Кіріспе

Бір сатылы баллистикалық технологиядан басқа, R-12 Dvina екі сатылы мүмкіндікке ие болды, бұл оған пайдалы жүктемелерді Жердің төменгі орбитасына шығаруға мүмкіндік берді. Иранның "Шахаб-4" зымырасы, әлдебір R-12 Dvina-дан туындаған нұсқасы болуы мүмкін.

Басталуы

ОКБ 586 1950-ші жылдардың басында Михаил Янгельдің басшылығымен Сергей Королевтің ОКБ 1 өндірістік инфрақұрылымының бір бөлігінен бөлініп шықты. Ұзақ өтпей ол Р-5 зымырасынан жоғарырақ тиімділікке ие стратегиялық зымыраны жасауды бастады. Янгельдің жобасы Р-5 зымырасының негізгі корпусын Р-11 «Земля» зымырасынан жасалған қозғалтқышпен біріктіруге негізделген. Р-11 – бұл қысқа қашықтыққа ұшатын зымыра, ол азот қышқылын тотықтырғыш ретінде және керосинды отын ретінде пайдаланған, сондай-ақ ұзақ уақыт сақтауға жарамды болған. Валентин Глушко ұзақ сақтауға жарамды отынды пайдалануды жақтады және жоба үшін жаңа қозғалтқыш жасауды ұсынды. Р-5 және Р-7 сияқты бұрынғы жобаларда сұйық оттегі тотықтырғыш ретінде қолданылған, сондықтан оларды ұшыру алдында дереу отынмен толтыру қажет болды, себебі оттегі уақыт өте келе «қайнап» кететін. Ол Р-12 үшін RD-214 қозғалтқышын жасады, ол төрт жану камерасынан тұратын және бір турбонасос жиынтығымен бөлісілген. Насостар бұрынғы үлгілердегідей, ыдыраған сутек пероксидінің күшімен жұмыс істеді, соның нәтижесінде шығарынды газ пайда болды. Жаңа қозғалтқыш Р-5 зымырасының корпусына сыймас үшін тым үлкен болды, сондықтан қозғалтқышты орналастыру үшін конустық құйрық бөлімі қосылды. Басқару жүйесі бюросының басшысы Николай Пилюгин Янгельді Р-12 зымырасына бұрынғы зымыраларда қолданылған дәстүрлі радиобақылаудың орнына толық автономды басқару жүйесін енгізуге көндірді. Мысалы, Р-5 зымырасында инерциялық басқару жүйесі қолданылған, оны ұшу кезінде жердегі радиостанциялардан келетін командалармен «нақты реттеу» қажет болды. Пилюгин жаңа инерциялық жүйелердің 2000 км қашықтықтағы нысаналарды ортаңғы кезеңде жаңартусыз соғу үшін қажетті дәлдікке ие болатынын сезді. «Южное» ғылыми-өндірістік бірлестігінің ресми тарихына сәйкес, Янгельдің жобасы 1953 жылдың 13 ақпанында КСРО Министрлер Кеңесімен бекітілді. Алайда, басқа бір деректе бұл бекіту 1955 жылдың 13 тамызында берілгендігі айтылады. Бірінші сынақ 1957 жылдың 22 маусымында Капустин Ярында жүргізілді. 1958 жылдың қыркүйегінде Никита Хрущев Р-12 және оның бәсекелесі Р-5М зымыраларының іске қосылуын көру үшін Капустин Ярға жеке келді. Соңғысы сол кезде қабылданып алынған еді. Р-12 зымырасын іске қосу сәтті аяқталды және келесі айда көліктің жаппай өндірісі Днепропетровск қаласында басталды. Сынақ іске қосылулары желтоқсанға дейін жалғасты және ең көп қателік 2,3 км құрады. Р-12 зымырасы бойынша жұмысы үшін 1959 жылдың 1 шілдесінде ОКБ 586 Ленин орденімен марапатталды, ал Социалистік Еңбек Ері (ең жоғары өнеркәсіптік наградасы) Янгель, Смирнов және Будникке берілді.

Қатысу

Ресейлік дереккөздерге сәйкес, Р-12 зымыраны 1959 жылдың 4 наурызында қарулануға енгізілді, бірақ Батыс елдерінің барлау қызметі 1958 жылдың соңында оның алғашқы операциялық мүмкіндікке қол жеткізгенін сендірді. Бұл жүйенің алғашқы ресми көрсетілімі 1960 жылдың қараша айында болды, ал 1962 жылдың қазан айында Куба зымыран дағдарысы кезінде Кубаға жеткізілді. Жер үстінде орналасқан Р-12 зымырандарымен жабдықталған алғашқы бес полк 1960 жылдың мамыр айында, ал шахталық зымырандардың бірінші полкі 1963 жылдың қаңтарында күшке кірістірілді. Батыс елдері олардың реакция уақытын қалыпты жұмсақ нысан дайындық жағдайында бірден үш сағатқа дейін, ал қалыпты қатты нысан дайындық жағдайында беседен он бес минутқа дейін бағалады. Жоғары дайындық жағдайындағы рұқсат етілген күту уақыты (реакция уақыты 3-5 минутқа тең) жұмсақ нысандар үшін көп сағатқа, ал қатты нысандар үшін бірнеше күнге созылды. R-12 және R-12U зымырандары 1964-1966 жылдары 608 ұшқыш құралдың ең жоғары операциялық санына жетті. Жұмсақ нысандарды тоқтату 1968 жылы, ал қатты нысандарды тоқтату 1972 жылы басталды. 1978 жылы оларды тоқтату және жылжымалы жерден ұшырылатын RSD-10 Pioneer зымырандарымен алмастыру басталды.

Дамыту

R 12 зымырасының теміржолға негізделген нұсқасын жасау жұмыстары тоқтатылды, бірақ содан кейін silo-ға шығарылатын нұсқасы басталды. Капустин-Ярда Mayak 2 (Маяк 2) кодовый атымен жер асты ұшыру кешені салынды. 1959 жылдың қыркүйегінде R 12 алғаш рет silo кешенінен ұшырылды. 1960 жылдың мамыр айында R 12U деп аталатын жаңа R 12 зымырасын жасау басталды. R 12U жер бетіндегі ұшыру платформаларымен де, silo-ларда да қолдануға арналған. R 12U зымырасының silo ұшыру кешені төрт ұшыру орнынан тұрады және "Двина" (8П763 «Двина»; [[Двина (аңдатпа)) деп аталды. Зымыра мен ұшыру кешенін сынау кезеңі 1961 жылдың желтоқсанынан 1963 жылдың желтоқсанына дейін жалғасты. R 12 сондай-ақ V 1000 зениттік-ракеталық кешенін әзірлеу кезінде нысана ретінде пайдаланылды. Бірқатар сынақтар кезінде екі R 12 зымырасы радар жүйелерін сынау үшін жоғарғы атмосферада жарылғыш зарядтарын жарылысқа келтірді. Келесі сынақ ретінде Капустин-Ярдан R 12 зымырасын ұшыру жоспарланған, ал Тюратамнан екі R 9 зымырасы сол аймаққа ұшып келуі тиіс болған, бірақ тек R 12 зымырасы ғана сәтті ұшырылды.

Жою

1987 жылдың желтоқсанында қол қойылған және 1988 жылдың маусым айында күшіне енген Орташа қашықтықтағы ядролық күштер туралы шарт. Бұл шарттың басты мақсаты – АҚШ және Кеңес Одағына тиесілі құрлықтан ұшырылатын баллистикалық және қанатты зымырандарды, сондай-ақ 500 мен 5500 километр аралығындағы қашықтыққа ұшатын оларға қолдау жабдықтарын жою және тыйым салу еді. "Р-12" және "Р-14" "Чусовая" зымырандары мен олардың құрамдас бөліктері Лесная зымырандарды жою орталығында жойылды. Соңғы 149 советтік "Р-12" зымыраны 1990 жылдың мамыр айында Леснаяда жойылды.

Жаңа көтеру қондырғысы бар зымыран

1961 жылы R-12 зымыран комплексіне LOX және UDMH отындарын пайдаланатын жоғарғы саты қосылып, «Космос-63С1» бустері құрастырылды. R-12 үшін жер үстіндегі ұшыру алаңдары болмағандықтан, барлық ұшырулар Капустин Ярындағы «Маяк» шахтасынан жүзеге асырылды. Бірақ шахталар қайта-қайта пайдалану үшін емес, сондықтан әр бірнеше ұшырудан кейін оларды жөндеу қажет болды, бұл жағдай тиімсіз болып шықты. «63С1» бустерінің алғашқы екі ұшыру әрекеті 1961 жылдың қазан және желтоқсан айларында жасалды, екеуі де сәтсіз аяқталды. 1962 жылдың 16 наурызында «Космос-1» навигациялық сынақ спутнигі сәтті орбитаға шығарылды, бұл R-7 емес, басқа бустермен жасалған кеңестік ғарышқа алғашқы ұшыру болды. Соңында, Капустин Ярында арнайы ұшыру кешені салынды және ол алғаш рет 1964 жылдың желтоқсанында пайдаланылды. 1965-67 жылдары Капустин Ярындағы «Двина» шахтасынан суборбитальдық сынақтар кезінде жетілдірілген R-12 бустері ұшырылды, одан кейін жаңартылған, жақсартылған ұшыру құралы – 11К63 пайда болды. 1967 жылы Плесецк қаласында екінші ұшыру кешені ашылды, содан бері 11К63 рейстері Капустин Яр мен Плесецк арасында ауысып, көбінесе жеңіл ғылыми және әскери жүктерді орбитаға шығарды. Барлығы 123 рет ұшырылды, оның сегізі орбитаға шыға алмады. 1977 жылы R-12 және 11К63 пайдаланудан тоқтатылды.

Шолу

R 12 – бір сатылы зымыран, бөлінетін бір қайта кіретін бас бөлігі бар. Біріктірілген жанар май резервуарларында окистендіргіш жанар май резервуарының алдына орналастырылып, аралық тақтамен бөлінген. Ұшу кезінде төменгі бөлімдегі окистендіргіштің бірінші кезде жұмсалуына мүмкіндік берді, бұл ұшу кезіндегі тұрақтандыруды жақсартты. Жетектейтін жүйе төрт сұйық отынды зымыран қозғалтқыштарынан және ортақ турбиналық сорғы бірлігінен тұрады. Ұшуды басқару зымыран қозғалтқыштарының соплоларында орналасқан төрт көміртекті газ сорғыштарының көмегімен жүзеге асырылды. Автономды бағыттап-басқару жүйесі масса ортасының нормаль және бүйірлік тұрақтандыру құрылғыларын, жылдамдықты басқару жүйесін және компьютерлік автоматты қашықтық басқару жүйесін пайдаланды. R 12 жұмсақ ұшыру алаңдарында да, қатты силос-тарда да орналастырылды. Стандартты қуаты 2,3 мегатоннаға тең болды. Конвенциялық жарылғыш заттар немесе химиялық қару да қолданылуы мүмкін еді.

Р-12 дайындық сатылары

Дайындық № 4 (тұрақты). Зымыран ангарда болды. Гироскоптар (бақылау құрылғылары) және жарықтқыш бөлігі орнатылмаған, зымыранға отын құйылмаған. Зымыран жеті жылға дейін (зауыттың кепілдік берілген қызмет мерзімі) осы күйде тұруы мүмкін. Оны ұшыруға 3 сағат 25 минут кетеді. Дайындық № 3 (көтерілген). Зымыран ангарда болды. Гироскоптар мен жарықтқыш бөлік орнатылды. Зымыран үш жылға дейін осы күйде тұруы мүмкін. Оны ұшыруға 2 сағат 20 минут кетеді. Дайындық № 2 (бірінші деңгейде көтерілген). Зымыран ұшыру алаңына жеткізілді, гироскоптар іске қосылды және бастапқы деректер енгізілді. Зымыранның жанында отын құюшы танкерлер тұрды. Зымыран үш ай бойы осы күйде тұруы мүмкін. Оны ұшыруға 1 сағат кетеді. Дайындық № 1 (толық). Зымыран отынмен толтырылып, нысанаға бағытталған, бірақ іске қосу газы құйылмаған. Зымыран бір ай бойы осы күйде тұруы мүмкін. Оны ұшыруға 30 минут кетеді.