрсетілген. Сөздің фонетикалық мәні нақтыланған кезде де, біздің түсінігімізге кедерес келтіретін семантикалық проблемалардың көптеген түрлері сақталады. Мысалы, эбла жазушысы шумер тілінде "патша" дегенді білдіретін ЛУГАЛ символын қолданғанда, оны аккад тіліндегі šarrum мәнімен "қадірлі тұлға" деп аударады. Бұл қарапайым мысал эбла символдарының сумерлік мәнін ғана ескере отырып оқудан туындауы мүмкін түсіндірудегі қателіктерді көрсетеді. Тек қана сөздік жазу жүйесі де проблемасыз емес. Vowel + Consonant (VC) типіндегі символдардың сирек кездесуі сөздерді транскрипциялауда белгілі бір шамалауды қажет етеді. Осылайша, "ана" деген терминді ұғымдық түрде u3 mu mu деп жазамыз. Сонымен қатар, шумер тілінде кейде сөзді көпше түріне айналдыру үшін морфологиялық тұрғыдан қайталау арқылы жалғаса берсе, эбла тілінде бұл тәсіл сол мағынада қайта қолданылады, бірақ оны қарапайым графикалық белгіге айналдырады. Осылайша, "халық" деген мағынаны білдіретін nas11 сөзінің көпше түрін жазу үшін nasi11 nasi11 сияқты формаларды табамыз. Сонымен қатар, жазудың барлық морфологиялық белгілері көрсетілмеген жағдайлар жиі кездеседі: ḫa za an šu ba ti = *ḫazānum yimḫur "әкім алады". Осы мәселелерге біз семит тілдерінің фонологиялық жүйесінің бір бөлігін көрсете алмайтын сумер жазу жүйесінің ішкі шектеріне байланысты мәселелерді де қоса аламыз. Диаконовтың айтуынша, сумер жүйесі кернеу-салмақ қақтығысына негізделген және дауысты-сұмсақты қақтығысты, сондай-ақ семит тілдерінің эмфатикалық дыбыстарын көрсетуде үлкен қиындықтарға тап болады. Осылайша, /da/, /ṭa/ және /ta/ дыбыстары DA символымен, ал /gu/, /ku/ және /qu/ дыбыстары GU символымен жазылады. Сол себепті сумер жазу жүйесіне эбла тілінің ларингиалды және фарингиалды дыбыстарын жазу мүмкін емес. Алайда, осы қиындықтарды жеңу үшін олар ежелгі аккадтықтар сияқты /ḥ/ немесе /ʿ/ дыбыстарын көрсету үшін E және MA символдарынан немесе /e/ дауысымен аяқталатын, екі алдыңғы артикуляцияның бірінің дауыстық іздерінен басқа ештеңе емес, сөздік символдарды пайдалану арқылы қолданды. Сонымен қатар, жазу формалары көрсеткендей, /laḫān/ үшін la ḫa немесе /baytay/ үшін ba da a сияқты /w/, /y/, /m/ және /n/ дыбыстары соңғы немесе басында жазылмайды. Бұл екі мысалдан көрініп тұрғанындай, дауыстардың мөлшері жазуда көрсетілмейді (da za a /taṣṣaʾā/ "олар шығады" формасы екі дауыстының да бірдей тағдырға ұшырайтынын көрсетеді) және /a/ дауысы /ʾa/, /ya/ және /ay/ дыбыстарын көрсету үшін қолданылады.

Фонологиялық жүйе

Жоғарыда көрсетілгендей, Эбла мәтіндерін оқу қиындықтары оның фонологиялық жүйесіне жақындауды қиындатады. I, I2, A, ʾA, ḪA және т.б. символдардың қолданылу контекстін зерттеу, аккад жазушыларының жазу конвенцияларына қатысты, графикалық кедергіден туындаған кейбір сәйкестендіру қиындықтарынан тыс, "/h/, /ḥ/ және /ḫ/ фонемаларының болуы мен дербестігін растады. Бұл /a/ дауыстысының жабық /ḥaC/ және /ʾaC/ буындарында [ɛ] ретінде жүзеге асуымен, сондай-ақ бұл құбылысты /a/ дауыстысына дейін кеңейту бейімі арқылы анықталды. Қазіргі уақытта /ġ/ фонемасының немесе [ġ] вариантының бар-жоғын анықтау үшін жеткілікті мәліметтер жоқ. Сонымен қатар, z + дауылы (V): ze2, s + V: se11, š + V символдарының контекстік талдауы арқылы Пелио Фронзароли /s/, /ṣ/, /ḍ/ және /ẓ/ фонемаларының, сондай-ақ /s/, /š/ және /ṯ/ фонемаларының бар екенін растады, және бұл топқа /z/ фонемасын да қосу қажет болуы мүмкін. Дифтонгтардың болуы әлі де күмәнді. /ay/ дифтонгі Эбла тілінде сақталған сияқты, бұл /ʿayn ʿayn/ түрінде көрініс тапқан, бірақ ол дифтонгты жоғалтқан басқа семит тілдерінде де кездеседі. Алайда, бұл фонеманың шындығын И. Гелб қатты талқылайды: "Фронзаролидің Эбладағы /aj/ дифтонгын қарастыруы мен менің қарастыруымның арасындағы басты айырмашылық – Фронзароли бастапқы /aj/ дифтонгі Эбла тілінде сақталған деп есептейді (жазылмаған болса да), ал мен оның /ā/ дауысына айналғанын қабылдаймын". Бұл жерде /r/ және /l/ дыбыстарының алмасуы арқасында сұйық дауыстардың тұрақсыздығы мәселесін де атап өткен жөн. И. Гелб бұл құбылыстың екі себебін болжады: "Егер r / l фонемасының әлсіздігі (Эбла мәтіндерінде кеңінен кездесетін) хурриттің Эбла фонологиясына тигізген әсерінің белгісі ретінде қарастырылса, онда бұл ерекшелік хуррит тіліне ғана емес (және аймақтағы басқа тілдерге), сонымен қатар египет тіліне де тән екенін және сондықтан бұл семит-хамит (немесе афроазиялық) тілдерге тән немесе тілдік аймақтық ерекшелік болуы мүмкін".

Номиналды жүйе

Эбла тілінде акад тіліне ұқсас атау жүйесі бар, оның іздері кейбір семит тілдерінде де табылады. Атап айтқанда, үш грамматикалық категория бар: жыныс, еркек және әйел түрімен; сан, жеке, жұп және көптік санмен; және соңында, жай ғана есімдік емес, номинатив, аккузатив және генитив сияқты синтаксистік қатынастарды, сондай-ақ датив және локатив сияқты нақты қатынастарды да қамтитын жағдай. Бұл атау морфологиясының құрылымы, біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдыққа дейін барлық семит тілдеріне тән болған болуы мүмкін.

Ауызша жүйе

Эблаит тілінің сөздік жүйесі басқа семит тілдеріндегідей құрылымға ие, онда парадигмалық құрылым екі білік бойынша ұйымдастырылған: туынды білік, оның ішінде етістіктің бастапқы түрі бірнеше өзгеріске түседі, және жалғау-қосымшалар жүйесі арқылы етістікке белгілі бір аспект, тұлға немесе модальдық мән берілетін инфлекциялық білік.

Жіктеу

Эблаит тілі шығыс семит тілі немесе "солтүстік семит" тілі деп сипатталған; ғалымдар эблаит тілі мен саргонға дейінгі аккад тілі арасындағы жақындықты байқап, олардың арақатынасын талқылайды.

Шығыс семит жіктелімі

Ричард I. Каплиц, Игнас Гелб және Джон Хюнергард сияқты ғалымдар эбла тілін шығыс семит тілі деп санайды және оны ерте аккад диалектісі ретінде қарастыруға болмайды, себебі басқа аккад диалектілерінен айырмашылықтар өте көп. Манфред Креберник эбла тілінің "аккад тілімен тым жақын болғандықтан, оны ерте аккад диалектісі деп жіктеуге болады" дейді, дегенмен тақташаларда кездесетін кейбір есімдер солтүстік-батыс семит тіліне жатады.

Солтүстік семит жіктелуі

Эдвард Липинский б.з.д. үшінші мыңжылдықта Шығыс семит тілдері мен Батыс семит тілдері арасында анық шекара болмағанын айтады, эбла тілін "палеосирий" деп атайды және аккад тілімен ұқсастығын Шумерден алынған ортақ жазу жүйесін пайдаланумен түсіндіреді. Липинский эбла тілін аккад тілінен ажыратады, соңғысын Шығыс семит тілдеріне жатқызады, ал эбла тілін аморлық және угарит тілдерімен бірге Солтүстік семит тілдері тобына жатқызады. Эбла тілін Шығыс семит тілі деп жіктеуді қолдайтындар оны Батыс және Шығыс семит тілдерінің ерекшеліктерін көрсететін тіл деп санайды. Грамматикалық тұрғыдан эбла тілі аккад тіліне жақын, бірақ лексикалық және кейбір грамматикалық формалары бойынша Батыс семит тілдеріне көбірек ұқсас.