Кіріспе
Ғарыш соғысында қолданылатын қарулар
Ғарыш қарулары – ғарыш соғысында қолданылатын қарулар. Оларға орбитадағы ғарыш жүйелеріне шабуыл жасай алатын қарулар (мысалы, спутникке қарсы қарулар), ғарыштан жер бетіндегі нысаналарды жою немесе ғарыш арқылы өтетін зымырандарды құрылыстан шығару кіреді. Ғарышты әскерилендіру процесінде мұндай қарулар негізінен Суық соғыс кезінде бәсекелес үлкен державалармен жасалған, ал кейбіреулері бүгінге дейін әзірленуде. Ғарыш қарулары сонымен қатар әскери ғылыми фантастика мен ғылыми-фантастикалық бейне ойындардағы маңызды тақырып болып табылады.
Ғарыш-ғарыш қарулары
Кеңес Одағының құпия әскери ғарыш станциясы "Алмаз" бағдарламасы жаудың ұстап алуына немесе басып кіруіне қарсы тұру үшін 23 мм автокөліктік зеңбірекпен жабдықталған. Бұл орбитада атылған бірінші және қазірге дейін жалғыз ғарыштан ғарышқа қару. Кеңес Одағының ұшқышсыз "Полиус" қару платформасы мегаватттық көмірқышқыл газы лазерімен және өзін қорғауға арналған зеңбірекпен жабдықталмақ болған.
Жерден ғарышқа қару
Жер серігіне қарсы қару, негізінен жерден ғарышқа және ауадан ғарышқа зымырандар, АҚШ, КСРО/Ресей, Үндістан және Қытай Халық Республикасы тарапынан әзірленді. Жақындағы Қытай және АҚШ сынақ бағдарламаларының аясында орбитадағы серікті жоюға бағытталған бірнеше сынақ атылыстар жүргізілді. Жалпы, жарылғыш және кинетикалық жою жүйелерін қолдану ғарыш қалдықтарының проблемаларына байланысты салыстырмалы түрде төмен биіктіктермен шектеледі, сондай-ақ орбитаға ұшыру қалдықтарын қалдырмау үшін де.
Стратегиялық қорғаныс бастамасы
1983 жылғы 23 наурызда президент Рональд Рейган стратегиялық қорғаныс жобасын ұсынды, ол жаудың құрлық аралық баллистикалық зымырандарын (МБР) жоятын қорғаныс жүйесін жасау мақсатындағы ғылыми-зерттеу бағдарламасы болды. Бұл қорғаныс жүйесін оның қарсыластары фильмнен кейін «Жұлдызды соғыс» деп атады. Жүйенің кейбір идеяларына «Блескетін тастар» кіретін, бұл кинетикалық жою құралдары, яғни спутниктерден нысаналарына (жарылғыш бөлім, жарылғыш бөлім тасымалдағышы немесе тіпті МБР-дің жоғарғы сатысы) ұшырылатын шағын зымырандар еді. Басқа да мүмкіндіктерге орбитадағы спутниктерде орналасқан қуатты лазерлік қарулар, плазмалық қарулар немесе бөлшектік сәулелер кіретін. Зымыранның ұшырылуы анықталғанда, спутник зымыранға (немесе жарылғыш бөлімдерге) атып, оны жоятын еді. Қару-жарақтарды тікелей өндіріске енгізу ешқашан жүзеге аспаса да, әскерилер 2000 жылдары Boeing 747 ұшақтарына орнатылған лазерлерді зымырандарды жою үшін сынап көрді, бірақ лазерлердің қашықтығының шектеулі болуына байланысты және потенциалды ұшыру алаңдарының жанында тұрақты түрде ұшқыштарды ұстаудың қиындығына байланысты бұл сынақтар тоқтатылды. Сынақтар Эдвардс әуе базасында өтті.
Орбиталық қару-жарақ
Орбиталық қару – планета немесе ай сияқты ірі дене төңірегінде орбитада орналасқан кез келген қару. 2022 жылғы желтоқсанға дейін белгілі бірдей орбиталық қару-жарақ жүйелері жоқ, бірақ бірнеше мемлекет басқа елдерді немесе қарулы күштерін бақылау үшін орбиталық бақылау желілерін орналастырған. АҚШ және Кеңес Одағы Суық соғыс кезеңінде бірнеше орбиталық қару-жарақ жүйелерін жобалаған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия да «Күн қаруы» деп аталатын орбиталық қару жоспарларын жасап жатты – бұл күн сәулесін шоғырландырып, қару ретінде пайдалануға арналған орбиталық айна болатын. Орбиталық қару-жарақтарды дамыту, «Космос туралы шарт» және SALT II шарты күшіне енгеннен кейін көптеп тоқтатылды. Бұл шарттардың талаптары бойынша, жаппай қырып-жоятын қаруды ғарышқа орналастыруға тыйым салынды. Алайда, кинетикалық бомбалау сияқты осы шарттарды бұзбайтын басқа да қарулар бар болғандықтан, кейбір жекелеген топтар мен үкімет шенеуніктері ғарыш кеңістігінде кез келген қару-жарақты орналастыруға тыйым салатын «Космосты сақтау шарты» туралы ұсыныс жасады.
Орбиталық бомбалау
Орбиталық бомбалау – планета, ай немесе басқа астрономиялық объектідегі нысаналарға ұшақтан немесе орбитадан тыс платформадан емес, сол объектінің айналасындағы орбитадан шабуыл жасау. Бұл бірнеше қару-жарақ жүйелерінің концепцияларында, соның ішінде кинетикалық бомбалау және ядролық қару жеткізу жүйесі ретінде шабуыл құралы ретінде ұсынылған. Суық соғыс кезінде Кеңес Одағы 1968-1983 жылдар аралығында Фракциялық орбиталық бомбалау жүйесін қолданды. Бұл жүйенің көмегімен ядролық оқ-дәрі Жердің төменгі орбитасына орналастырылып, кейіннен орбитадан шығарылып, Жер бетіндегі кез келген нүктеге соққы беруге болатын. Кеңес Одағы жүйенің жұмыс істейтін үлгісін құрғанмен, Ғарыш кеңістігі туралы шартына сәйкес, ғарышқа жарылғыш оқ-дәрілерді орналастыруға тыйым салынды. Фракциялық орбиталық бомбалау жүйесі 1983 жылғы қаңтарда 1979 жылғы SALT II шартының талаптарына сәйкес тоқтатылды, бұл шарт, басқалармен қатар, жаппай қырып-жою қаруын мұндай жартылай орбитаға шығаруға қабілетті жүйелерді орналастыруға тыйым салды. SALT II шартының талаптарына сәйкес, конвенциялық оқ-дәрілермен жабдықталған орбиталық бомбалау жүйелеріне рұқсат етіледі. Ұсынылған кейбір жүйелер орбитадан түсірілген ірі вольфрам карбиді/уран керамикалық таяқшаларға негізделген және жарылғыш заттардың орнына кинетикалық энергияға тәуелді, бірақ олардың үлкен массасы оларды орбитаға тасымалдауды өте қиын етеді. 2020 жылға дейін тарихтағы жалғыз нағыз орбиталық бомбалау ғылыми мақсаттар үшін жүзеге асырылды. 2019 жылдың 5 сәуірінде жапондық роботтық ғарыш зонды «Хаябуса-2» жарылыстан пайда болған үлділерді жинау үшін ғарыштан 162173 Рюгу астероидінің бетіне «импактор» деп аталатын жарылғыш құрылғыны жіберді. Миссия сәтті аяқталды және «Хаябуса-2» аспан денелерінің құнды үлгілерін алып, Жерге қайтарды.
Көркем шығармаларда
Ғылыми фантастикада, әсіресе әскери ғылыми фантастикада және ғылыми-фантастикалық тақырыптағы бейнеойындарда түрлі формадағы нақты немесе ойдан шығарылған ғарыш қарулары жиі маңызды орын алады.