Кіріспе

Джон Генри Ньюменнің 1870 жылғы сенім туралы кітабы "Келісім грамматикасына көмек: Эссе" (көбінесе соңғы үш сөзге дейін қысқартылады) – Джон Генри Ньюменнің сенім философиясы бойынша маңызды еңбегі. 1870 жылы аяқталған бұл кітапты жазуға Ньюмен 20 жыл жұмсады, ол достарына айтқан. Ньюменнің мақсаты – дәлелдеу және келісімнің ғылыми стандарттары тым шектеулі және нақты өмірде қолдануға келмейтіндігін көрсету болды. Ол логика мен оның қорытындылары нақты өмірдегі шешімдер қабылдауға тікелей қатысты емес екенін дәлелдеді. Осы себепті, нақты сенімдегі келісімнің дұрыстығын қалыпты логикалық өлшемдермен бағалау жөнсіз, себебі қағаз бетіндегі логика мұндай міндетке лайық емес. "Логика екі шетінен де еркін", – деді ол, яғни логика процесі бастапқыда шектеулі шарттарға тәуелді болып, оның нәтижелерін нақты өмірдегі жағдайларға қатайсыздандырады.

Мақсаты мен мазмұны

"Грамматика" – сенімді қорғау. Ньюман сенімді рационалды адам қызметінің заңды өнімі ретінде қорғауға тырысты, яғни келісім адам табиғатына қайшы емес. Ол бұл кітапты британдық эмпиризм аясында жазды, ол келісімнің күшін және заңдылығын оған ұсынылған дәлелдермен шектеді. Ньюманның замандастары Джон Локк, Дэвид Юм және Джон Стюарт Милл – Ньюманның философиялық тұрғыдан айналысқан негізгі эмпириктері болды. "Грамматика" екі бөлімнен тұрады. Біріншісі "Келісім және қабылдау" деп аталады, ол түсінбеген нәрсеге сену туралы. Екіншісі "Келісім және қорытынды" деп аталады, ол абсолютті түрде дәлелдеуге болмайтын нәрсеге сену мәселесін қарастырады. Екі бөлім де келісімге немесе сенімге қатысты. Бірінші бөлім келісім мен қабылдаудың арақатынасын талқылайды – оқуға сену үшін қандай деңгейде ақыл-оймен иемдену қажет. Бұл бөлім түсіну мен қабылдау арасындағы айырмашылыққа тоқталады. Ньюманның пікірінше, адам түсінбесе де, қабылдағанша сенуі мүмкін. Мысалы, адам Құдайдың Үштік екенін түсінбеуі мүмкін, яғни оның жеке ұғымдарын бір тұжырымға біріктіре алмайды, бірақ оған заңды түрде сенуі мүмкін, себебі қабылдау түсінусіз мүмкін. Ньюманның пікірінше, қабылдау – бұл "ұсыныстың идеясын немесе фактісін ақылмен қабылдау". Сондықтан, әдеттегі білімсіз христиан немесе кез келген адам Құдай бір және үш екенін түсіне алмаса да, осы ілімді анықтайтын ұсыныстардың сөздері анық және ақылға қонымды, сондықтан келісім заңды болуы мүмкін. Екінші бөлім келісімді қорытындымен салыстыру арқылы оны нақтылайды. Келісім мен қорытындының басты айырмашылығы – келісім шартсыз, ал қорытынды шартты, яғни басқа ұғымдарға немесе идеяларға тәуелді және өздігінен тұра алмайды. Ньюман үшін қорытынды басқа қорытындыларға байланысты мәлімдеме болып табылады. Мысалы, "Осылайша, машина қызыл" деген мәлімдеме оның мағынасы үшін бұрынғы мәлімдемелерге тәуелді және оларға келісу үшін бұл мәлімдемелерді білу керек. Бұл "үйдің алдындағы машина қызыл" дегенге қарама-қарсы қорытынды, өйткені ол өздігінен тұра алатындықтан, оған келісуге болады. Қорытындылардың үш түрі бар: формалды, бейресми және табиғи. Формалды қорытынды – дедуктивті логика. Ньюман үшін логика ғылымда және қоғамда өте пайдалы. Алайда, оның нақты әлемдегі қолданылуы өте шектеулі, өйткені оның пайдалылығы бастапқы болжамдарымен шектеледі. Ньюман үшін логика жұмыс істеуі үшін адам ойлауын өте нақты және тар мағыналарға дейін қысқарту керек, сондықтан логикалық мәлімдемелер нақты әлемдегі қолданылуын жоғалтады. Бейресми қорытынды – есептеуге ұқсас. Бейресми қорытындыда адам конвергентті алдыңғы ықтималдықтардың жинақталуын қарастыру арқылы қорытындыға келеді. Табиғи қорытынды – бұл адам алдыңғы жағдайларды және қорытындыларды бірден түсінетін қарапайым және толық процесс. Мысалы, егер адам түтінді көрсе, ол бірден оттың бар екенін түсінеді. Ньюманның пікірінше, табиғи қорытынды тәжірибемен немесе туа біткен қабілетпен байланысты. "Грамматиканың" екінші бөлімі Ньюменнің Аристотельдің фронезисінің интеллектуалдық қарсыласы болып табылатын Иллативтік сезім ұғымын енгізген жері. Бұл – нақты жағдайдағы логикалық алшақтықты жауып, келісімге жол ашатын адам ақыл-ойының қабілеті. Формалды логика/қорытынды сенімді процестерді қолданады, олар қолданылатын салаларда белгілі бір және берік қорытындыға әкеледі. Алайда, Ньюман нақты өмірде шешімді қолдайтын ресми даусыз дәлелдеу мүмкін емес деп мәлімдеді – ең жақсысы қорытындыға жақындаған ықтималдықтар. Ньюман үшін логикалық сенімділіктің нақты экзистенциалдық баламасына қол жеткізу мүмкін емес. Осылайша, ықтималдықтардың конвергенциясы мен толық келісім арасындағы алшақтықты жабу үшін, белгілі бір жағдайларда сенімділікке жету үшін Иллативтік сезімнің көмегі қажет. Ньюман Иллативтік сезімді пайдаланудың қаупі бар екенін мойындады. Оны қолдану арқылы адам ырым-жырымға және ерекшелікке бейім болуы мүмкін. Бірақ Ньюманның айтуынша, ырым-жырымдарды сенімнің моральдық элементімен, яғни қасиеттілікпен, мойынсұнушылықпен және міндет сезімімен, тек ырым-жырымға айналып кетуден сақтайды.