Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нгаундере немесе Н'Гаундере (фула: N'gamdere, نغَمْدٜرٜ, 𞤲'𞤺𞤢𞤥𞤣𞤫𞥅𞤪𞤫𞥅) – Камерунның Адамава облысының астанасы. 2005 жылғы халық санауы бойынша халқы 152 700 адамды құрады. Tromsø университеті түсірген «Les Mairuuwas – Maitre de l'eau» фильмінде айтылғандай, Орталық Африка Республикасынан жаппай көші-қон және Камерунның солтүстігіндегі Боко Харам қаупіне байланысты халық саны 2016 жылдың қазанына қарай 1 000 000-ға жеткен. Қала Яундеге баратын темір жолдың соңғы стансасында орналасқан және Нгаундере әуежайы да осында. Қаланың танымал орындары – Ламидо сарайы және Ламидо ғимарат мешіті. Қала өзінің атымен аталатын үстірттегі таудың құрметіне аталған; таудың аты Мбум тілінде «көбелек тауы» деген мағынаны білдіреді. «Ngaou» сөзі Мбум тілінде «тау», ал «Ndare» сөзі «көбелек» дегенді білдіреді. Сондықтан кейбір адамдар оны Адамаваның көбелегі деп атайды. Нгаундере тауы тастақты. Таудың үстінде үлкен тас жатыр. Нгаундере Тисон көліне жақын орналасқан.
Ngaoundéré or N'Gaoundéré (Fula: N'gamdere, نغَمْدٜرٜ, 𞤲'𞤺𞤢𞤥𞤣𞤫𞥅𞤪𞤫𞥅) is the capital of the Adamawa Region of Cameroon. It had a population of 152,700 at the 2005 census. According to the film Les Mairuuwas – Maitre de l'eau produced by the University of Tromsø, the population has rapidly risen to 1,000,000 (as of October 2016) owing to mass immigration from the Central African Republic and the perceived danger from Boko Haram in northern Cameroon. The city lies at the northern end of the railway to Yaoundé and is also home to Ngaoundéré Airport. Attractions in the city include the Lamido Palace and the Lamido Grand Mosque. The town is named after a nearby mountain on its eponymous plateau; the mountain's name is the Mbum word for "navel mountain". "Ngaou" mean mountain in Mbum, and "Ndare" mean navel in Mbum language. Because of this some people call the navel of Adamwa. Mount Ngaoundéré is rockey. On the top of mountain, large stone lies on it. Ngaoundéré is close to Lake Tison.
Тарих
Қазіргі Нгаундере қаласының орнын бұрын Мбум астанасы басып алған, бірақ қазіргі қала 1835 жылы фулани көшбасшысы Ардо Ньобди құрған. Фулалар 19-ғасырда аймақты ұстап тұруды жалғастырды және 1882 жылы Нгаундереге Роберт Флегел келді. Ардо Мухаммаду Аббо 1894 жылы неміс зерттеушісі Зигфрид Пассаржбен қорғаныс келісімін жасады, ал Германия, Ұлыбритания және Франция арасындағы келісімдер аймақты Германияның ықпал аймағына енгізді. Неміс әскері 1901 жылғы 20 тамызда қаланы (Ngaundere кезеңінде) күшпен басып алды. 1915 жылғы 29 шілдеде қалада Бірінші дүниежүзілік соғыстың Камерун кампаниясы кезінде неміс және британ әскерлері арасында шайқас болды. Соғыстан кейін аймақ Камерун тәуелсіздік алғанға дейін француз оккупациясы астында болды.
The site of modern Ngaoundéré had previously been occupied by a Mbum capital, but the present city dates from around 1835, when it was founded by the Fulani leader Ardo Njobdi. The Fula continued to hold the area during the 19th century and Ngaoundéré was visited in 1882 by Robert Flegel. Ardo Muhammadu Abbo signed a protection agreement with the German explorer Siegfried Passarge in 1894 and a series of agreements between Germany, Britain, and France placed the area within Germany's sphere of influence. The German army occupied the town (period Ngaundere) by main force on August 20, 1901. On July 29, 1915, the town was the scene of a skirmish between German and British troops during World War I's Kamerun campaign. Following the war, the area fell under French occupation until the independence of Cameroon.
Халық саны
Мбумдар – 19 ғасырдағы фуланилердің шабуылына дейін осы аймақтың алғашқы тұрғындары болған. Фуланилер 1835 жылы Нгаундере қаласының негізі қаланғаннан бері Мбумдермен бірлесіп билік жүргізіп келеді, ал Мбумдер ислам заңдары бойынша қорғалатын халық саналады. Билеушінің әкесінің жағынан биліктегі фулани әулетінен тарауы керек, бұл тамыры Боундунның Нгаундеренің алғашқы Ламидосы Ардо Нжобдиге дейін жетеді. Ал анасының жағынан Мбум ұрпағы болуы тиіс, осылайша ол халықтың барлығын ұсынуға мүмкіндік алады. Адамуа аймағының ең ірі қаласы болғандықтан, Нгаундере айналасындағы ауылдық аймақтардан көптеген қоныс аударушыларды тартады, оның ішінде солтүстіктен Ди, Мейганга аймағынан Гбая және батыстан Пере тайпаларынан келгендер бар. 1973 жылы теміржол құрылысы аяқталғаннан кейін халық саны күрт өсті, ал қосымша халықтың көп бөлігі Адамуа аймағынан тыс жерлерден келді. Бұл, негізінен жергілікті саудагерлер орналасқан Grand Marché және Камерунның оңтүстік аймақтарынан келген тұрғындар көптеп шоғырланған Petit Marché арасындағы ирониялық қайшылықта жақсы көрінеді, Petit Marché Grand Marché-ден солтүстік-батысқа қарай орналасқан және одан әлдеқайда үлкен.
The Mbum were the earlier population of the surrounding area before the 19th century invasion of the Fulani. The Fulani have ruled the area since the foundation of Ngaoundere in approximately 1835 in conjunction with the Mbum, who are considered a protected people according to Islamic law. The ruler is required to be descended from the ruling Fulani family on his father's side, extending back to the first Lamido of Ngaoundéré Ardo Njobdi of Boundang. On his mother's side, he is expected to be an Mbum descendant, so that he may represent the entirety of the population. Being the largest city in the Adamawa Region by far, Ngaoundéré attracts numerous settlers from the surrounding rural areas, including Díi from further north, Gbaya from the Meiganga area and Pere from the west. The population expanded greatly after completion of the railway in 1973, with a large percentage of the additional population originating from outside of Adamawa Region. This is evident in the ironic dichotomy between the so called Grand Marché, adjacent to the Grand Mosqué and housing mainly local merchants, and the much larger Petit Marché located to the northwest in a neighbourhood housing a population largely originating in the southern regions of Cameroon.
Климат
Нгаундереде тропикалық саванна климаты (Кеппен климаттық жіктелімі Aw).
Ngaoundéré has a tropical savanna climate (Köppen climate classification Aw).
Байланыс
Бұл қала Камерунның оңтүстігі мен елдің солтүстік бөлігін байланыстыратын маңызды коммуникациялық орталық қызметін атқарады.
The city serves as an important communications hub, linking the south of Cameroon with the northern part of the country.
Темір жол
Яундеден Камерал темір жолы осы жерде аяқталады, ал Нгаундере орталық станциясы әрқашан өмірмен толы. 2015 жылы бұл темір жолды Чадқа қарай 700 шақырымға ұзарту мақұлданды. «Business in Cameroon» баяндамасына сәйкес, Камерун үкіметі мен Африка даму банкі (AfDB) 2017 жылдың 19 шілдесінде Яундеде Камерун темір жолын Чадқа дейін ұзарту жобасының техникалық-экономикалық негіздемелерін зерттеу туралы меморандумға қол қойды. Бұл ұзарту Камерун темір жолы (Camrail) терминалинен, Солтүстік Камерунның Адамава облысының орталығы – Нгаундере қаласынан басталады.
The Camrail railway from Yaoundé ends here, and Ngaoundéré Central Station is always sprawling with life. An extension of this railway 700 km to Chad was approved in 2015. According to a report from Business in Cameroon, the Cameroonian government and the African Development Bank group (AfDB) signed on 19 July 2017 in Yaoundé, a memorandum on the feasibility studies for the project to extend the Cameroonian railway to Chad, from the Cameroon Railways (Camrail) terminal in Ngaoundéré, the Adamawa regional capital, in northern Cameroon.
Жол
Нгаундереден Гаруа, Маруа және Чадқа дейін, бірақ кейбір шұңқыры бар, асфальтталған жол созылып жатыр. Басты тауарлар – банан, жемістер және оңтүстіктен келетін жалпы тауарлар. Солтүстік – Солтүстік және Чадтан мақта, ал Адамуадан оңтүстікке – ірі қара мал жібереді.
There is a paved road, albeit with some potholes, extending from Ngaoundéré to Garoua and Maroua, and Chad. The main goods are bananas, fruits and general goods from the south. The north sends cotton stemming from North and Chad, and cattle from Adamaoua towards the south.
Ауа
Нгаундере әуежайының 1,6 км ұзындығындағы жолағы бар, ол Боинг 737 және оған ұқсас ұшақтарды қабылдауға жарамды. 1980-ші жылдары мен 1990-шы жылдардың басында әуежайда аптасына Яунде және Дуалаға (оңтүстікке), Гаруаға (солтүстікке) және Чадтың Нджамена қаласына бірнеше рейс болды. Экономикалық төмендеу және ұлттық әуе компаниясы «Камерун Эйрлайнздың» құлдырауы салдарынан, қазіргі уақытта әуежайда қозғалыс өте сирек, тіпті жоққа жақын. Әуежайдың ICAO коды – FKKN, ал IATA коды – NGE.
Ngaoundéré Airport has a 1.6 km strip, capable of accepting Boeing 737 and similar aircraft. In the 1980s and early 1990s, the airport had several flights a week to both Yaoundé and Douala in the south, Garoua in the north, and N'Djamena, Chad. Because of economic decline and the decline of the national carrier, Cameroon Airlines, the airport currently sees very little traffic, if any. The airports ICAO code is FKKN while the IATA code is NGE.
Радио
Нгаундере Камерунның микротолқындық желісімен байланысты, бірақ жүйе өте сенімді емес. Фула радиостанциясы Сауту Линджила қалада орналасқан.
Ngaoundéré is linked to the Cameroonian microwave network, but the system is not very reliable. The Fulani radio station Sawtu Linjiila is located in the city.
Интернет
Көптеген жеке компанияларда екі тарапты спутниктік байланыс жүйесі бар, ал қалада көптеген киберкафелер кездеседі.
Many private companies have two way satellite communications and there are many cybercafés in the city.
Тау-кен өндірісі
Айналасында, әсіресе Миним және Мартап аудандарында боксит кен орындары бар.
There are bauxite deposits in the vicinity, especially at Minim, Martap.
Дін
Дін орындарының арасында көбінесе мұсылман мешіттері басым. Сонымен қатар, христиан шіркеулері мен храмдары да бар. Нгаундере епархиясы – католик шіркеуінің епархиясы, оның қазіргі епископы – Эммануэль Аббо.
Among the places of worship, they are predominantly Muslim mosques. There are also Christian churches and temples. The Diocese of Ngaoundéré is a diocese of the Catholic Church whose current bishop is Emmanuel Abbo.
Демография
ЖылХалық саны2018 ж. шамамен 1 000 0002005 ж. шамамен 200 000
YearPopulation2018 est. approx. 1,000,000 2005 est. approx. 200,000