Кіріспе
Лангерханс жасушалы гистиоцитоз (ЛЖ) – Лангерханс жасушаларының, яғни сүйек миынан пайда болатын және теріден лимфа түйіндеріне миграциялай алатын аномальді жасушалардың клоналды көбеюі. Симптомдары оқшауланған сүйек зақымдануларынан бастап, көп жүйелі ауруларға дейін ауыспалы. ЛЖ гистиоцитоздар деп аталатын синдромдар тобына жатады, олар гистиоциттердің (активтенген дендриттік жасушалар мен макрофагтар үшін қолданылатын ескі термин) қалыптан тыс көбеюімен сипатталады. Бұл аурулар лейкемия және лимфома сияқты ақ қан жасушаларының аномальді көбеюінің басқа түрлерімен байланысты. Бұл ауруға бірнеше есім берілген, соның ішінде Ханд-Шюллер-Кристиан ауруы, Абт-Летерлер-Сиве ауруы, Хашимото-Притцкер ауруы (туған кезде кездесетін өте сирек және өзін-өзі шектейтін түрі) және Х-гистиоцитоз, 1985 жылы Гистиоциттер қоғамы бұл атауды өзгергенге дейін. Иттердегі гистиоциттік ауруларда да осыған ұқсас аурулар сипатталған. ЛЖ клиникалық жағынан үш топқа бөлінеді: біржақты, көпжақты бір жүйелі және көпжақты көп жүйелі.
Бірфокустық
Бірфокусты ЛХ, сондай-ақ эозинофильді гранулома деп аталады (бұл қазіргі кезде қате термин екені анықталған ескі атау), – бір органда Лангерганс жасушаларының кеңейіп көбеюімен сипатталатын ауру, олар зақымдануларға, яғни жараларға әкеледі. Әдетте ол сүйектен тыс зақымдануға алып келмейді, бірақ сирек жағдайларда теріде, өкпеде немесе асқазанда жаралар табылуы мүмкін. Ол бір органда жалғыз жара ретінде немесе бір органда көптеген жаралар түрінде көрінуі мүмкін. Егер бірнеше жара ағзаның ішінде шашыраңқы орналасса, онда оны көпфокусты бір жүйелі түрі деп атауға болады. Өкпеде кездескен жағдайда, оны өкпе Лангерганс жасушаларының гистиоцитозынан ажырату қажет – бұл аурудың ерекше түрі, көбінесе ересек темекі шегушілерде кездеседі. Егер теріде кездессе, онда ол терінің бір жүйелі Лангерганс жасушаларының ЛХ деп аталады. Бұл түрі кейбір сирек жағдайларда емсіз жазылуы мүмкін. Осы негізгі сүйек зақымдалуы эозинофильді грануломаны Лангерганс жасушаларының гистиоцитозының басқа түрлерінен (Letterer Siwe немесе Hand Schüller Christian варианты) ажыратуға көмектеседі.
Көпфокустық бір жүйе
Көптеген жағдайларда балаларда кездесетін көпфокусты унисистемді ЛХХ қызба, сүйек зақымданулары және әдетте бас терісі мен құлақ каналдарында болатын кең таралған бөртпелермен сипатталады. Жағдайдың 50% - ында гипофиз сабағына әсер етеді, бұл көбінесе диабет инсипидусына алып келеді. Диабет инсипидусы, экзофтальмоз және литикалық сүйек зақымдануларының үштігі – Шуллер-Христиан үштігі деп аталады. Науқастың жасы 2-ден 10-ға дейін болуы мүмкін.
Көпфокустық көпжүйелік
Көпфокусты көпжүйелік LCH, сонымен қатар Letterer Siwe ауруы деп аталады, көптеген тіндерде Лангерханс жасушаларының көбеюімен сипатталатын және көбінесе шапшаң дамитын ауру. Ол көбінесе 2 жасқа дейінгі балаларда кездеседі және жағдайы нашар: тіпті қарқынды химиотерапия болған жағдайда да, бес жылдық өмір сүру көрсеткіші тек 50% құрайды.
Өкпедегі Лангерханс жасушалы гистиоцитоз (PLCH)
Өкпе Лангерханс жасушалы гистиоцитозы (ӨЖЖ) – ЛЖЖ-ның ерекше түрі, себебі ол дерлік тек темекі шегушілерде ғана кездеседі. Қазіргі таңда бұл темекі шегумен байланысты интерстициалдық өкпе ауруының бір түрі деп есептеледі. ӨЖЖ CD1a оң моноклоналық Лангерхандардың (жас гистиоциттердің) көп болуынан бронхиолалар мен альвеолалық интерстициумда көбейген кезде дамиды, ал гистиоциттердің осы шамадан тыс көбеюі эозинофилдер мен нейтрофилдер сияқты гранулоциттерді, сондай-ақ лимфоциттер сияқты агранулоциттерді тартады, олар бронхиолаларды және өкпеге зақым келтіретін интерстициалдық альвеолалық кеңістікті одан әрі бұзады. ӨЖЖ-дегі бронхиолалардың зақымдануы алдымен цитотоксикалық T-жасушаларының реакциясын тудыратын Лангерхандардың ерекше жағдайымен байланысты деп болжанады, және бұл ерте сатыдағы ӨЖЖ зақымдарында CD4+ және ерте белсенділік маркерлерін көрсететін T-жасушаларының көптігін көрсеткен зерттеулермен расталады. Кейбір науас темекі шегуді тоқтату арқылы толық жазылып кетеді, ал басқаларында өкпе фиброзы және өкпе гипертониясы сияқты ұзақ мерзімді асқынулар дамиды.
Белгілері мен симптомдары
LCH температура, әлсіздік және салмақ жоғалтуды қамтитын ерекше емес қабыну реакциясын тудырады. Мүшелердің зақымдануы одан да нақты белгілерге әкелуі мүмкін. Сүйек: Бір және көп ошақты аурудың ең көп кездесетін белгісі – ауырсынумен ісінетін сүйек. Бас сүйегі ең көп зақымдалады, одан кейін жоғарғы аяқ-қолдың ұзын сүйектері мен жалпақ сүйектер. Қол-аяққа таралу сирек кездеседі. Остеолитикалық зақымданулар патологиялық сынықтарға алып келуі мүмкін. Тері: Көбінесе қабынулар байқалады, олар қабыршақты, қызыл дермальдық зақымдардан бастап, тері бүктелерінде айқын көрінетін қызыл түйіндіктерге дейін өзгеруі мүмкін. LCH диагностикасы қойылған науқастардың 80%-ында бас терісінде кең таралған бөртпелер болады. Сүйек кемігі: Жұқпалы инфекциямен бірге жүретін панцитопения көбінесе нашар жағдайды білдіреді. Анемияның себептері көп болуы мүмкін және ол міндетті түрде сүйек кемігіне таралуын білдірмейді. Лимфа түйіндері: Гистиоцитоз жағдайларында бауырдың 20%-ы, көкбауырдың 30%-ы және лимфа түйіндерінің 50%-ы үлкейеді. Эндокринді бездер: Гипоталамус-гипофиз жүйесі жиі зақымдалады. Ең көп кездесетін жағдай – қант диабеті. Алдыңғы гипофиз гормондарының жетіспеушілігі көбінесе қалыпты жағдайдан ауытқумен жүреді. Өкпе: Кейбір науқастарда ешқандай белгілер байқалмайды, ал рентген суретінде өкпедегі түйіндерден диагноз қойылады; ал басқалары созылмалы жөтел мен тыныс алудың қиындығына шағынады. Асқазан-ішек жолы, орталық нерв жүйесі және ауыз қуысы сирек зақымдалады.
Патофизиология
Лангерханс жасушалы гистиоцитоздың (ЛЖЖ) патогенезі күмәндану тудырады. ЛЖЖ реактивті (қатерлі емес) немесе неопластикалық (қатерлі) процесс екенін анықтау үшін зерттеулер жалғасуда. ЛЖЖ-ның реактивті табиғатын қолдайтын аргументтерге спонтанды ремиссиялардың пайда болуы, дендриттік жасушалар мен жанама жасушалардың (цитокин дауілі деп аталатын құбылыс) зақымдалған тіндерде көптеген цитокиндерді бөліп шығаруы, жағымды болжам және мүшелік дисфункциясы немесе қатерлі мүшелерге қатысуы жоқ пациенттерде салыстырмалы түрде жақсы өмір сүру көрсеткіші жатады. Екінші жағынан, патологиялық жасушалардың моноклоналды популяциясының органдарға инфильтрациясы және химиотерапиялық схемаларды қолдану арқылы тараған аурудың кейбір түрлерін сәтті емдеу неопластикалық процесске сәйкес келеді. Сонымен қатар, Х хромосомасына байланысты ДНК зондтарын қолдану арқылы ЛЖЖ-ның моноклоналды пролиферация екенін көрсету осы аурудың неопластикалық тегін қосымша растады. Клоналдылық – қатерлі ісіктің маңызды қасиеті, бірақ оның болуы пролиферативті процесс неопластикалық екенін дәлелдемейді. ЛЖЖ-ның қатерлі ісік екенін нақты көрсету үшін цитогенетикалық немесе геномдық аномалиялардың қайталануы да қажет. Raf отбасының протоонкогені, яғни BRAF генінің белсенді соматикалық мутациясы 61 ЛЖЖ биопсиялық үлгісінің 35-інде (57%) анықталды, мутациялар 10 жасқа дейінгі пациенттерде (76%) 10 жастан асқан пациенттерге (44%) қарағанда жиірек кездеседі. Бұл зерттеу ЛЖЖ үлгілеріндегі алғашқы қайталамалы мутацияны анықтады. Екі тәуелсіз зерттеу осы нәтижені растады. Бұл белсенді мутацияның болуы ЛЖЖ-ны миелопролиферативті бұзылыс ретінде сипаттауға негіз беруі мүмкін.
Емдеу
Лангерханс клеткалы гистиоцитозы бар 18 жасқа дейінгі пациенттерді басқару бойынша нұсқаулар ұсынылған. Емдеу аурудың таралу деңгейіне сүйене отырып тағайындалады. Жекелеген сүйек зақымдануын хирургиялық жолмен алып тастау немесе 5-10 Гр дозада балаларға, 24-30 Гр дозада ересектерге шектеулі сәулелік терапия жасау мүмкін. Дегенмен, жүйелік аурулар көбінесе химиотерапия қажет етеді. Жүйелік стероидтерді химиотерапиямен бірге немесе жеке қолдану жиі кездеседі. Тері зақымдарына жергілікті стероидті крем жағылады. Эндокриндік жетіспеушілік көбінесе өмір бойына толықтыруды қажет етеді, мысалы, диабетсиздік үшін десмопрессин, оны мұрынға тамшылап беруге болады. Алкилдеуші заттар, антиметаболиттер, винка алкалоидтары сияқты химиотерапиялық препараттар жеке немесе комбинацияда қолданғанда тараған аурудың толық ремиссиясына әкелуі мүмкін.
Болжам
Аурудың жалпы болжамы өте жақсы, себебі аурудың жергілікті түрі бар адамдар ұзақ өмір сүреді. Көп ошақты ауру кезінде 60% созылмалы түрде өтеді, 30% ремиссияға жетеді, ал өлім-жітім 10%-ға дейін жетеді. Ем іздеген және 12 және 24 айда жаңа зақымданулар болмаған адамдар толық сауығып кетеді деп күтуге болады. Дегенмен, диссеминацияланған Лангерханс жасушалы гистиоцитозы бар 2 жасқа дейінгі балалардың 50% аурудан қайтыс болады. Өкпеге қатыстылығы бар науқастардың болжамы нашарлайды. Ал тері және жалғыз лимфа түйіні зақымдалған науқастардың болжамы жақсы. Лангерганс жасушалы гистиоцитозының жалпы болжамы жақсы болғанымен, аурумен ауыратын науқастардың шамамен 50% бұлшық-сүйек жүйесінің бұзылуы, терідегі таңшалу және қант диабеті сияқты әртүрлі асқынуларға бейім. Ересектерде бұл ауру тіпті сирек кездеседі, шамамен 560 000-ға 1 рет. Бұл ауру қарт адамдарда да кездеседі, бірақ өте сирек. Бұл ауру көбінесе еуропалық нәсілді адамдарда кездеседі және еркектерге әйелдерге қарағанда екі есе жиірек әсер етеді. Басқа халықтарда да еркектерде әйелдерге қарағанда сәл көп таралған. ЛХЖ әдетте спорадикалық және тұқым қуалайтын емес, бірақ шектеулі жағдайларда отбасылық жиналуы байқалады. Хашимото-Прицкер ауруы – Ханд-Шюллер-Кристиан ауруының туа біткен, өзін-өзі емдейтін түрі.
Мәдениет
"Хаус" сериалының 3-маусымының 10-шы сериясында "Қуанышты кішкентай Рождество" атты эпизодта, негізгі науқас – түрлі симптомдары бар нанышамен ауыратын қыз, соңында оған Лангерханс жасушалы гистиоцитоз диагнозы қойылады. "Жақсы дәрігер" сериалының 1-ші маусымының 5-ші сериясында доктор Мерфи бұрын остеосаркома диагнозы қойылған балаға Лангерханс жасушалы гистиоцитоз диагнозын қоюға тырысады. "Mystery Diagnosis" эпизодының "Қоңыр түсті көретін әйел" атты эпизодында Брук Рорер ішкі ауыру симптомдарымен күресіп, Лангерханс жасушалы гистиоцитоз диагнозын алды.
Номенклатура
Лангерханс жасушалы гистиоцитозы кейде тіпті авторитетті оқулықтарда да "Лангерхан" немесе "Лангерханның" жасушалы гистиоцитозы деп қате жазылады. Дегенмен, бұл атау оны ашқан Пол Лангерханс есімімен байланысты.