Кіріспе

Литваның ұлы князі Гедиминас, Швентарагис аңғарының жанындағы қасиетті орманды аң аулап шарлаған екен. Сәтті аң аулаудан шаршаған князь, түнгі уақытты жақын жерде өткізуге бел буды. Ол терең ұйықтап, арман көре бастады. Арманында үлкен темір қасқыр бір төбенің басында тұрды, ал оның ішіндегі жүздеген қасқырлардың дауысы айналағы дала мен орманды толып тастады. Оянғаннан кейін князь, Лиздейка есімді язычник дін қызметкерінен арманының мағынасын сұрады. Дің қызметкер оған былай деді: "Егер билеуші мен Литва мемлекеті үшін тағдыр белгіленген болса, онда темір қасқыр – осы жерде сіз салар қамал мен қаланы білдіреді. Бұл қала Литва жерлерінің астанасы болады, олардың билеушілерінің мекеніне айналады, ал олардың ерліктерінің даңқы әлемге жайылады." Вильнюс қаласының құрылуы туралы аңыз. Вильнюс қаласы, Литваның астанасы және ең ірі қаласы, тас дәуірінен басталатын ұзақ тарихқа ие. Вильнюс 1795 жылға дейін, тіпті Польша-Литва одағы кезінде де Литва Ұлы Герцогдігінің орталығы болды. Қала Императорлық және Кеңес Ресейі, Наполеон Франциясы, Императорлық және нацистік Германия, соғыстар аралық Польша және Литва арасында бірнеше рет қолдан-қолға ауысты. Бұл қала бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстардан кейін әсіресе жиі қақтығыстар ошағы болды. 1991 жылдың тамызында Кеңес Одағы елдің тәуелсіздігін мойындағаннан кейін, ол ресми түрде тәуелсіз, қазіргі Литваның астанасы атанды.

Польша-Литва одақтастығы

Люблин одағынан (1569) кейін Польша-Литва одақтастығы құрылғаннан соң, қала одан әрі гүлденді, бұл ішінара Польша королі және Литваның ұлы князі Стефан Баторийдің 1579 жылы Вильнюс университетін құруының нәтижесі болды. Университет көп ұзамай аймақтың ең маңызды ғылыми және мәдени орталықтарының біріне, сондай-ақ Ұлы Литва Герцогдігінің ең көрнекті ғылыми орталығына айналды. Саяси, экономикалық және әлеуметтік өмір онда қарқынды дамыды. Бұл туралы 16 ғасырда жарық көрген Литваның заңдары куәлік етеді, соңғысы 19 ғасырға дейін күшінде болды. Қала жылдам дамып, шығыстан және батыстан келген көшіп-қонушыларға есігін ашты. Ескі тұрғындармен қатар, қалада ірі еврей, православие және неміс қауымдастықтары қалыптасты. Әрбір топ қаланың өміріне өзінің үлесін қосты, қолөнер, сауда және ғылым гүлденді. 17 ғасырда поляктар мен поляктанған халық мәдени және, мүмкін, сандық тұрғыдан басымдыққа ие бола бастады. 1655 жылы Бірінші Солтүстік соғысы кезінде Вильнюс Ресей мемлекетінің әскерлерімен басылып алынды, тоналып, өртеліп, халқы қырғынға ұшырады. Шамамен 20 000 адамның қаза болуының ішінде Вильнюс еврейлерінің көп бөлігі болды. Қаланың өсу қарқыны көп жылдар бойы баяулады, бірақ тұрғындар саны қалпына келді. Одақтың құлдырауы кезінде Вильнюс "Солтүстік Иерусалимі" деп танылды – Шығыс Еуропа еврейлерінің маңызды діни және мәдени орталығы. 1769 жылы Расос зираты негісталды; бүгінде ол қаладағы ең көне сақталған зираттардың бірі.

Ресей империясы

Польшаның үшінші бөлінісінен кейін 1795 жылы Вильнюс Ресей империясына қосылды және Солтүстік-Батыс Крайдың бір бөлігі Вильня губернаторлығының астанасы болды. Қаланың кеңейіп кетуіне мүмкіндік беру үшін 1799 және 1805 жылдар аралығында қала қабырғалары бұзылды, тек Таңғы қақпа (Аушрос вартай, Мединкандар вартай немесе Остра Брама, Вострая Брама) ғана қалды. 1803 жылы Александр I поляк тіліндегі университетті қайта құрды. 1812 жылы қаланы Наполеон Мәскеуге қарай жорық жасағанда басып алды. Жорық сәтсіз аяқталып, Гранде Армее бірнеше ай бұрын өздері салған окоптарға 80 000 француз сарбазының мәйіті қалдырып, кері шегінді. Қараша көтерілісінен кейін Вильнюс университеті жабылып, репрессиялар қаланың одан әрі дамуын тоқтатты. 1861 жылы азаматтық наразылықты Ресей империясының әскері басып таңдырды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде қалада ауыр шайқастар болды, бірақ Михаил Муравьев оларды қатыгездікпен тоқтатты. Халық оның ұйымдастырған көптеген өлім жазалары үшін оны "Қасапшы" деп атады. Көтерілістен кейін поляк тіліне қоғамдық қолданыста тыйым салынды. Латын әліпбиіне 1859 (белорусь) және 1865 (литва) жылдары тыйым салынды, бұл тыйым 1904 жылы алынды. XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында Вильнюс еврей, поляк, литва және белорус ұлттық қайта жаралу орталықтарының біріне айналды. 1897 жылғы Ресей халық санағына сәйкес, ана тілі бойынша халықтың 40% еврей, 31% поляк, 20% орыс, 4,2% белорус және 2,1% литвалық болды. Еврей мәдениеті мен халқы соншалықты күшті болғандықтан, кейбір еврей ұлттық қайта жаралу лидерлері Вильнюс аймағында жаңа еврей мемлекетін құруды ұсынды, оның астанасы осы қала болмақ. Бұл ұлттық қайта жаралулар Вильнюсте болды, өйткені ол аймақтағы ең төзімді, прогрессивті және либералды орындардың бірі болды, бұл Литва Ұлы Герцогтігінің жылдарынан қалған төзімділік мұрасы еді. Сол кезде Вильнюсте Польша мен Беларусьтың маңызды ақындары мен жазушылары өздерінің шығармаларын жариялады. Осы қалада алғашқы белорус апталығы "Наша Нива" құрылды. Вильнюс 1905 жылғы 4-5 желтоқсанда литва ұлттық қайта жаралуының маңызды ортасы болды, сол күні қазіргі Ұлттық филармония сарайында Литваның барлық аймақтарынан және эмигранттардан келген 2000-нан астам делегаттармен Вильнюстің Ұлы Сеймі өтті. Ресей империясының құрамында автономиялы литва мемлекетін құру туралы талап қоюға шешім қабылданды. 1905 жылғы революциядан кейін мәдени өмір жанданды. 1906 жылы Вильнодағы Ғылым достары қоғамы поляк тілінде ғылым мен әдебиетті дамыту үшін құрылды. Польша мәдениетінің орталығы болған Эмилия және Евстахи Вроблевский кітапханасы 1912 жылы құрылды, сол кезде поляк театры да қайта жанданды. Жергілікті поляк өзін-өзі қорғау құралымдарының бұрынғы мүшелері, қазір ресми түрде поляк армиясының бөлігі, литвалықтар немістермен бірге кері шегінген кезде, олардың орнын иеленді. 1919 жылғы 5 қаңтарда қаланы шығыстан келген большевиктер басып алды. Вильнюс Литва-Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасының астанасы деп жарияланды. Келесі 4 ай бойы қала коммунистік басқару тәжірибесіне айналды. Бұл қақтығыс барысында 1919 жылғы 19 сәуірде қала Польша тарапынан қайта басып алынды (Вилна шабуылы), бұл жолы ресми поляк армиясының күштері. 1920 жылы Варшава шайқасында жеңілгеннен кейін көп ұзамай, 1920 жылғы 12 шілдедегі Кеңес-Литва бейбіт келісімінен кейін қала Литваға берілді. Келісім бұрынғы Ұлы Литва княздығының кейбір аумақтарын Литва билігіне беруге мүмкіндік берді. Ленин Балтық мемлекеттерінің тәуелсіздігін уақытша деп қарастырды. Алайда, Нимен өзеніндегі шайқастан кейін Қызыл Армия қайтадан жеңілді және большевиктік Ресей Брест-Литовск келісімінде Ресей империясы жоғалтқан барлық жерлерді қайтадан қосу жоспарларынан уақытша бас тартуға мәжбүр болды. Ресей аймақтағы маңызды ойыншы болудан бас тартқан кезде, поляк-литвалық қарым-қатынастар нашарлады. Демографиялық тұрғыдан алғанда, Вильнюс 1795-1914 жылдардағы Ресей билігі кезінде литвалықтардың ең поляк және орыс қалаларының бірі болды. Литвалықтар жалпы халықтың аз бөлігін құрады: 2-2,6% (ресейлік (1897), неміс (1916) және поляк (1919) санақтарына сәйкес). Соңғы екеуі тұрғындардың 50,1% немесе 56,2% поляктар екенін көрсетті, ал халықтың еврей үлесі 43,5% немесе 36,1% құрады (олар Вильнюс тұрғындарының көп бөлігі 1915 жылы соғыс салдарынан Воронежге эвакуацияланғаннан кейін жүргізілді). Литвалықтар, дегенмен, қалаға тарихи құқықтары күшті (бұрынғы Ұлы Литва княздығының астанасы, ортағасырлық литва мемлекетінің құрылуының орталығы) және қала мен айналасындағы аумаққа қатысты поляк талаптарын мойындаудан бас тартты. Большевик әскері аймақтан ығыстырылғаннан кейін, поляктар келгенге дейін литвалық күштері жеткен шекара сақталды және дипломатиялық келіссөздер басталды. Алайда, Брюссель мен Париждегі елшілер конференциясының көмегімен өткен даулы аумақтың болашағы туралы келіссөздер тоқтап қалды және Польша мемлекетінің басшысы Юзеф Пилсудский, Ентанта Кеңес-литвалық келісімінің 1920 жылғы жағдайын қабылдауға тырысуы мүмкін деп қорқыды. Екі ел де ресми түрде бейбіт болғандықтан және литвалық тарап референдум идеясын қабылдамағандықтан, поляктар өздерінің мүддесі үшін жағдайды өзгертуге шешім қабылдады (поляк-литвалық соғысқа қараңыз). 1920 жылғы 9 қазан күні генерал Люциан Желиговский басқаратын 1-литва-белоруссия дивизиясы сахналаған бүлікпен қаланы басып алды. Вильнюс Орталық Литва Республикасының астанасы деп жарияланды, Желиговский оның мемлекет басшысы болды. Брюссельдегі келіссөздер жалғасты, бірақ Польшаның әрекеті жағдайды усложындырды. Ентанта ұсынған жоспарлардың арасында даулы аумақ бойынша ортақ басқарумен кантондық жүйедегі поляк-литвалық мемлекет құру болды. Бұл екі тарапқа да қабылданса, Польша Орталық Литва өкілдерін келіссөздерге шақыруды талап етті. Сонымен қатар, литвалық саясаткерлер Орталық Литва Польшаның марионеттік мемлекеті екенін айтып, бұл идеяны қабылдамады. Ақырында, келіссөздер тағы да тоқтап қалды және келісімге қол жеткізілмеді.

Орталық Литвадағы сайлау

1922 жылғы 8 қаңтарда Орталық Литвада жалпыұлттық парламенттік сайлау өтті. Литва, еврей және белорусь ұйымдары сайлауды бойкоттады, ал қатысқан поляктар аумақтың Польшаға қосылуын, түрлі деңгейдегі автономиямен қолдады. Сайлауға халықтың 64,4%-ы, ал поляктардың 80,8%-ы қатысты. Бірақ, түрлі этникалық топтар арасында сайлауға қатысу деңгейі төмен болды (белорустардың 41%-ы, еврейлердің 15,3%-ы, литвалықтардың 8,2%-ы және татарлар мен караимдердің 66,2%-ы). Бұл және Ұлттар Лигасының әскери бақылау басшысы полковник Шардиньи есебінде тіркелген бұрмалаушылықтар Литваның оны мойындамауына себеп болды. Литва тарапы сондай-ақ, сайлау аймағы тек Орталық Литва аумағын қамтыды деп мәлімдеді, яғни Желиговскийдің әрекетінен бұрын литвалық әкімшілікте болған аймақтарды, ал 1920 жылғы Литва-Совет келісімінде Литваға уәде етілген Вильнюс аймағы да оған қосылуы керек еді. 1922 жылғы 6 ақпанда Миколас Биржишка және Юозапас Кукта сияқты 32 литвалық белсенділер Литваға депортацияланды, оларға шпионаж айыбы тағылды, бұл теориялық түрде өлім жазасына соқтыруы мүмкін еді, бірақ поляк шенеуніктерінің мақсаты – Каунастағы үкімет қаржылаған поляктарға қарсы қызметіне қатысқан ең қиын адамдардан құтылу болды. 1922 жылғы 20 ақпанда Орталық Литва Парламентінің отырысында бүкіл аумақты Польшаға қосу туралы шешім қабылданды, Вильнюс Вильно воеводствосының астанасы атанды. Елшілер кеңесі және халықаралық қауымдастық (Литвадан басқа) 1923 жылы Вильнюсті (Вильноны) Польшаның бір бөлігі деп мойындады. Литва билігі статус-квоны қабылдаған жоқ және Вильнюс аймағына егемендік құқығын талап етуді жалғастырды. Сонымен қатар, қала Литва мемлекетінің конституциялық астанасы деп жарияланды, ал Каунас – Литваның уақытша астанасы болды. Литва шекараны жапты және Польшамен барлық дипломатиялық қатынастарды үзіп жіберді. Екі ел 1938 жылғы Польшаның Литваға қойған ультиматумына дейін де-факто соғыс жағдайында болды.

Польша

Поляктар мен яһудийлер бірге Вильнюс қаласының өзінде көпшілікті құрады. 1920–1939 жылдары поляктар халықтың 65%-ын, яһудийлер 28%-ын, 4% орыстарды, 1% белорустарды және 1% литвалықтарды құрады. Ең маңызды оқиғалардың бірі 1920 жылдардың соңында литвалық мәдениет қайраткерлерінің саяси түрмеге қамалуы болды: Петрас Крауялис, Пранас Биляускас, Кристопас Чибирас, Винцас Ташкунас, Повилас Каразия, Юозас Кайрюкштис, Витаутас Кайрюкштис, Костас Алекса және басқалар. Сондай-ақ, 1925 жылғы мамырдағы саяси сот процесінде 22 литвалық өлім жазасынан құтылды, оларға Тадеуш Вроблевский көмектесті. Стивен Батори университетінде «гетто төсектері» енгізілді. Сонымен қатар, 1938 жылдан бері Сеймде абсолютті көпшілікке ие болған Ұлттық Бірлік лагерінің мүшелері белорустарды поляк ұлтының бір бөлігі деп қарастырып, оларды ассимиляциялауды ұсынды. Ромуальд Ялбжиковский Людвик Боциянскиймен бірлесіп, католик белорустардың белорустық қоғамдарға мүше болуына тыйым салды, сондықтан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін тек бір белорустық қоғам (Белорустық ара өсірушілер қоғамы) қалды. Геосаяси жағдайдың қолайсыздығына қарамастан (Литваның Германия мен Совет Ресейімен сауда жасауына кедергі келтірді), қалада өмір гүлденді. 1928 жылы жаңа сауда жәрмеңкесі – Тарги Полночне құрылды. «Электрит» заманауи радио зауыты сияқты бірқатар жаңа зауыттар ашылды. Дамудың көп бөлігі орталық Мицкевич көшесі бойында шоғырланды, онда лифттері мен автомат есіктері бар Jabłkowski Brothers заманауи универмагы ашылды. 1927 жылы жаңа радио ғимараттары мен мұнаралар салынды, соның ішінде белгілі поляк ақыны және Нобель сыйлығының иегері Чеслав Милош жұмыс істеген орын да болды. Қала университеті Стефан Батори университеті деген атпен қайта ашылды және оқыту тілі ретінде поляк тілі қайта енгізілді. 1931 жылы қалада 195 000 тұрғын болды, бұл оны Польшадағы бесінші ірі қалаға айналдырды. Қала Польшаның мәдени және ғылыми өмірінің маңызды орталығы болды, ал экономикалық жағынан аймақтың қалған бөлігі салыстырмалы түрде артта қалды. 1939 жылы Вильнюсті қайта алған кезде аймақ пен қаланы Литвамен біріктірудегі қиындықтардың себебі осы салыстырмалы дамудың төмендігі болды. Вильнюс сол кезде яһудий тілінің бейресми астанасы да болды. 1919 жылы еврей мәдениеті мұражайы, ал 1924 жылы еврей зерттеулері институты (YIVO) құрылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Вильнюста бірнеше маңызды еврей мәдени мекемелері – театрлар, газеттер мен журналдар, мұражайлар мен мектептер, еврей ПЕН клубы құрылды. YIVO-ның төрт директоры Нью-Йоркке эмиграциялады.

Литвалық азшылықтың жағдайы

Литвалық тарихшының мәлімдемесіне сәйкес, Вильнюс аймағындағы поляк әкімшілігі литвалықтарды поляктандыру және этноцид саясатын жүргізді. Литвалық азшылықтың жағдайы әсіресе Вильнюс воеводасының кезінде нашарлады, ол 1936 жылдан бастап репрессия саясатын белсенді түрде енгізді. 1936 жылдың 11 ақпанында «Польшадағы литвалық азшылыққа қатысты жалпы әкімшілік органдарының іс-қимылдары және осы бағыттағы болашақ жоспарлары туралы» деген құпия антилитвалық меморандум воевода Людвик Боциянский тарапынан поляк әкімшілігіне жіберілді, онда Вильнюс және оған жақын аймақтардағы литвалық азшылықты басып тастау шаралары көрсетілген, бұл аймақтар сол кезде поляктардың бақылауында болды. Воевода Людвик Боциянский бекіткен құпия антилитвалық құжатты іске асыру нәтижесінде литвалық мектептердің және оқу залдарының көбі жабылды, литвалық ұйымдарға тыйым салынды, ал олардың мүшелері түрмеге қамалды немесе жер аударылды. Соның салдарынан 1939-40 оқу жылының басында Польшадағы литвалық білімі Вильнюстегі Витаутас Ұлы атындағы жалғыз жеке бастауыш және жалғыз жеке орта мектеппен шектелді. Бұған қоса, 102 мемлекеттік жалпы білім беретін мектепте поляк тілі оқыту тілі ретінде қолданылса, литва тілі пән ретінде оқытылды.

Литваға оралу

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Вильнюс Германияның үздіксіз әуе шабуылдарынан зардап шекті. Неміс қысымына қарамастан Литва үкіметі Польшаға қарсы Германияның агрессиясына қатысу туралы ұсыныстарды қатаң түрде қабылдамады. Молотов-Риббентроп келісімінің және одан кейінгі кеңестік шабуылдың нәтижесінде Шығыс Польшаның аумақтарын Қызыл Армия басып алды, ол 19 қыркүйек 1939 жылы бір күндік қорғаныстан кейін қаланы басып алды. Кеңес Одағы Литва тарапын қорқытып, егер Литва тарапы Вильнюстің болашақ мәртебесін бұрыннан дайындалған кеңестік күн тәртібіне сәйкес келіссөздер жүргізбесе, қала Белоруссия КСР-іне қосылатынын мәлімдеді. 1939 жылдың 10 қазанында Мәскеуде өткен келіссөздерден кейін қала және оның айналасындағы аудандар Совет-Литва өзара көмек туралы шартқа сәйкес Литваға берілді. Литва бұған жауабында елдің стратегиялық бөліктерінде кеңес әскери базаларын құруға рұқсат берді. Литва елшілері қысымға ұшырады, себебі сол кезде Вильнюс облысының барлығын Белоруссия Кеңес Республикасына қосу туралы әңгімелер жүргізіліп жатты. Литваға Вильнюс облысының тек бес бөлігі ғана қайтарылды, тіпті Кеңес Одағы аймақтың барлығын Литваның бөлігі деп мойындаған кезде ол әлі де поляктардың бақылауында болды. Польшаның Каунастағы елшісі 13 қазанда қаланың заңсыз түрде басып алынуына наразылық білдірді және үш күннен кейін Литвадан кетіп, осы әрекетімен екі мемлекет арасындағы дипломатиялық қатынастарды тағы да тоқтатты. Бұл литвалық еврейлерді қайта біріктірді, бірақ кеңестік қызметке қатысқан кейбір адамдар кетуді шешті. Литва әскері 28 қазанда Вильнюске кірді, бірақ литвалық шенеуніктер үшін Вильнюсті тиісті дайындықсыз астана ретінде орнату мүмкін емес екені анық болды. Сондықтан бұрынғы премьер-министр Антанас Меркис уақытша Вильнюс қаласы мен Вильнюс облысының арнайы үкіметтік өкілі болып тағайындалды, кейіннен оның орнына Казис Бизаускас келді. Вильнюстағы кеңестік биліктің бір айлық кезеңі апатты салдарларға әкелді: қала аштыққа ұшырады, мұражайлар мен мұрағаттар тоналды, құнды заттар, өнеркәсіп және тарихи құжаттар ұрланып Ресейге жеткізілді, көптеген адамдар тұтқындалды немесе жер аударылды. Литва үкіметі қала маңында кеңес әскерлерінің болуы орыстарға үкіметті құлатуға мүмкіндік береді деп қорқып, астананы Вильнюске қайтаруды қасақана баяулатқан сияқты. Вильнюстің қосылуы литвалықтар арасында қуанышпен қарсы алынды, бір буын Вильнюс қаласысыз Литва толыққанды өзі болмайтынына сеніп өсті – тәуелсіз Литваның қайта құрылу Актісі мен Литва Конституциясына жазылған оның астанасы, сондықтан соңғы оқиғалар тарихи әділеттілік актісі ретінде кеңінен қабылданады. Элиталар көбірек алаңдады, көптегендер үшін Литваның Совет Одағына Вильнюс үшін төлеген құны тым жоғары болды, сондай-ақ қаладағы демографиялық жағдайды және литвалық биліктің қарсылыққа тап болу мүмкіндігін білді. Бастапқыда литвалық әскер мен шенеуніктермен алғашқы кездесу тыныш және ешқандай бұзылыстарсыз өтті. Бірақ Вильнюстің поляк епископы Ромуальд Ялбжиковский қаладағы шіркеулердің қоңырауларын соғудан бас тартты. Бірақ келесі күні, 29 қазанда, бірнеше поляктар, көбінесе студенттер мен бірнеше литвалық полиция қызметкерлері арасында қақтығыс болды, литвалықтар Гедиминас мұнарасына өздерінің туын көтергеннен кейін. Литва әскері қалаға кіргеннен кейін, 1939 жылдың қазан айының соңында, рухсыз поляк халқы төрт күндік еврейге қарсы погромды бастады, онда бір адам қаза тауып, 200-ге жуық адам жарақат алды. Еврей қауымы жақын маңдағы ресейлік әскери бөлімдерден араласуды сұрады. 35 советтік танктың қалаға қысқа уақытқа кіргеннен кейін ғана зорлық-зомбылық тоқтады. Бұл қаладағы еврейге қарсы тәртіпсіздіктердің дәстүрлі күні болған 10-11 қарашада күтілетін одан әрі қудалаулардың алдын алды. Литва билігі қаланың Польшадан босату және оны Польшадан шығару науқанын бастады, сондай-ақ еврейлерге қатысты да осындай саясат жүргізілді. Шамамен 50 000 литвалық (көбінесе мемлекеттік министрліктердің қызметкерлері және олардың отбасы мүшелері) литвалықтардың астанасына келді. Литва билігі бұл кезеңде қабылдаған шешімдердің бірі – 1939 жылдың 15 желтоқсанында Вильнюс университетіндегі Стефан Батори университетінің қайта құрылуы. Дәл осындай шешім 1907 жылы құрылған Ғылым достары қоғамына, тіпті патшалық Ресейдің қысымшылық билігі кезінде де жұмыс істеуге рұқсат етілген, және басқа поляк ғылыми мекемелеріне де қабылданды. Литвадандыру процесінде поляк тіліндегі кітаптар дүкендерден алынып тасталды және поляк көшелерінің аттары литва тіліндегі жаңа аттармен ауыстырылды. Поляк кеңселерi, мектептерi, қайырымдылық, әлеуметтік және мәдени ұйымдары, дүкендерi мен кәсiпорындары жабылды. 1940 жылдың маусымына дейін қаладағы барлық мекемелердің екеуі ғана поляк тілінде оқытуды ұсынды, ал шамамен 4000 поляк мұғалімі жұмыстан босатылды. Бұл КСРО-дан поляктарды көшіруді талап етті және Литва мен Белоруссиядан поляк халқын көшіруді шешті. Бұл шешім орындалды және халықтың көп бөлігі кеңестік және жергілікті коммунистік билік ұйымдастырған операцияда қуылды. Вильнюс соғыс жылдары салыстырмалы түрде аз зардап шекті, және оның көптеген ғимараттары соғыстан зақымдалмаған күйде сақталды. Алайда, соғыстан кейінгі он жылдықта, атақты Ұлы Синагогпен екі гетто аймағы және Пилес көшесіндегі бүкіл аудан қиратылды. Соғыстың соңына қарай Вильнюсте барлығы 111 000 адам қалды (1939 жылға дейін бұл көрсеткіш шамамен 200 000 болған), бұл қаланың қоғамдық өмірі мен дәстүрлеріне айқын әсер етті. Соғыстан бұрын поляк-еврей қаласы болған және литвалықтар азшылықты құраған Вильнюс бірден литвадандырылды, литвалықтар жаңа көпшілікке айналды. 1990 жылдың 11 наурызында Литва КСР Жоғарғы Кеңесі Совет Одағынан тәуелсіздігін жариялады және тәуелсіз Литва Республикасын қалпына келтірді. Советтер 1991 жылдың 9 қаңтарында әскерді кіргізу арқылы жауап берді. 1991 жылдың 13 қаңтарында Совет Армиясы Мемлекеттік Радио және Телевизия ғимаратына және Вильнюс Телемунарасына шабуыл жасаған кезде, «Қаңтар оқиғалары» деп белгіленген оқиғада 14 адам қаза тауып, 700-ден астам адам ауыр жарақат алды. Совет Одағы 1991 жылдың тамызында 1991 жылғы төңкеріс әрекетінен кейін Литваның тәуелсіздігін мойындады. Вильнюстің Белоруссия үшін маңызы 20 ғасырдың соңында да сақталды. 1989 жылдың маусымында Вильнюс Белоруссиялық Халық Фронтының конференциясының өткізілген орны болды, өйткені Белоруссиялық Совет билігі бұл шараны Белоруссияда өткізуге рұқсат бермеді. 21 ғасырдың басында Александр Лукашенконың үкіметінен қуғынға ұшыраған Еуропалық Гуманитарлық Университет және тәуелсіз социологиялық орталық NISEPI сияқты бірнеше институт Вильнюсте баспана тапты. Тәуелсіздігінен кейінгі жылдары Вильнюс қарқынды дамып, жақсарып, 15 жылдан кем уақыт ішінде кеңестік үстемдік аймағынан заманауи еуропалық қалаға айналды. 2023 жылдың 11-12 шілдесінде Вильнюсте НАТО саммиті өтті.